اسم ماکان به گوش شما و دوستانتان نخورده است!؟
آیا میتوان جلوی بارش در یک کشور را گرفت؟
درک وضعیت کنونی بارش در ایران، بدون توجه به سازوکارهای جوی و اقلیمیِ حاکم بر منطقه، تصویر کاملی به دست نمیدهد. شدت و ضعف بارشها، جابهجایی میان سالهای خشک و مرطوب، و حتی همزمانی خشکسالی در یک ناحیه و سیلاب در ناحیهای دیگر، همگی از پویایی همین سامانهها خبر میدهند. در کنار این مسئله، موضوع رادارهای هواشناسی نیز گاه در مرکز برخی برداشتهای نادرست قرار میگیرد؛ در حالی که رادار تنها ابزاری برای مشاهده و پایش جو است و با ارسال امواج الکترومغناطیسی، اطلاعاتی درباره ساختار ابرها و ظرفیت بارشی آنها فراهم میکند، نه اینکه در شکلگیری یا جابهجایی بارش نقشی داشته باشد. از سوی دیگر، تغییر اقلیم نیز بهعنوان عاملی مهم، الگوی بارش و دمای بسیاری از نقاط جهان را دستخوش آشفتگی کرده و ایران نیز از این روند مستثنا نیست. با این حال، افزایش مقطعی بارش بهخودیخود به معنای ترمیم فوری منابع آبی یا پایان بحران کمآبی نیست.
در همین راستا و برای بررسی بیشتر آناتک با دکتر غلامحسین رضایی استاد دانشگاه آزاد واحد تهران مرکزی، متخصص و پژوهشگر حوزه جغرافیا و اقلیمشناسی گرایش آب و هواشناسی به گفتوگو نشسته است.
دکتر غلامحسین رضایی
ایران از نظر جغرافیایی و اقلیمی چه ویژگیهای اصلی و مهمی دارد و چه الگوهای آبوهوایی _از جمله مدیترانهای، موسمی، جنبحارهای_ بر روی ایران اثر میگذارند؟
متغیر بودن آب و هوا یکی از ویژگیهای اصلی کشور ایران است که این ویژگی بخاطر قرار گرفتن در منطقه جنب حاره است. کشورهای منطقه حاره و همچنین کشورهای عرضهای بالاتر دارای ثبات اقلیمی بیشتری نسبت به ایران هستند؛ لذا تغییرات و نوسانات آب و هوایی اثر بیشتری بر ایران و کشورهای مشابه در منطقه خاورمیانه میگذارند.
افزایش بارش طی چند هفته اخیر در ایران را چگونه تحلیل میکنید و اینکه آیا این مقدار بارش در بازه تاریخی ایران طبیعی محسوب میشود؟
غلامحسین رضایی: اقلیم ایران تحت تاثیر سامانههای مختلفی است که مهمترین آنها مدیترانهای، سودانی، پرفشار سیبری و پرفشار جنب حاره میباشند
اگر اقلیم سالهای گذشته را بررسی کنیم برخی سالها خشکسالی، برخی سالها ترسالی و گاهی هم بارش نرمال داشتهایم. هر چند که در سالهای اخیر فراوانی خشکسالی بیشتر شده است. ولی در این سالهای خشک، سالهایی به شدت مرطوب مانند سال ۱۳۹۸ را نیز داشتهایم. در چند هفته اخیر بارندگی بالاتر از نرمال بوده که دلایل علمی داشته از جمله فرود عمیق تاوه قطبی و در پیش بینیهای فصلی سازمان هواشناسی نیز این دوره مرطوب پیش بینی شده بود.
آیا چنین نوساناتی در گذشته هم داشتهایم یا به تازگی این اتفاق افتاده است؟
بله هم سالهای مرطوب و هم هفتههای مرطوب در سالهای خشک داشتهایم. ضمن اینکه طبق آمار سازمان هواشناسی در سال آبی جاری به رقم بارندگی خوب اخیر، همچنان در بسیاری از استانها از جمله تهران میزان بارندگی پایینتر از میانگین بلند مدت است.
نقش تغییر اقلیم (Climate Change) در این بارشها چقدر است؟
تغییرات اقلیمی و گرمایش جهانی همانطور که باعث بروز خشکسالیها در بیشتر مناطق جهان شدهاند، عامل ایجاد سیلابهای ویرانگر و شدیدتری نسبت به گذشته نیز هستند. در بحث شاخصهای دورپیوند، چند سالی هست که در فاز «لا نینا» (La Nina) قرار داریم و امسال در شرف تغییر فاز به «ال نینو» (El Nino) هستیم که معمولا برای ایران با دوره مرطوب همراه است.
آیا افزایش بارش لزوماً به معنی وضعیت بهتر آب است؟
طبق گزارش وزارت نیرو امسال به رغم بارشهای اخیر، موجودی آب پشت سدها از سال گذشته نیز کمتر است که علت آن خشکسالیهای مداوم و مصرف ذخایر چندین ساله و تقریبا خالی شدن این ذخایر در سال گذشته است؛ لذا عقب ماندگی چندین ساله ذخیره آب سدها با یکسال ترسالی جبران نمیشود و باید چشم انتظار سالهای بعد باشیم.
چرا بعضی مناطق همزمان دچار سیل و خشکسالی میشوند؟
همانطور که عرض کردم تغییرات اقلیمی باعث این آشفتگیها است به طوری که شدت خشکسالیها و همچنین سیلابها بیشتر از گذشته شده است.
آیا از نظر علمی چیزی به نام «کنترل کامل ابرها با رادار» وجود دارد یا کشورها توانایی جابهجایی یا حذف سیستمهای بارشی در مقیاس بزرگ رو دارند؟
ما هم اکنون در ایران چندین رادار هواشناسی فعال در استانهای مختلف داریم که با ارسال امواج الکترومغناطیس در جو و گذر از ابرها بصورت روزانه اطلاعاتی تخصصی از جمله میزان آب قابل بارش ابرها و دیگر ویژگیهای آنها جمع آوری میکنند. همچنین در کشور رادارهای نظامی نیز داریم که با ارسال امواج الکترومغناطیس، همانند دوربین آسمان را به دنبال جنگنده، موشک یا هر شئی را پایش میکنند.
همچنین این رادارها چه هواشناسی و چه نظامی در همه جای دنیا فعال هستند و هیچ تاثیری در ابرها و بارش ندارند. ضمن اینکه امواج الکترومغناطیس استفاده شده در رادارهای نظامی طول موج بلندتری دارند و ضعیفتر نیز هستند. از نظر علمی، جابجایی سیستمهای بزرگ مقیاس آب و هوایی بصورت مصنوعی امکان پذیر نیست و هیچ مرکز علمی معتبر در دنیا چنین احتمالی را تایید نکرده و اساسا اینگونه مطالب بیشتر در شبکههای اجتماعی توسط منابع نامعتبر تولید میشوند. در ایران هم سازمان هواشناسی و اساتید مرتبط بارها این شایعات را رد کردهاند.
آیا در ایران یا دنیا واقعاً امکان جلوگیری از بارش در یک کشور وجود دارد؟
همانطور که عرض کردم این ادعاها ارزش علمی ندارند. در سال گذشته نیز شایعهای مطرح شد که میزان بارش در شرق ترکیه افزایش یافته و ابرها به محض رسیدن به خاک ایران ناپدید میشوند. ما در پژوهشی این مسئله را بررسی کردیم، بطوریکه بارش سی سال گذشته شرق ترکیه و شمال غرب ایران را مقایسه کردیم. در پایان مشخص شد که شرق ترکیه نیز مشابه شمالغرب ایران با کاهش بارش مشابه روبهرو بوده است.
غلامحسین رضایی: سیستمهای آب و هوایی در مقیاسی وسیع عمل میکنند و هم اکنون نیز بیشتر کشورهای خاورمیانه و جنوب اروپا در چند هفته اخیر همانند ایران وضعیت بارشی خوبی داشتهاند و در مقابل در شمال اروپا اینگونه نبوده است. در سالهای گذشته هم که ما درگیر خشکسالی بودیم، اکثر کشورهای منطقه نیز وضعیت مشابه ما داشتند
اساسا اکثر کشورهای دنیا از جمله اروپا و آمریکا هم درگیر خشکسالی بودهاند. اگر کشورهایی مثل آمریکا تکنولوژی دستکاری آب و هوایی در اختیار داشتند، فکری به حال خود میکردند. در این خصوص آقای دکتر عزیزی استاد اقلیم شناسی دانشگاه تهران به نکته جالبی اشاره کردند که اگر آمریکا فناوری تضعیف سامانهها را داشت، هاریکنهایی که هر ساله جنوب شرقی این کشور را در مینوردند و شهرها را ویران و کشتههای فراوانی به جا میگذارند را تضعیف مینمود.
فقط تفاوت در نوع مدیریت تغییرات اقلیمی است. به طوریکه این مساله در کشورهای توسعه یافته بهقدری مهم است که در بعضی از این کشورها وزیر تغییرات اقلیمی مشخص کردهاند و مدیریت آب آنها به گونهای است که اثرات تغییرات اقلیمی را کاهش میدهند ولی در کشور ما نحوه مدیریت، اثرات تغییرات اقلیمی را تشدید میکند.
از جمله این اقدامات مخرب صدور چندین هزار مجوز چاه آب کشاورزی بالاتر از حد تحمل آبخوانها و همچنین وجود چندین هزار چاه غیر مجاز، ساخت صنایع آب بر در مناطق مرکزی کشور و به دنبال آن طرحهای انتقال آب، کشت محصولات کشاورزی آب بر و حتی صادرات آنها، نادیده گرفتن حق آبه تالابها و دریاچهها و خشکاندن رودهای ورودی به این تالابها و ضعفهای مدیریتی بسیاری که در خصوص منابع آب میتوان در جای خود بررسی کرد.
آینده اقلیم ایران را چگونه میبینید؟ آیا باید خود را برای بارشهای شدیدتر آماده کنیم؟
قطعا در سالهای آینده نیز با سیلهای ویرانگر روبهرو خواهیم بود و ترسالی هم خواهیم داشت؛ ولی با روندی که وجود دارد به نظر میرسد هر چه جلوتر برویم فراوانی سالهای خشک بیشتر و جدیتر خواهند شد و متاسفانه چشمههای فصلی و کوچک، خشک و چشمههای دائمی به چشمههای فصلی تبدیل میشوند؛ و این وضعیت در مورد رودها و تالابها هم اتفاق خواهد افتاد.
اگر فکری به حال مدیریت صحیح آب نشود در آینده نزدیک با مشکلات اساسی روبهرو خواهیم شد. در سال گذشته زنگ خطر برای تهران و بسیاری از شهرها به صدا درآمد و در آینده این مسئله بسیار جدیتر خواهد شد.
انتهای پیام/
