دندان‌های باستانی، گنجینه‌هایی از رازها

براساس گزارش «سای‌تک‌دیلی» در پژوهشی جدید که در مجله علمی با دسترسی آزاد «پلاس وان» (PLOS One) منتشر شده است پژوهشگران می‌گویند بقایای دندانی از ایتالیا در عصر آهن، شواهد دقیقی از نحوه رشد افراد، آنچه می‌خورده‌اند و چگونگی واکنش بدن آنها به چالش‌های اوایل زندگی را حفظ کرده‌اند. این پژوهش به رهبری «روبرتو جرمانو» از دانشگاه «ساپینزای رم» انجام شده و بر افرادی تمرکز دارد که بیش از ۲۵۰۰ سال پیش می‌زیسته‌اند.

بازسازی زندگی روزمره در جوامع باستانی دشوار است؛ زیرا بیشتر شواهد زیستی مدت‌ها پس از مرگ از بین می‌روند. دندان‌ها یک استثنای نادر هستند. پس از شکل‌گیری، بافت‌های دندانی بازسازی نمی‌شوند و به همین علت اختلالات رشد و عادات غذایی بلندمدت را به طور دائمی ثبت می‌کنند. تیم پژوهشی با به کارگیری ترکیبی از روش‌های میکروسکوپی و شیمیایی، دندان‌های محوطه عصر آهن پونته‌کاگنانو (مربوط به سده‌های هفتم و ششم پیش از میلاد) را بررسی کرد تا هم رشد دوران کودکی و هم معیشت بزرگسالی را مطالعه کند.

فشار‌های [زیستی] دوران کودکی و رشد اولیه

این پژوهش الگو‌های رشد در ۳۰ دندان متعلق به ۱۰ فرد را تجزیه و تحلیل کرد و بر تفاوت‌های میان دندان‌های نیش و آسیاب تمرکز داشت. این مقایسه‌ها به پژوهشگران اجازه داد مسیر‌های رشد را در شش سال نخست زندگی بازسازی کنند.

نشانگر‌های ظریف در بافت دندان به دوره‌های کوتاه فشار [زیستی]اشاره دارند که حدود یک‌سالگی و بار دیگر نزدیک چهار سالگی رخ داده‌اند؛ دوره‌هایی که اغلب با گذار‌های مهم غذایی و رفتاری در اوایل کودکی هم‌زمان هستند. چنین تغییراتی می‌توانند آسیب‌پذیری نسبت به عفونت و تنش‌های تغذیه‌ای را افزایش دهند و ردپایی ماندگار در ساختار دندان باقی بگذارند.

شواهد مربوط به رژیم غذایی بزرگسالی از تجزیه و تحلیل پلاک دندان (جرم دندان) به دست آمد که می‌تواند بقایای میکروسکوپی غذا را در طول زندگی به دام بیندازد. نمونه‌ها حاوی بقایای غلات، حبوبات، گیاهان غنی از کربوهیدرات و غذا‌های تخمیری بودند.

در مجموع، این یافته‌ها به رژیمی غذایی اشاره دارند که هم متنوع بوده و هم به خوبی در سنت‌های غذایی گسترده‌تر مدیترانه‌ای ادغام شده بوده است. پژوهش‌های پیشین این تنوع غذایی را با افزایش تجارت و تبادل فرهنگی مرتبط دانسته‌اند و شواهد جدید دندانی، پشتیبانی زیستی مستقیمی از این تفسیر‌ها فراهم می‌کند.

تفسیر یک نمونه کوچک، اما دقیق

این پژوهش نخستین داده‌های بافت‌شناسی از جامعه عصر آهن پونته‌کاگنانو را ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد که ترکیب تجزیه و تحلیل‌های دندان می‌تواند بینش‌های دقیقی از تاریخچه زندگی باستانی فراهم کند.

با توجه به تعداد اندک افراد بررسی شده، نتایج این پژوهش نباید نماینده کل جمعیت تلقی شوند و بهتر است به عنوان بینش‌هایی دقیق درباره تاریخچه زندگی افراد خاص در نظر گرفته شوند. نویسندگان پیشنهاد می‌کنند که پژوهش‌های آینده با نمونه‌های بزرگ‌تر و روش‌های تکمیلی مانند تجزیه و تحلیل ایزوتوپی، درک ما از جوامع باستانی را به طور چشمگیری بهبود خواهد داد.

«روبرتو جرمانو» می‌افزاید: «دندان‌های ساکنان عصر آهن پونته‌کاگنانو پنجره‌ای منحصر‌به‌فرد به زندگی آنها گشودند: ما توانستیم رشد و سلامت دوران کودکی را با دقتی چشمگیر دنبال کنیم و رد غلات، حبوبات و غذا‌های تخمیری را در بزرگسالی شناسایی کنیم که نشان می‌دهد این جامعه چگونه با چالش‌های محیطی و اجتماعی سازگار شده است».

«آلسیا ناوا» اضافه می‌کند: «مطالعه بافت سنجی دندان‌های شیری و دائمی افراد یافت شده در گورستان‌های باستانی امکان می‌دهد فراتر از تمرکز محدود بر دوره نزدیک به مرگ آنها برویم و زندگی هر فرد را در سال‌های اولیه عمر او برجسته کنیم. این رویکرد‌ها نشان دهنده پیشرفتی چشمگیر در فناوری و تحول در چارچوب‌های رشته‌ای هستند که مطالعه سازگاری‌های زیستی–فرهنگی جمعیت‌های گذشته را دگرگون کرده‌اند».

«امانوئلا کریستیانی» می‌افزاید: «در مورد پونته‌کاگنانو، تحلیل جرم دندانی دانه‌های نشاسته از غلات و حبوبات، هاگ‌های مخمر و الیاف گیاهی را آشکار کرد و تصویری بسیار ملموس از رژیم غذایی و برخی فعالیت‌های روزمره این جوامع عصر آهن ارائه داد و شواهد محکمی از مصرف منظم غذا‌ها و نوشیدنی‌های تخمیری فراهم ساخت».

دندان‌ها و تاریخچه زندگی انسان

طبق آنچه دکتر «ماریا ادینبورو» در سایت دانشگاه ملبورن نوشته است دندان‌ها به‌عنوان سخت‌ترین اجزای کلسیفیه (کلسیمی شده) بدن، می‌توانند اطلاعات ارزشمندی از تاریخچه زندگی انسان را در خود حفظ کنند. برخلاف بسیاری از بافت‌های زیستی که پس از مرگ از بین می‌روند، دندان‌ها اغلب حتی در گذر هزاران سال نیز به‌خوبی باقی می‌مانند. زمانی که دندان‌ها از محوطه‌های باستان‌شناسی یا پزشکی قانونی به‌شکلی کنترل شده و استاندارد بازیابی می‌شوند، می‌توانند به منزله کپسول‌های زمانی عمل کنند و به پژوهشگران امکان دهند سلامت، تغذیه، شرایط زندگی و محیط زیست افراد و جمعیت‌های انسانی را با جزئیات مطالعه کنند.

ساختار دندان و ثبت رویداد‌های زیستی

دندان انسان از سه بافت معدنی‌شده شامل مینا، عاج و سمنتوم و یک بافت نرم به نام پالپ دندانی تشکیل شده است. یکی از انواع سمنتوم یعنی سمنتوم الیافی خارجی بدون سلول به صورت منظم و سالانه بر سطح ریشه دندان رسوب می‌کند و خطوط افزایشی تیره و روشنی را پدید می‌آورد. این خطوط می‌توانند برای برآورد سن تقویمی افراد و همچنین شناسایی برخی رویداد‌های مهم تاریخچه زندگی؛ مانند بارداری‌ها، آسیب‌های اسکلتی یا بیماری‌های خاص، مورد استفاده قرار گیرند.

پیدایش انسان‌شناسی دندان

انسان‌شناسی دندان به عنوان یک رشته علمی، ریشه در پژوهش‌های دهه‌های ۱۹۳۰ و ۱۹۴۰ آلبرت‌ای. دالبرگ، دندان‌پزشک و انسان‌شناس دارد. دالبرگ و همکارانش شکل‌گیری دندان‌ها را بررسی کردند و امکان‌های پژوهشی متعددی را در دندان رویی؛ یعنی رشد دندان‌ها و آرایش آنها در دهان، شناسایی کردند. امروزه، انسان‌شناسی دندان مطالعه پیدایش و رویش دندان انسان‌ها و نخستی‌های غیرانسانی را در گذشته و حال، در بر می‌گیرد.

عصر آهن

عصر آهن واپسین مرحله فناورانه و فرهنگی در توالی عصر سنگ، مفرغ و آهن است؛ دوره‌ای که در آن آهن به طور گسترده جایگزین مفرغ در ساخت ابزار‌ها و سلاح‌ها شد. آغاز کامل این دوره از نظر جغرافیایی متفاوت بود و در خاورمیانه و جنوب‌شرقی اروپا حدود ۱۲۰۰ پیش از میلاد، اما در چین حدود ۶۰۰ پیش از میلاد رخ داد.

گسترش دانش متالورژی آهن میان سال‌های ۱۲۰۰ تا ۱۰۰۰ پیش از میلاد بسیار سریع و گسترده بود. تولید انبوه ابزار‌های آهنی به شکل‌گیری الگو‌های پایدارتر سکونت انجامید، در حالی‌که استفاده از آهن در سلاح‌ها، برای نخستین‌بار امکان دسترسی گسترده‌تر توده‌های مردم به جنگ‌افزار را فراهم کرد. این تحول، موجی از جابه‌جایی‌های جمعیتی در مقیاس وسیع را رقم زد که تا حدود دو هزار سال ادامه یافت و سیمای اروپا و بخش‌هایی از آسیا را به‌طور بنیادین دگرگون کرد.