نگاهی به آسیبپذیری بناهای تاریخی در جنگها در گفتوگو با یک استاد مرمت بافتهای تاریخی
«آناتک» در مصاحبه پیشرو با دکتر علی مختاریان، استاد معماری-مرمت و احیای بناها و بافتهای تاریخی دانشگاه آزاد اسلامی به بررسی عمیق چالشهای پیش روی میراث فرهنگی در دوران بحران پرداخته است.
مهمترین دلیل یا دلایل شما به عنوان متخصص معماری و احیا و مرمت بناها و بافتهای تاریخی برای اینکه نباید بناهای تاریخی مورد حمله نظامی قرار بگیرند چیست؟
بناهای تاریخی بناهایی هستند که تاریخ، تمدن و فرهنگ هر کشوری در آنها نهفته است؛ بنابراین بسیار مهم و باارزشاند. در واقع میتوان گفت شناسنامه هر ملت در همین بناهای تاریخی که عمدتا ویژگیهای فرهنگی در آنها وجود دارد، ثبت شده است و این آثار بخش جداییناپذیر از فرهنگ و تمدن هر کشور محسوب میشوند.
نابودی یک بنای تاریخی چه اطلاعات غیرقابل جبرانی را از میان میبرد؟
همانطور که گفتم، در بناهای تاریخی فرهنگ، سنت و بخش زیادی از معماری ما نهفته است؛ بنابراین با از بین رفتن یا تخریب آنها، گویی بخشی از فرهنگ و تمدن هر کشور از میان میرود. همچنین بخشی از آدابورسوم و بخشهایی از معماری این بناها که به دورههای تاریخی متفاوتی تعلق دارند، ممکن است از دست برود. متأسفانه در بسیاری از موارد امکان جایگذاری و جبران این اطلاعات وجود ندارد و همین مسئله اهمیت حفظ این آثار را دوچندان میکند.
در آثار تاریخی، کدام عنصر یا عناصر از نظر معماری بیشتر آسیبپذیرند؟
آنچه از همه مهمتر است، هم کالبد بنا و هم ویژگیهای خاص معماری در آثار تاریخی ما هستند. ممکن است برخی از این ویژگیها کاملا منحصربهفرد باشند. بنابراین، هنگامی که یک اثر تاریخی مورد حمله قرار میگیرد و تخریب میشود، بخشی از ارزشهای اصیل معماری که در آن بنا وجود دارد، قاعدتا از میان میرود. بازگرداندن آن ویژگیها گاهی اوقات، چهبسا ناممکن باشد. از این رو، بهویژه در بناهایی که ثبت ملی یا جهانی شدهاند، اهمیت موضوع چند برابر میشود.
آیا نمونههای تاریخی سراغ دارید که بخش یا قسمتی از ساختار آن آسیب دیده باشد و این آسیب دیگر قابل جبران نباشد؟
به عنوان مثال، آبشارهای شوشتر را که به ثبت جهانی رسیدهاند و در دنیا منحصربهفرد هستند، در نظر بگیرید. در واقع تعداد زیادی آبشار و هفت الی هشت تونل در مجموعه وجود داشته که به مرور زمان یا کارایی خود را از دست دادهاند یا درست حفاظت نشدهاند. تا جایی که اطلاع دارم، تنها یک یا دو مورد از آنها کار میکند و چه بسا ما نتوانیم از این سیستمهای قدیمی استفاده کنیم و آنها را به حالت قبل از تخریب بازگردانیم. مثال دیگر، آسیابهای بادی نشتیفان است که در حال حاضر عمدتا کارکرد واقعی خود را از دست دادهاند و بازگرداندن آنها به وضعیت اولیه، کار مشکلی است.
در جنگ فعلی، چه آثار تاریخی صدمه دیدهاند؟
خوشبختانه تا جایی که اطلاع دارم، تخریب صددرصدی رخ نداده است. به عنوان مثال، بخشهایی از کاخ گلستان آسیب دیده است که عمدتا بخشهای تزئینات معماری آن را شامل میشود. البته جایگزین کردن آنها کار سادهای نیست؛ زیرا این تزئینات، بخشهای زیباییشناسانه بنا را دربرمیگیرد.
زمانی که یک بنای تاریخی در شرایط جنگ و تخریب هدفمند صدمه میبیند، آیا امکان مرمت و احیای آن وجود دارد؟
بله، امکان مرمت وجود دارد. این امر بستگی به این دارد که کدام بخشهای بنا (بخشهای سازهای، بخشهای معماری، بخشهای تزئیناتی و...) آسیب دیده باشد. اگر آسیب به بخشهای سازهای مانند ستونها، دیوارها و پیها وارد شده باشد، کار مرمت بسیار مشکلتر خواهد بود. با این حال، با توجه به توانمندیهای موجود در کشور، امکان مرمت و بازسازی این بخشها نیز فراهم است.
متخصصان معماری در شرایط بحران، برای آگاهسازی و مستندسازی چه نقشی میتوانند داشته باشند؟
در حال حاضر سازمانهای مردمنهاد (NGO) مختلفی در کشور ما در این زمینه فعال هستند. مهمتر از همه، سازمان میراث فرهنگی میتواند این آگاهیها را به مردم منتقل کند. همچنین آثار مهم تاریخی و ابنیه ما دارای علامت استانداردی هستند که برای هواپیماهای عبوری قابل رویت است. با مشاهده این علامت، هواپیماها متوجه میشوند که بنای مورد نظر تاریخی و ارزشمند است و قاعدتا نباید به آنها حمله کنند. نصب این علائم برای برخی از بناهای تاریخی ما یکی از کارهای خوبی است که برای برخی بناهای تاریخی انجام شده است.
انتهای پیام/
