هرچه بیشتر اسکرول کنیم، کمتر فکر می‌کنیم

تلفن‌های هوشمند به بخش جدایی‌ناپذیر زندگی ما تبدیل شده‌اند؛ تا جایی که بسیاری از ما روزانه صد‌ها بار صفحه گوشی‌مان را چک می‌کنیم. شبکه‌های اجتماعی با طراحی مبتنی بر اسکرول بی‌پایان، توجه ما را به‌راحتی می‌ربایند و اغلب ما را در معرض سیلی از اخبار نگران‌کننده و تکراری قرار می‌دهند. در چنین فضایی، تفکر انتقادی و توانایی خواندن دقیق و تحلیلی بیش از هر زمان دیگری تحت فشار است. نویسندگان این مقاله با تکیه بر یافته‌های علوم شناختی و پژوهش‌های سواد خواندن، نشان می‌دهند که چگونه «خواندن عمیق» می‌تواند نه تنها به مقابله با اطلاعات نادرست کمک کند بلکه احساس معنا، تمرکز و ارتباط اجتماعی را نیز تقویت کند.

براساس گزارش و نوشته‌های دانشمندان در سایت «کانورسیشن» (Conversation)؛ یک آمریکاییِ متوسط روزانه بیش از ۱۴۰ بار تلفن همراه خود را چک می‌کند و به طور میانگین ۴٫۵ ساعت در روز از آن استفاده می‌کند؛ ۵۷ درصد از افراد نیز اذعان دارند که به تلفن خود «اعتیاد» دارند. شرکت‌های فناوری، اینفلوئنسر‌ها و سایر تولیدکنندگان محتوا برای جلب این حجم از توجه با یکدیگر رقابت می‌کنند؛ رقابتی که به افزایش اطلاعات نادرست دامن زده است.

در چنین چشم‌انداز چالش‌برانگیز اطلاعاتی، مهارت‌های قوی در خواندن (مطالعه) انتقادی بیش از هر زمان دیگری ضروری و مرتبط هستند. متاسفانه، سواد خواندن همچنان یک نگرانی جدی است. نمرات درک مطلب به طور پیوسته در حال کاهش‌اند. بیشتر والدین نسل Z برای فرزندان خردسال خود با صدای بلند کتاب نمی‌خوانند؛ زیرا این کار را زحمت‌بار می‌دانند. بسیاری از دانشجویان دانشگاه حتی نمی‌توانند یک کتاب کامل را تا پایان بخوانند.

پلتفرم‌های شبکه‌های اجتماعی، با اسکرول بی‌پایان و امکان بازنشر و اشتراک‌گذاری آسان محتوا، به‌گونه‌ای طراحی شده‌اند که تعامل منفعلانه را تشویق کنند؛ تعاملی که افراد اغلب برای رفع بی‌حوصلگی و فرار از استرس به آن پناه می‌برند.

ما به عنوان یک دانشمند علوم شناختی و یک متخصص سواد خواندن، شیوه‌هایی را مطالعه می‌کنیم که افراد از طریق خواندن اطلاعات را پردازش می‌کنند. بر اساس پژوهش‌های خود، بر این باوریم که خواندن عمیق می‌تواند راهی موثر برای مقابله با اطلاعات نادرست و همچنین کاهش استرس و احساس تنهایی باشد. عبور از یک مرور سطحی و سریع دشوار است؛ اما راهبرد‌هایی وجود دارد که می‌توان با آنها مهارت‌های مهم خواندن را تقویت کرد.

خواندن عمیق در برابر شوم‌گردی (غرق شدن در اسکرولِ مداومِ اخبار منفی) (Doomscrolling)

افراد به دلایل مختلفی از تلفن‌های هوشمند و شبکه‌های اجتماعی استفاده می‌کنند؛ از جمله رفع بی‌حوصلگی، جلب توجه، ایجاد ارتباط و به‌اشتراک‌گذاری اخبار. حجم بی‌پایان اطلاعاتی که در نوک انگشتان شما قرار دارد می‌تواند به اضافه‌بار اطلاعاتی منجر شود و در نحوه تمرکز و تصمیم‌گیری اختلال ایجاد کند. پژوهش‌های علوم شناختی کمک می‌کند توضیح دهیم که اسکرول کردن چگونه مغز را به تفکر منفعلانه عادت می‌دهد.

برای درگیر نگه داشتن کاربران، الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی محتوایی مشابه آنچه قبلا با آن تعامل داشته‌اند به آنها نشان می‌دهند و به این ترتیب باور‌های کاربران را با پست‌های مشابه تقویت می‌کنند. مواجهه مکرر با یک اطلاعات، باورپذیری آن را افزایش می‌دهد، به ویژه اگر منابع مختلف آن را تکرار کنند؛ پدیده‌ای که به «اثر حقیقت موهوم» شناخته می‌شود.

در مقابل، خواندن عمیق به فرایند آگاهانه‌ای اطلاق می‌شود که در آن فرد با اطلاعات به صورت انتقادی، تحلیلی و همدلانه درگیر می‌شود. این نوع خواندن شامل استنتاج، برقراری ارتباط میان مفاهیم، مواجهه با دیدگاه‌های متفاوت و به پرسش کشیدن تفسیر‌های ممکن است.

خواندن عمیق مستلزم تلاش است. می‌تواند احساسات منفی مانند آزردگی یا سردرگمی ایجاد کند و اغلب ناخوشایند به نظر برسد؛ بنابراین پرسش مهم این است: چرا کسی باید زحمت خواندن عمیق را به خود بدهد، وقتی می‌تواند به سادگی اسکرول کند و نگاهی سطحی بیندازد؟

ایجاد انگیزه برای تلاش ذهنی

اسکرولِ بی‌هدف ممکن است پیامد‌های ناخواسته‌ای داشته باشد. استفاده از تلفن هوشمند و شبکه‌های اجتماعی با افزایش احساس بی‌حوصلگی و تنهایی مرتبط دانسته شده است. علاوه بر این، شوم‌گردی یا غرق‌شدن در دنبال‌کردن مداوم اخبار منفی، با اضطراب وجودی بیشتر و بدبینی نسبت به انسان‌ها ارتباط دارد.

در مقابل، توجه و تلاش ـ هرچند خسته‌کننده - می‌تواند حس هدفمندی را عمیق‌تر کند و پیوند‌های اجتماعی را تقویت نماید. افراد همچنین تمایل بیشتری به انجام وظایفی دارند که آنها را در دستیابی به اهداف شخصی یاری می‌دهد، به ویژه زمانی که این تلاش‌ها از سوی دیگران دیده و تأیید شود. از این رو، به‌اشتراک‌گذاری کتاب‌ها می‌تواند یکی از ابزار‌های ترویج خواندن عمیق باشد.

برای مثال، معلمی که دانش‌آموزان را در خواندن متون طولانی‌تر مانند رمان‌ها، هدایت می‌کند و آن را با بحث‌های فعال درباره کتاب همراه می‌سازد تا درک و تفسیر مطالب تقویت شود. اگرچه بحث درباره تداوم استفاده از گزیده‌ها به جای کتاب‌های کامل در مدارس همچنان ادامه دارد، شواهد نشان می‌دهد خواندن پیوسته در محیط‌های اجتماعی می‌تواند به لذت مادام‌العمر از مطالعه منجر شود.

با در نظر گرفتن پیوند اجتماعی، شبکه‌های اجتماعی حتی می‌توانند ابزاری مثبت باشند. «بوک‌تاک» (BookTok) یک جامعه آنلاین محبوب است که افراد در آن با استفاده از تیک‌تاک درباره کتاب‌ها گفت‌و‌گو و آنها را معرفی می‌کنند. طرفداران، تحلیل‌های عمیقی از فیلم‌ها یا سریال‌ها منتشر می‌کنند و نشان می‌دهند که تحلیل دقیق همچنان در اسکرول بی‌پایان شبکه‌های اجتماعی جایگاه دارد.

کند کردن سرعت برای خواندن عمیق

برای درگیر شدن معنادار با جریان دائمی اطلاعاتی که با آن مواجه می‌شوید، می‌توانید گام‌هایی بردارید. البته این فرایند می‌تواند فرساینده باشد و افراد میزان محدودی انرژی و توجه در اختیار دارند؛ بنابراین مهم است که هم محدودیت منابع شناختی خود را بشناسید و هم آگاهانه تصمیم بگیرید این منابع را چگونه به کار بگیرید.

صرف آگاهی از اینکه شیوه‌های خواندن دیجیتال چگونه مغز شما را شکل می‌دهند، می‌تواند نگرش‌ها و عادت‌های جدیدی در مصرف اطلاعات ایجاد کند. حتی مکث کردن ساده می‌تواند آسیب پذیری به اطلاعات نادرست را کاهش دهد. صرف چند ثانیه اضافی برای داوری آگاهانه درباره یک محتوا می‌تواند اثر حقیقت موهوم را خنثی کند و نشان می‌دهد که حتی کمی آهسته‌تر شدن عمدی نیز سودمند است.

خواندن عمیق به این معناست که بتوانید آگاهانه انتخاب کنید چه زمانی با چه سرعتی بخوانید؛ در صورت لزوم سرعت را کاهش دهید تا با بخش‌های دشوار متن دست‌وپنجه نرم کنید، از نثر گیرا لذت ببرید، اطلاعات را به طور انتقادی ارزیابی نمایید و درباره معنای متن تامل کنید. این نوع خواندن مستلزم ورود به گفت‌و‌گو با متن است، نه صرفا استخراج اطلاعات.

آگاهی به این معنا نیست که هرگز در پایان یک روز طولانی به شوم‌گردی روی نیاورید بلکه به این معناست که نسبت به نیاز خود برای ادامه دادن به یک متن واحد و مواجهه آگاهانه با دیدگاه‌های متفاوت، هوشیار باشید.

عادت‌های کوچک، نتایج بزرگ

می‌توانید از مطالب کوچک شروع کنید؛ مثلا با شعر، داستان کوتاه یا مقاله سپس به متون طولانی‌تر برسید. با یک دوست یا عضو خانواده همراه شوید و هدفی برای خواندن یک رمان کامل یا کتاب غیرداستانی تعیین کنید. این هدف را به بخش‌های کوچک تقسیم کنید؛ مثلا روزی یک فصل بخوانید و درباره آنچه خوانده‌اید با همراه مطالعاتی خود گفت‌و‌گو کنید. تمرین خواندن عمیق؛ مانند خواندن رمان‌ها می‌تواند [ذهن] شما را به روی دیدگاه‌ها و ایده‌های تازه بگشاید؛ ایده‌هایی که می‌توانید آنها را در گفت‌و‌گو با دیگران، حضوری یا حتی در رسانه‌های اجتماعی، بررسی و دنبال کنید.