حل معماهای ذهنی با هدایت خواب

شب، قبل از خواب، با یک معمای دشوار دست و پنجه نرم می‌کنید و راه حلش را پیدا نمی‌کنید. صبح روز بعد، ناگهان جواب مثل برق از ذهنتان می‌گذرد. انگار مغزتان تمام شب روی مسئله کار کرده است. پژوهش جدید نشان می‌دهد این اتفاق تصادفی نیست و می‌شود آن را کنترل کرد. دانشمندان با استفاده از روشی به نام «فعال‌سازی هدفمند حافظه»، درست در زمانی که افراد در عمیق‌ترین مرحله خواب رویایی بودند، صدا‌هایی پخش کردند که یادآور معما‌های حل‌نشده بود. نتیجه این شد که آن معما‌ها به درون رویا‌ها راه پیدا کردند و صبح روز بعد، افراد خیلی راحت‌تر توانستند آنها را حل کنند. گویی مغز در خواب، بیکار ننشسته و مشغول حل مسئله بوده است.

آزمایشی که خواب را به آزمایشگاه خلاقیت تبدیل کرد

۲۰ نفر برای این آزمایش انتخاب شدند، افرادی که تجربه «رویا‌های شفاف» (lucid dreams) داشتند؛ بر اساس تعریف سایت علمی «اسلیپ فاندیشین» (Sleep Foundation)، رویای شفاف یعنی در خواب می‌دانستند که در حال دیدن رویا هستند. ابتدا از آنها خواسته شد چند معمای دشوار را حل کنند. هر معما با یک قطعه موسیقی خاص همراه شد تا در ذهنشان تداعی شود. شب هنگام و در مرحله خواب REM که اوج فعالیت رویایی است، محققان صدا‌های مربوط به نیمی از معما‌ها را پخش کردند. صدا‌ها آنقدر ملایم بودند که فرد را بیدار نمی‌کردند، اما به اندازه کافی برای ناخودآگاه قابل دریافت بودند.

۷۵ درصد شرکت‌کنندگان گزارش دادند که در خواب خود، نشانه‌هایی از همان معما‌ها را دیده‌اند. یکی از آنها تعریف کرد که در خواب از یک شخصیت رویایی پرسیده چگونه می‌تواند معمایش را حل کند. دیگری که معمای مرتبط با جنگل داشت، خود را در میان درختان جنگل یافته بود.

اعدادی که حرف می‌زنند

وقتی صبح از خواب بیدار شدند و دوباره سراغ معما‌ها رفتند، تفاوت فاحش بود. معما‌هایی که در خواب به آنها اشاره شده بود، با نرخ ۴۲ درصد حل شدند. اما معما‌های دیگر، با نرخ فقط ۱۷ درصد. یعنی بیش از دو برابر و نیم شانس حل شدن، فقط به خاطر یک محرک صوتی ساده در طول خواب. این تفاوت آنقدر چشمگیر است که نمی‌توان آن را به شانس نسبت داد. طبق گزارش سایت «نوروساینس لب» (Neuroscience Labs)، خواب REM که سالهاست می‌دانیم با خلاقیت و پردازش اطلاعات در ارتباط است، حالا دریچه تازه‌ای به سوی ما گشوده است.

خواب برای همه یکسان کار نمی‌کند

نکته جالب این بود که حتی افرادی که رویا‌های شفاف را تجربه نکردند، باز هم تحت تأثیر صدا‌ها قرار گرفتند. یعنی لازم نیست حتماً بدانید در خواب هستید تا مغزتان تحریک شود. صدا‌ها به قدری دقیق انتخاب شده بودند که بدون ایجاد بیداری، مسیر فکری مغز را به سمت معما‌های خاص هدایت می‌کردند.

یکی از شرکت‌کنندگان که صدای مربوط به معمای جنگل را شنیده بود، خواب خود را در میان درختان و طبیعت توصیف کرد. او هیچ تصویری از خود معما ندیده بود، اما فضای رویایش با محتوای معما گره خورده بود. انگار مغز او اصل مسئله را به زبان تصویری رویا ترجمه کرده بود.

چرا این اتفاق می‌افتد

خواب REM مرحله‌ای است که مغز اطلاعات روز قبل را مرور می‌کند، خاطرات را دسته‌بندی می‌کند و ارتباطات تازه بین آنها ایجاد می‌کند. این مرحله دقیقاً همان جایی است که خلاقیت متولد می‌شود. شاعرانی که صبح شعر تازه می‌گویند، دانشمندانی که ناگهان جواب مسئله را می‌یابند، همگی وامدار همین ساعات طلایی هستند.

اما تفاوت این پژوهش در این بود که برای اولین بار، جهت این خلاقیت را کنترل کردند. به جای اینکه منتظر بمانند ببینند مغز خودش چه مسیری را انتخاب می‌کند، با پخش صدا‌های خاص، مسیر را به سمت معما‌های مشخصی هدایت کردند.

از حل معما تا درمان

این کشف فقط به درد کسانی نمی‌خورد که عاشق چیستان و معما هستند. کاربرد‌های آن می‌تواند بسیار گسترده‌تر باشد. کن پلر، یکی از نویسندگان ارشد این پژوهش، توضیح می‌دهد که می‌شود از این روش برای تقویت خلاقیت در هنرمندان و دانشمندان استفاده کرد. حتی می‌شود به افرادی که با مشکلات هیجانی دست و پنجه نرم می‌کنند کمک کرد تا در خواب، راه‌های بهتری برای مدیریت احساسات خود بیابند.

یادگیری هم می‌تواند از این روش سود ببرد. تصور کنید دانش‌آموزی که با یک فرمول ریاضی مشکل دارد، شب هنگام با شنیدن صدای ملایمی که آن فرمول را تداعی می‌کند، مغزش در خواب روی آن کار کند و صبح روز بعد راحت‌تر آن را بفهمد. این دیگر تخیل نیست، علمی است که تازه دارد قدم به عرصه وجود می‌گذارد.

آینده‌ای که در خواب ساخته می‌شود

این پژوهش که در ژورنال Neuroscience of Consciousness منتشر شده، دریچه تازه‌ای به سوی درک ما از خواب و رویا گشوده است. خواب دیگر فقط زمانی برای استراحت نیست، فرصتی است که مغز از آن برای حل مسائل استفاده می‌کند. با کمی هدایت، می‌شود این فرصت را به نفع خودمان مصادره کنیم.

محققان تأکید می‌کنند که این تازه اول راه است. آنها امیدوارند با روش‌های پیشرفته‌تر، بتوانند کنترل بیشتری روی محتوای رویا‌ها داشته باشند و از این طریق به درمان اختلالات روانی، تقویت یادگیری و پرورش خلاقیت کمک کنند.

رویا‌ها را جدی بگیرید

شاید دفعه بعد که با مسئله دشواری روبه‌رو شدید و نتوانستید جوابش را پیدا کنید، قبل از خواب چند بار آن را مرور کنید و یک صدای ملایم برایش انتخاب کنید. شاید مغز شما در طول شب، همان کاری را بکند که مغز شرکت‌کنندگان این آزمایش کرد. رویا‌ها گاهی بیش از آنچه فکر می‌کنیم، پاسخ‌هایی را که به دنبالش هستیم در دل خود پنهان کرده‌اند.