نقشه جامع علمی کشور در آستانه تصویب نهایی است/ طراحی ۱۰ ابرچالش؛ از بحران آب تا هوش مصنوعی

مخبر دزفولی رئیس فرهنگستان علوم با اشاره به روند بازنگری نقشه جامع علمی کشور امروز در نشست خبری در پاسخ خبرنگار خبرگزاری آنا گفت: این بازنگری که با مسئولیت فرهنگستان علوم و با همکاری فرهنگستان علوم پزشکی، دانشگاه‌ها و جمعی از دانشمندان کشور انجام شده، مراحل بررسی خود را پشت سر گذاشته و اکنون برای تصویب نهایی در شورای عالی انقلاب فرهنگی قرار دارد.

وی درباره آخرین وضعیت بازنگری نقشه جامع علمی کشور اظهار کرد: نقش جامعه علمی کشور در آینده ایران اسلامی بسیار مهم است و برای رسیدن به ایران قوی، علم و فناوری یکی از مسیر‌های اصلی و تعیین‌کننده به شمار می‌رود.

رئیس فرهنگستان علوم افزود: در دوره گذشته نیز رهبر معظم انقلاب بر اهمیت نقشه جامع علمی کشور تأکید داشتند و در دوره جدید نیز بازنگری این نقشه با رویکرد توجه به نیاز‌ها و اولویت‌های جدید کشور دنبال شد.

رئیس فرهنگستان علوم ادامه داد: فرهنگستان علوم مسئولیت این بازنگری را برعهده گرفت و با همکاری فرهنگستان علوم پزشکی، بخش‌های مختلف دانشگاهی و دانشمندان کشور، کار گسترده‌ای انجام شد. از ظرفیت گروه‌های مختلف علمی فرهنگستان، مراکز علمی و صاحب‌نظرانی که حرف و ایده جدیدی برای ارائه داشتند استفاده شد و جلسات متعددی با آنان برگزار شد.

مخبر دزفولی گفت: اکنون نقشه جامع علمی کشور مراحل بررسی خود را پشت سر گذاشته و از سوی فرهنگستان علوم به شورای عالی انقلاب فرهنگی تحویل داده شده است. این نقشه در چندین جلسه در ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی مورد بررسی قرار گرفته و در حال حاضر در دستور کار شورای معین شورای عالی انقلاب فرهنگی قرار دارد.

وی ابراز امیدواری کرد که با نهایی شدن بررسی‌ها در شورای معین، این سند برای امضا و ابلاغ در اختیار رئیس‌جمهور قرار گیرد تا مسیر جدید علم و فناوری کشور با اولویت‌های به‌روز وارد مرحله اجرا شود.

مرجعیت علمی و حل مسائل کشور؛ دو محور اصلی نقشه جدید

رئیس فرهنگستان علوم با تشریح رویکرد‌های اصلی در بازنگری نقشه جامع علمی کشور اظهار کرد: در این بازنگری، دو بال اصلی مورد توجه قرار گرفته است؛ نخست، حرکت به سمت مرجعیت علمی و دوم، استفاده از علم و فناوری برای حل مسائل مهم کشور.

مخبر دزفولی توضیح داد: مرجعیت علمی در بخش‌هایی که کشور دارای اولویت و مزیت نسبی است، یکی از آرمان‌ها و اهداف جدی نقشه جامع علمی کشور محسوب می‌شود. ایران باید بتواند سهم و نقش جدی در تولید علم جهانی ایفا کند و دانشمندان، محققان و استادان کشور ظرفیت لازم برای افق‌گشایی علمی، به‌ویژه در حوزه فناوری‌های نوظهور و علوم جدید را دارند.

وی ادامه داد: در کنار مرجعیت علمی، علم و فناوری باید بتواند گرهی از مشکلات کشور باز کند. کشور در حوزه‌هایی مانند نانوفناوری، زیست‌فناوری، پزشکی، انرژی‌های نو، هوافضا، سلول‌های بنیادی و علوم شناختی طی سه دهه گذشته پیشرفت‌های قابل توجهی داشته و در برخی از این حوزه‌ها در سطح جهانی مورد توجه قرار گرفته است.

رئیس فرهنگستان علوم با اشاره به رشد سهم ایران از تولید علم جهانی گفت: جمهوری اسلامی ایران چهار دهه قبل حدود سه‌صدم درصد در تولید علم دنیا سهم داشت، اما امروز حدود دو درصد از تولید علم جهان به ایران اختصاص دارد و حدود سه درصد از مقالات پر استناد جهانی نیز متعلق به دانشمندان ایرانی است.

مخبر دزفولی تأکید کرد: این موفقیت‌ها انکارناپذیر است، اما همه آن چیزی نیست که باید انجام دهیم. اکنون که به این نقطه رسیده‌ایم، باید ضمن حفظ سرعت و توانمندی علمی کشور، علم و فناوری را در خدمت حل مشکلات مردم قرار دهیم.

وی افزود: امروز با مشکلاتی مانند آب، انرژی و امنیت غذایی مواجه هستیم و دانشگاه‌ها، دانشمندان، شرکت‌های دانش‌بنیان و مجموعه‌های علمی کشور باید برای حل این مسائل وارد میدان شوند. در نقشه جامع علمی کشور نیز حدود ۱۰ اولویت مهم از جمله آب، انرژی، امنیت غذایی، فرآیند دیجیتال‌شدن کشور و هوش مصنوعی مورد توجه قرار گرفته است.

نگرانی فرهنگستان علوم از مهاجرت نیروی انسانی متخصص

رئیس فرهنگستان علوم یکی از مسائل مهم کشور را توجه به زیست‌بوم علم و فناوری دانست و گفت: پرسش مهم این است که آیا در کنار پیشرفت‌های علمی سه دهه گذشته، زیست‌بوم مناسبی برای خانواده علم و فناوری کشور فراهم کرده‌ایم یا خیر.

وی افزود: زیست‌بوم علم و فناوری شامل نیروی انسانی، فضای مناسب، تجهیزات، برنامه، اولویت‌بندی و هماهنگی ملی برای رسیدن به اهداف پیشرفت کشور است و در این زمینه همچنان نقایصی وجود دارد.

مخبر دزفولی با بیان اینکه کشور در سه دهه گذشته توانسته نیروی انسانی متخصص و توانمندی تربیت کند، اظهار کرد: ما نسبت به از دست دادن نیروی انسانی متخصص خود نگران هستیم. حیف است که از ظرفیت این نیرو‌ها استفاده نکنیم و کشور‌های دیگر از ظرفیت هوشی و دانشی آنها بهتر از ما بهره ببرند.

وی ادامه داد: باید قدر استاد دانشگاه و جامعه دانشگاهی را بدانیم. دانشمندان کشور با وجود محدودیت‌های موجود، تلاش‌های زیادی انجام داده‌اند. در تمام چهار دهه گذشته حدود نیم درصد از تولید ناخالص داخلی کشور به تحقیق و توسعه اختصاص یافته است؛ با این حال، با همین میزان سرمایه‌گذاری نیز موفقیت‌های بزرگی در حوزه‌هایی مانند سلول‌های بنیادی، فناوری‌های تولیدمثل، هوافضا و نانو حاصل شده است.

علم و فناوری نیازمند سرمایه‌گذاری ویژه است

رئیس فرهنگستان علوم تأکید کرد: اگر دولت‌ها، فارغ از اینکه کدام دولت مسئولیت اجرایی کشور را بر عهده دارد، پیشرفت ایران و شکل‌گیری ایران قوی را هدف قرار دهند، باید بپذیرند که علم و فناوری یک عنصر کلیدی و محوری در این مسیر است و باید برای آن سرمایه‌گذاری ویژه صورت گیرد.

مخبر دزفولی افزود: مردم باید آثار علم و فناوری را در زندگی، اقتصاد و معیشت خود مشاهده کنند. حل مسائل معیشتی و اقتصادی مردم نیز به دانش‌بنیان‌شدن اقتصاد وابسته است و اقتصاد سنتی به‌تنهایی پاسخگوی نیاز‌های امروز کشور نیست.

وی با تأکید بر ضرورت طراحی نسخه بومی و دانشی برای اقتصاد کشور گفت: ظرفیت لازم برای این کار در مجموعه علمی و دانشمندی کشور وجود دارد و با کمک مدیران و سیاست‌گذاران می‌توان از این ظرفیت برای حل مسائل اقتصادی و معیشتی استفاده کرد.

ضرورت اصلاح ساختار‌های آموزشی و پژوهشی

رئیس فرهنگستان علوم یکی دیگر از ضرورت‌های کشور را اصلاح ساختار‌های آموزشی، پژوهشی و فناورانه عنوان کرد و گفت: امروز پژوهش دیگر یک فعالیت مبهم و بی‌هدف نیست، بلکه باید هدفمند باشد. پژوهش‌های بنیادی نیز می‌توانند هدفمند باشند و برای دستیابی به توانمندی‌های جدید در حوزه‌هایی مانند هوش مصنوعی و کوانتوم، به تحقیقات بنیادی نیاز داریم.

وی با انتقاد از کم‌توجهی به علوم پایه اظهار کرد: باید در علوم پایه سرمایه‌گذاری جدی داشته باشیم. در حالی که کشور‌های مختلف جهان در این حوزه سرمایه‌گذاری می‌کنند، باید بررسی کنیم چرا بهترین مغز‌ها و جوانان نخبه ما علاقه کمتری به رشته‌های علوم پایه دارند. برای این رشته‌ها باید جاذبه، مشوق و آینده مشخص ایجاد کنیم.

مخبر دزفولی همچنین بر ضرورت بازنگری در رشته‌های دانشگاهی تأکید کرد و گفت: برخی رشته‌هایی که سال‌ها قبل ایجاد شده‌اند، امروز پاسخگوی نیاز‌های جدید جامعه و جهان نیستند و باید متناسب با اقتضائات جدید، رشته‌های مورد نیاز طراحی شوند.

بهترین نخبگان باید به علوم انسانی، علوم پایه و آموزش‌وپرورش جذب شوند

رئیس فرهنگستان علوم با اشاره به ضرورت تغییر فرهنگ انتخاب رشته در کشور گفت: بهترین مغز‌های کشور باید در علوم انسانی و علوم پایه نیز حضور داشته باشند. ما در علوم انسانی به ضریب هوشی‌های بالا نیاز داریم، اما باید بررسی کنیم که آیا رتبه‌های برتر کنکور، علوم انسانی را به عنوان اولویت انتخاب می‌کنند یا خیر.

وی افزود: همچنین باید برای حضور نخبگان جوان در آموزش‌وپرورش برنامه‌ریزی کنیم و جاذبه‌های مادی و معنوی لازم را برای معلمی فراهم کنیم. اگر بهترین امکانات و شرایط برای معلمان فراهم شود، می‌توان انتظار داشت جوانان نخبه نیز رشته‌هایی مانند فیزیک، شیمی، ریاضی، ادبیات، فلسفه، تاریخ، حقوق و مدیریت را انتخاب کنند.

ضرورت حرکت از پژوهش فردمحور به پژوهش تیمی

مخبر دزفولی با تأکید بر ضرورت تقویت کار تیمی در جامعه علمی گفت: باید از پژوهش‌های فردمحور به سمت کار‌های تیمی، گروهی و بین‌رشته‌ای حرکت کنیم. برای حل چالش‌های بزرگ کشور، پروژه‌های کوچک و پراکنده کافی نیستند.

وی ادامه داد: باید مراکز علمی و پژوهشی، شرکت‌های دانش‌بنیان و حتی صنایع بزرگ، مأموریت‌محور شوند و مسائل بزرگی مانند آب، انرژی، غذا و اقلیم را به مجموعه‌هایی که قابلیت حل آنها را دارند، بسپاریم.

رئیس فرهنگستان علوم تصریح کرد: جامعه علمی باید شجاعت علمی برای افق‌گشایی‌های بزرگ دانشی و فناورانه داشته باشد. با پروژه‌های کوچک و کم‌ریسک نمی‌توان به قله‌های علمی مورد نظر کشور دست یافت.

ارزیابی دانشمندان نباید فقط بر مبنای تعداد مقالات باشد

وی همچنین بر بازنگری در نظام ارزیابی علمی تأکید کرد و گفت: در نگاه جدید، ارزیابی دانشمندان نباید صرفاً بر اساس تعداد مقاله و میزان استناد باشد. البته حضور در رقابت جهانی علم و انتشار دانش اهمیت دارد، اما اثرگذاری اجتماعی، نوآوری، همکاری بین‌رشته‌ای، اختراع و اکتشاف نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

مخبر دزفولی افزود: اگر دانشمندی گره بزرگی از کشور باز کند، باید بالاترین امتیازات را در مجموعه‌های علمی دریافت کند. هدف ما هم حل مسئله کشور و هم رسیدن به مرجعیت علمی است.

ارتباط دانشگاه و صنعت نیازمند ضمانت اجرایی است

رئیس فرهنگستان علوم با اشاره به ضرورت تقویت ارتباط دانشگاه و صنعت اظهار کرد: ارتباط دانشگاه و صنعت سال‌هاست به یک آرزو تبدیل شده، اما هنوز به شکل مطلوب محقق نشده است. نه صنعت به اندازه کافی حاضر است زیر بار این ارتباط برود و نه دانشگاه همیشه خود را موظف به پاسخگویی به نیاز‌های صنعت می‌داند.

وی افزود: هر دو طرف باید یک گام به سمت یکدیگر بردارند و برای این ارتباط، الزامات و ضمانت‌های اجرایی تعریف شود. در برخی موارد دولت باید مصوبات جدی و پشتیبان داشته باشد و در مواردی نیز ممکن است نیازمند تصویب قوانین جدید در مجلس باشیم.

مخبر دزفولی گفت: دانشمندان باید در پروژه‌های تحقیقاتی، فرصت‌های مطالعاتی و کارگاه‌های آموزشی در کنار صنعت حضور داشته باشند و کارکنان صنایع بزرگ نیز باید به‌طور مستمر دانش خود را به‌روز کنند. این ارتباط می‌تواند زمینه‌ساز طراحی‌های نو و ارتقای توان فناورانه صنایع کشور شود.

لزوم ایجاد شبکه ملی آزمایشگاه‌های کشور

رئیس فرهنگستان علوم با اشاره به ظرفیت‌های آزمایشگاهی کشور اظهار کرد: کشور از ظرفیت‌های آزمایشگاهی خوبی برخوردار است، اما هنوز همه این تجهیزات و توانمندی‌ها به شکل یک شبکه یکپارچه درنیامده‌اند.

وی افزود: باید شبکه‌های بزرگ آزمایشگاهی در بخش‌های مختلف شکل بگیرد تا بهره‌وری افزایش یابد و پژوهشگران دسترسی آسان‌تری به امکانات و تجهیزات مورد نیاز خود داشته باشند. همچنین باید به سمت طراحی آزمایشگاه‌های هوشمند و استفاده از فناوری‌های نوین حرکت کنیم.

هوش مصنوعی از اولویت‌های فرهنگستان علوم است

مخبر دزفولی در ادامه با اشاره به اهمیت هوش مصنوعی گفت: هوش مصنوعی از اولویت‌های مهم فرهنگستان علوم است و در کنار آن، حوزه‌هایی مانند کنترل، زیست‌پزشکی و زیست‌فناوری نیز مورد توجه قرار دارند.

وی تأکید کرد: در حوزه علم و فناوری، کار جزیره‌ای پاسخگو نیست و زیست‌بوم علم و فناوری باید به صورت اشتراکی، شبکه‌ای و به‌هم‌پیوسته شکل بگیرد؛ از دستگاه‌های اجرایی و سیاست‌گذار گرفته تا دانشمندان، مراکز علمی، صنایع و سایر بخش‌های کشور.

باید به جامعه علمی اعتماد کنیم

رئیس فرهنگستان علوم در پایان با تأکید بر ضرورت کاهش بروکراسی در مسیر فعالیت علمی کشور گفت: امیدوارم بتوانیم بروکراسی را برای جامعه علمی کاهش دهیم و به جای بی‌اعتمادی، به دانشمندان اعتماد کنیم. عموم دانشمندان کشور دغدغه ایران و پیشرفت آن را دارند و باید قدر این جامعه را دانست.

وی خاطرنشان کرد: اعتماد به دانشمندان باید هم در زمینه منزلت اجتماعی و معیشت آنان و هم در اولویت‌های علمی، فعالیت‌های پژوهشی و حمایت‌های لازم برای انجام کار علمی خود را نشان دهد.

مخبر دزفولی افزود: اگر حس اعتماد میان دانشمندان و مسئولان کشور شکل بگیرد و این اعتماد از طریق رسانه‌ها به جامعه منتقل شود، حس اعتماد به نفس ملی، غیرت ملی و عشق به وطن و ارزش‌های ملی و اسلامی تقویت خواهد شد و جامعه علمی می‌تواند اثرگذاری بسیار بیشتری در سطح جامعه داشته باشد.