یک عضو هیات علمی دانشگاه علوم و تحقیقات در گفت‌وگو با آناتک:

دانشگاه آزاد می‌تواند بازوی علمی مدیریت آب در دیمزارها باشد

دیم
مدیریت آب در دیمزارها به ظرفیت علمی دانشگاه‌ها گره خورده است. برخورداری دانشگاه آزاد اسلامی از شبکه گسترده واحدهای دانشگاهی در مناطق مختلف اقلیمی کشور و ظرفیت متخصصان علوم و مهندسی آب، این دانشگاه را به یکی از ظرفیت‌های مؤثر برای بهره‌برداری از بارش‌های تقویت‌شده، توسعه سامانه‌های ذخیره آب باران و افزایش بهره‌وری آب در کشاورزی دیم تبدیل کرده است.

کمبود منابع آب و نوسانات بارندگی، پایداری کشاورزی دیم را با چالش مواجه می‌کند، به همین دلیل استفاده از ظرفیت بارورسازی ابرها برای تقویت منابع آب قابل استفاده در دیمزارها، به‌عنوان یکی از راهکارهای افزایش بهره‌وری آب و پایداری تولید، مورد توجه قرار گرفته است.

با این حال، بهره‌برداری مؤثر از بارش‌های تقویت‌شده به عواملی مانند ویژگی‌های خاک، میزان نفوذپذیری آن، مدیریت رواناب و توسعه سامانه‌های جمع‌آوری و ذخیره آب باران نیز وابسته است؛ موضوعاتی که در کنار ظرفیت‌های علمی و تخصصی دانشگاه‌ها می‌توانند زمینه‌ساز بهبود بهره‌وری آب و تقویت تولید در دیمزارها باشند.

آناتک برای بررسی تخصصی این موضوع با دکتر «مهدی سرائی تبریزی»، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد واحد علوم تحقیقات، متخصص و پژوهشگر مهندسی کشاورزی گرایش آبیاری و زهکشی گفت‌وگو کرده‌ است.

مهدی سرائی تبریزی

افزایش بارندگی از طریق بارورسازی ابر‌ها چگونه می‌تواند منابع آب قابل استفاده در دیمزار‌ها را تقویت کند؟

بارورسازی ابرها با تزریق هسته‌های یخ‌ساز به توده‌های ابری مناسب، راندمان تبدیل بخار آب به بارش را افزایش داده و میزان نزولات جوی در حوضه‌های آبریز و اراضی دیم را به‌طور محسوس تقویت می‌کند. این افزایش بارندگی، به‌ویژه اگر در زمان‌های کلیدی و هم‌زمان با مراحل حساس رشد گیاه رخ دهد، مستقیماً باعث افزایش ذخیره رطوبتی لایه‌های سطحی و عمقی خاک شده و وابستگی محصولات دیم به بارش‌های نامنظم طبیعی را کاهش می‌دهد. در نتیجه، آب سبز در دسترس ریشه گیاه بیشتر شده و خطر تنش خشکی در مقاطع بحرانی مانند گل‌دهی و پر شدن دانه به حداقل می‌رسد.

نوع خاک و میزان نفوذپذیری آن چه تأثیری بر بهره‌برداری از بارش‌های بیشتر در مناطق دیم‌خیز دارد؟

بافت، ساختمان و عمق خاک نقش تعیین‌کننده‌ای در میزان بهره‌برداری از بارش‌های اضافی دارند؛ زیرا خاک به‌مثابه مخزن ذخیره آب در کشاورزی دیم عمل می‌کند. خاک‌های لومی با ساختمان دانه‌ای و عمق مناسب، بهترین تعادل را میان سرعت نفوذ آب و ظرفیت نگهداری رطوبت (ظرفیت زراعی) ایجاد می‌کنند. در مقابل، خاک‌های رسی سنگین به دلیل نفوذپذیری پایین، در بارش‌های شدید دچار رواناب و هدررفت آب می‌شوند و خاک‌های شنی سبک نیز با وجود نفوذپذیری بالا، توان نگهداری رطوبت را ندارند و آب را سریع از دسترس ریشه خارج می‌کنند. بنابراین، بهره‌وری بارورسازی ابرها در زمین‌هایی با خاک عمیق و نفوذپذیری متعادل به حداکثر می‌رسد.

سامانه‌های جمع‌آوری و ذخیره آب باران چه نقشی در کنار طرح بارورسازی ابر‌ها برای توسعه کشاورزی دیم دارند؟

سامانه‌های جمع‌آوری و ذخیره آب باران (سطوح آبگیر، بندهای خاکی کوچک، استخرهای ذخیره مزرعه‌ای و مخازن زیرزمینی) مکمل حیاتی طرح‌های بارورسازی ابرها هستند؛ زیرا بارش‌های ایجادشده لزوماً با تمام نیازهای آبی گیاه در طول فصل رشد هم‌زمان نیستند. این سامانه‌ها با مهار رواناب‌های مازاد ناشی از بارندگی‌های تقویت‌شده و ذخیره‌سازی آن‌ها، امکان اجرای «آبیاری تکمیلی» را در دوره‌های خشک و مراحل حساس رشد گیاه فراهم می‌کنند و بدین ترتیب، نوسانات زمانی بارش را جبران کرده و پایداری تولید در دیمزارها را تضمین می‌کنند.

دانشگاه آزاد اسلامی چگونه می‌تواند از ظرفیت متخصصان آبیاری و زهکشی برای افزایش بهره‌وری آب باران و تحقق جهش تولید در دیمزار‌ها استفاده کند؟

دانشگاه آزاد اسلامی با برخورداری از شبکه گسترده واحدهای دانشگاهی در مناطق مختلف اقلیمی کشور و با پراکنش مناسب در گرایش‌های مختلف رشته علوم و مهندسی آب، که رشته‌ای کاملاً بین‌رشته‌ای است، می‌تواند اثربخشی فوق‌العاده‌ای داشته باشد. اعضای هیات علمی متخصص در حوزه علوم و مهندسی آب در کلیه گرایش‌ها، شامل مدیریت و برنامه‌ریزی منابع آب، هیدروانفورماتیک، منابع آب، مهندسی رودخانه و اکوسیستم‌های آبی، آبیاری و زهکشی، هواشناسی کشاورزی، آثار و سازه‌های تاریخی آب و سازه‌های آبی، می‌توانند به‌عنوان رشته‌های اصلی و رشته‌های مهندسی صنایع، مهندسی عمران، اقتصاد، جامعه‌شناسی و حقوق، به‌عنوان رشته‌های بین‌رشته‌ای، بازوی علمی و اجرایی طرح‌های ملی حوزه مدیریت پایدار کمی و کیفی منابع آب نقش‌آفرینی کنند.

این دانشگاه قادر است از طریق انجام پژوهش‌های کاربردی برای تعیین پتانسیل‌های استفاده پایدار از منابع آب، تولید و مدیریت بهینه منابع آب سطحی و زیرزمینی، بازچرخانی پساب و جریان‌های برگشتی، تصفیه آب و فاضلاب، طراحی سامانه‌های نوین استحصال و ذخیره آب باران، مدل‌سازی بیلان آب در دیمزارها و همچنین راه‌اندازی مزارع الگویی و برگزاری دوره‌های ترویجی برای کشاورزان، صنعتگران و شهروندان در سطوح مختلف سنی و دانشی، شکاف میان دانش فنی و اجرا را پر کرده و بهره‌وری آب سبز را در راستای تحقق پایداری بهره‌برداری از منابع آب و رفاه عمومی، بهبود بهره‌وری آب و انرژی، انگیزه‌بخشی به نیروی جوان کشور و جهش تولید ارتقا دهد.

انتهای پیام/

ارسال نظر