ویروس «نیپا» دستگاه تکثیر سلولی را از کار می‌اندازد

شیوع جدید این ویروس کشنده در هند که تاکنون جان چندین نفر را گرفته، باعث شده تا کشور‌های آسیایی از تایلند و مالزی تا سنگاپور، تدابیر فوری غربالگری و آزمایش را در مرز‌های خود فعال کنند. نرخ مرگ‌ومیر این ویروس که بین ۴۰ تا ۷۵ درصد تخمین زده می‌شود، نگرانی‌های جدی درباره ظرفیت آن برای ایجاد بحران‌های بهداشتی جدید برانگیخته است.

ویروس «نیپا» (Nipah virus) که نخستین بار در سال ۱۹۹۸ در مالزی شناسایی شد، از طریق خفاش‌های میوه‌خوار به انسان سرایت می‌کند و می‌تواند باعث التهاب مغزی کشنده شود. با وجودی که سرعت انتقال انسان به انسان آن نسبت به ویروس‌هایی مانند کووید پایین‌تر است، فقدان واکسن و درمان قطعی، آن را به یک تهدید جدی بهداشتی به ویژه در مناطقی که تماس با خفاش‌ها یا مصرف محصولات خام رایج است تبدیل کرده است. 

سایه یک قاتل قدیمی بر فراز آسیا

وقتی نام ویروس نیپا بر زبان می‌آید، متخصصان بیماری‌های عفونی در سراسر جهان هوشیار می‌شوند. بر اساس گزارش «سازمان جهانی بهداشت» (WHO)؛ بر اساس تعاریف سایت «ساینس دایرکت» (Science Direct)؛ این ویروس که در دسته «هنیپا ویروس‌ها» (Henipavirus) قرار دارد، نه تنها به دلیل نرخ مرگ‌ومیر بالا یعنی بین ۴۰ تا ۷۵ درصد، ترسناک است؛ بلکه به دلیل توانایی عجیبش در پنهان ماندن و سپس ظهور ناگهانی، سیستم‌های بهداشتی را به چالش می‌کشد. شیوع اخیر آن در ایالت «بنگال غربی» هند که منجر به مرگ حداقل دو نفر شده، زنگ خطری است که نشان می‌دهد این تهدید هرگز کاملاً از بین نرفته است.

میزبان اصلی و ناقل خاموش؛ خفاش میوه‌خوار

کلید درک ویروس نیپا، درک زیست‌شناسی میزبان اصلی آن است. طبق گزارش سایت «بریتانیکا» (Britannica)؛ خفاش‌های میوه‌خوار با نام علمی  «روباه پرنده» (Pteropodidae) نیز نامیده می‌شوند، خود به ندرت بیمار می‌شوند، اما می‌توانند برای مدت طولانی ناقل ویروس باشند. آنها ویروس را از طریق بزاق، ادرار و مدفوع خود دفع می‌کنند.

مسیر‌های انتقال این ویروس به انسان پیچیده است. تماس مستقیم با خفاش یا محیط آلوده؛ افرادی که در غار‌ها زندگی می‌کنند، شکارچیان خفاش، یا کسانی که در باغ‌های میوه کار می‌کنند ممکن است در معرض ترشحات آلوده قرار بگیرند و یا حتی مصرف محصولات آلوده؛ این مسیر به ویژه در بنگلادش و بخش‌هایی از هند نگران‌کننده است. شیره خام درخت خرما که در ظروف باز جمع‌آوری می‌شود، می‌تواند توسط خفاش‌های ناقل، آلوده شود. مصرف این شیره خام یا محصولات سنتی تهیه شده از آن، سالانه باعث مواردی از ابتلا می‌شود.

تماس با حیوانات واسطه از دیگر دلایل ابتلا است؛ در شیوع اولیه مالزی در سال ۱۹۹۸، خوک‌ها نقش «میزبان تکثیرکننده» را ایفا کردند. خفاش‌های آلوده با ریختن میوه‌های نیم‌خورده آلوده به بزاق خود در مزارع خوک، این حیوانات را آلوده کردند. سپس ویروس در گله خوک‌ها گسترش یافت و از آنجا به انسان‌ها منتقل شد. این حادثه منجر به معدوم‌سازی بیش از یک میلیون رأس خوک و خسارات اقتصادی شدید شد.

مسیرانتقال انسان به انسان کارایی کمتری دارد، اما در محیط‌های بسته مانند خانواده یا بیمارستان‌ها، به ویژه هنگام مراقبت از بیمار بدون تجهیزات حفاظتی مناسب؛ امکان انتقال از طریق ترشحات تنفسی یا بزاق وجود دارد. همین ویژگی است که نیپا را به یک تهدید ویژه برای کارکنان بهداشتی تبدیل می‌کند.

وقتی ویروس خود را پشت ماسک بیماری‌های دیگر پنهان می‌کند

یکی از چالش‌های بزرگ نیپا، تشابه علائم اولیه آن با بسیاری از بیماری‌های شایع است. دوره نهفتگی نسبتاً طولانی یعنی حدود ۴ تا ۲۱ روز به ویروس فرصت می‌دهد پیش از ظهور علائم، انتقال پیدا کند. علائم اولیه اغلب غیراختصاصی و شبیه آنفولانزا هستند؛ تب، سردرد، درد عضلانی، حالت تهوع و گلو درد. اما در عرض ۲۴ تا ۴۸ ساعت، بیماری می‌تواند به دو مسیر خطرناک منشعب شود. ویروس می‌تواند باعث ذات‌الریه شدید و سندرم حاد تنفسی شود. در برخی موارد، نارسایی تنفسی به تنهایی می‌تواند کشنده باشد. 

اما خطرناک‌ترین مسیر، مسیر عصبی است. ویروس از سد خونی-مغزی عبور کرده و باعث «آنسفالیت» (Encephalitis) یا التهاب مغزی می‌شود. اینجاست که علائم هولناکی از جمله گیجی، خواب‌آلودگی پیشرونده، سردرد‌های طاقت‌فرسا، تشنج، اسپاسم عضلانی و حتی کما ظاهر می‌شوند. برخی بیماران تغییرات شخصیتی ناگهانی، رفتار‌های تهاجمی یا علائم روان‌پریشی را تجربه می‌کنند.

نیپا حتی برای بازماندگان نیز خطرناک است

 حدود ۲۰ درصد از کسانی که از مرحله حاد جان به در می‌برند، دچار عوارض عصبی طولانی‌مدت مانند تشنج مکرر، تغییرات شخصیتی پایدار یا نقص‌های شناختی می‌شوند. حتی مواردی از «انسفالیت عودکننده با تأخیر» گزارش شده است، یعنی ویروس سال‌ها در بدن خاموش می‌ماند و سپس ناگهان حمله می‌کند.

نبرد علم با یک دشمن نامرئی

در حال حاضر، پزشکان در برابر نیپا اساساً دست‌خالی هستند. درمان محدود به مراقبت‌های حمایتی شدید در بخش مراقبت‌های ویژه است: کمک به تنفس، کنترل تشنج، کاهش تورم مغز و مبارزه با عفونت‌های ثانویه. 

اما به گزارش «ساینس آلرت» (Science Alert)؛ در استرالیا، امیدی در حال شکل‌گیری است. درمان آنتی‌بادی «m۱۰۲.۴» که توسط پژوهشگران «مرکز همکاری سازمان جهانی بهداشت» برای مرجع و پژوهش در مورد بیماری‌های عفونی نوپدید توسعه یافته است. تاکنون بهترین کاندید برای مبارزه با نیپا است. این آنتی‌بادی مصنوعی طراحی شده تا پروتئین‌های سطح ویروس را محاصره کند و از اتصال آن به سلول‌های انسانی جلوگیری نماید.

آزمایش فاز اول انسانی در سال ۲۰۲۰ نشان داد که این دارو ایمن است. در سال ۲۰۲۱، استرالیا ذخیره اضطراری از این دارو را ایجاد کرد تا در صورت شیوع فوری در دسترس باشد. با این حال، هنوز آزمایشات بالینی بزرگ‌تر برای اثبات کارآیی آن بر روی بیماران واقعی مورد نیاز است. توسعه واکسن نیز در مراحل اولیه قرار دارد، با چندین کاندید که بر روی حیوانات آزمایش شده‌اند، اما هیچکدام هنوز به آزمایش انسانی نرسیده‌اند.

چرا نیپا همچنان یک تهدید محدود است؟

با وجود خطرات گفته شده آیا نیپا می‌تواند به یک همه‌گیری جهانی مانند کووید-۱۹ تبدیل شود؟ پاسخ اکثر کارشناسان احتمالاً خیر است. دلیل اصلی به ماهیت انتقال نیپا بازمی‌گردد. برخلاف کووید-۱۹ که از طریق ذرات معلق در هوا به راحتی منتقل می‌شود، نیپا عمدتاً از طریق تماس مستقیم با مایعات بدن آلوده سرایت می‌یابد. این ویروس در جمعیت‌های انسانی به طور کارآمدی جهش نمی‌یابد تا قابلیت انتقال هوابرد پیدا کند.

به عبارت دیگر، نیپا بیشتر شبیه ویروس «ابولا» (Ebola) عمل می‌کند یک قاتل سریع و ترسناک، اما با زنجیره‌های انتقال محدود که با اقدامات بهداشت عمومی مانند قرنطینه و آموزش قابل مهار است. در حقیقت همین ویژگی است که شیوع‌های گذشته را با وجود مرگ‌ومیر بالا معمولاً به چند صد نفر محدود کرده است.

اگر نیپا احتمالاً به یک بحران جهانی تبدیل نمی‌شود، پس چرا این همه نگرانی وجود دارد؟

ویروس‌ها ثابت نمی‌مانند. در حالی که احتمال جهش نیپا برای تبدیل شدن به یک بیماری تنفسی کاملاً هوابرد کم است، اما صفر نیست. هر بار که ویروس به یک انسان جدید منتقل می‌شود، فرصت جدیدی برای تکثیر و جهش به دست می‌آورد. نظارت دقیق و مهار سریع، احتمال این اتفاق فاجعه‌بار را کاهش می‌دهد.

همزیستی دشوار با یک ویروس قدیمی

ویروس نیپا احتمالاً هرگز از بین نخواهد رفت. مخزن طبیعی آن خفاش‌های میوه‌خواربه میلیون‌ها سال زندگی در تعادل با این ویروس ادامه خواهند داد. چالش انسان، یادگیری «همزیستی ایمن» با این واقعیت است. آمادگی، همکاری و علم و نه وحشت سلاح‌های نهایی ما در این نبرد بی‌پایان هستند.