مغز از تاریخهای خاص به عنوان نقطه شروع استفاده میکند
با صدای دعا و در شدن توپِ سال نو، ناگهان ذهنتان پر از تصاویر آینده میشود. دویدن در پارک، خواندن کتابهای انباشتهشده، ترک عادتهای بد یا شروع عادتهای خوب. این لحظه، مثل جرقهای است که مغز را از چرخهی روزمرگی خارج میکند. تحقیقات اخیر در نشان میدهد که این حس، نتیجهی یک «دوره انتقالی» (transitional period) است که ذهن انسان را برای بازسازی هویت آماده میکند.
چرا ذهن ما عاشق «صفحه سفید» است؟
ذهن انسان، مثل یک کامپیوتر پیشرفته، همیشه در حال پردازش الگوها و عادتهاست. اما گاهی نیاز به یک «قطعکننده مدار» (circuit breaker) دارد تا از چرخههای تکراری خارج شود.
روانشناسان به این حالت «اثر سال نو» (New Year Effect) میگویند، پدیدهای که در آن افراد تمایل شدیدی به شروع رفتارهای جدید پیدا میکنند.
بر اساس پژوهشهای دکتر «جان نورکراس» (John Norcross) از «دانشگاه اسکرانتون» (Scranton University)، بیش از ۸۰ درصد مردم در کشورهای غربی، در روزهای اولین ماه در سال جدید، اهدافی مثل کاهش وزن یا ورزش را شروع میکنند، اما فقط ۱۹ درصد تا پایان ماه بعد دوام میآورند. چون سال نو، یک «نشانه محیطی قوی» (strong environmental cue) ایجاد میکند.
مغز ما، که به دنبال سادگی است، از پیچیدگیهای زندگی میگریزد و یک تاریخ مشخص را به عنوان نقطه شروع مطلق انتخاب میکند.
این حس شروع تازه، به «خودکارآمدی» (self-efficacy) مرتبط است؛ روانشناسان آن را «باور به توانایی خود برای موفقیت» تعریف میکند. وقتی سال نو میرسد، گذشته مثل یک فصل تمامشده دیده میشود و آینده، صفحهای خالی.
برای مثال وقتی که بعد از شکست در یک امتحان، تعطیلات تابستانی میآید و حس میکنید میتوانید از صفر شروع کنید. این مکانیسم، ذهن را از بار گناه گذشته رها میکند و انرژی تازه تزریق میکند.
تاریخچه پدیدهای جالب
در بابل باستان، ۴۰۰۰ سال پیش، مردم با جشن «آکیتو» (Akitu) سال نو را با پاکسازی گناهان و قولهای تازه جشن میگرفتند. این سنتها، ریشه در نیاز بشر به «ریست روانی» یا «شروع تازه روانی» دارند.
عصبشناسی شادی در شروع دوباره
شروع تازه، نتیجه ترشح دوپامین (dopamine)، یا همان هورمون انگیزه و پاداش، است. وقتی سال نو فرا میرسد، قشر پیشپیشانی (prefrontal cortex) که بخشی از مغز مسئول برنامهریزی میباشد؛ فعال میشود و یک «حلقه پاداش» (reward loop) راه میاندازد.
پژوهشی از «دانشگاه استنفورد» (Stanford University) نشان داد که رویدادهای دورهای مثل سال نو، فعالیت «آمیگدال» (amygdala)، مرکز ترس و احساسات را کاهش میدهد و هیپوکامپ (hippocampus) یا همان مرکز حافظه را برای ثبت خاطرات مثبت آماده میکند.
اسکنهای fMRI (تصویربرداری مغزی تشدید مغناطیسی عملکردی) نشون میدهند که این مرزها، «بار شناختی» (cognitive load) گذشته رو کم کرده و فضا برای اهداف جدید باز میکنند. در واقع، سال نو مثل یک «چارچوب ذهنی تازه» (fresh mental frame) عمل میکند که تصمیمگیری رو آسانتر میکند.
از دیدگاه تکاملی، این حس ریشه در غارنشینی بشر دادکتر «کاترین لانگز» (Katherine Langford) از «دانشگاه شیکاگو» (Chicago University) در کتاب «جغرافیای زمان» (The Geography of Time) توضیح میدهد که انسانها به طور غریزی به چرخههای فصلی وابستهاند، و تقویم این غریزه را به کار میگیرد.
قدرت ما در برابر من
سال نو یک پدیده اجتماعی عظیم است. جامعهشناسان آن را «همزمانی اجتماعی» (social synchrony) مینامند، جایی که میلیونها نفر همزمان اهدافشان را اعلام میکنند. این همزمانی، حس تعلق ایجاد میکند و احتمال موفقیت را بالا میبرد.
تحقیقات نشان میدهد که وقتی همه اطرافیات در حال رعایت رژیم غذایی یا ورزش هستند؛ تو نیز بیشتر دوام میآوری در نوروز، خانوادهها دور هم جمع میشوند و قولهای تازه میدهند؛ این آیین جمعی نیز مثل یک شبکه حمایتی عمل میکند.
چرا بیشتر قولها به باد میروند؟
دانشمندان «خستگی اراده» (ego depletion) را مقصر میدانند؛ مفهومی که میگوید: «اراده مثل عضله است و بعد از مدتی خسته میشود.»
سال نو، بیشتر از یک تاریخ روی کاغذ
فرصتی برای امید و تغییر. یافتهها نشان میدهند که این حس، ریشه در مغز، جامعه و تاریخ بشر دارد و با برنامه درست، میتواند زندگی را واقعاً دگرگون کند. در نهایت، مثل بذری که بعد از زمستان میروید، هر سال نو یادمان میاندازد که شروع تازه، نه در تقویم، بلکه در اراده ماست.
انتهای پیام/
