نسخه بازگشت ایران به صدر تولید علم؛ تکیه بر نیروی انسانی و حمایت از پژوهش

 به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، افشین آخوندزاده، معاون تحقیقات وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، صبح امروز در حاشیه نشست خبری در جمع خبرنگاران، با اشاره به تأثیر منفی قطعی اینترنت در جنگ‌های اخیر بر پژوهش کشور، اظهار داشت: در برهه‌های قطعی اینترنت یعنی جنگ ۱۲ روزه، حوادث دی‌ و اسفند (جنگ رمضان)، محققان نمی توانستند به سایت های داخلی و خارجی مقاله ارسال کنند. اگر مقاله‌ای به خارج از کشور ارسال شود و اصلاحیه داشته باشد، محققان نمی توانستند اصلاحات را انجام دهند، قطعاً این موضوع باعث شده که شاهد کاهش تعداد مقالات باشیم، این کاهش برای سال آینده قطعاً تأثیر خواهد گذاشت.

وی افزود: همین الان که تعداد مقالات مراکز تحقیقات را بررسی می‌کنیم، در سال ۱۴۰۴ نسبت به ۱۴۰۳ کاهش پیدا نکرده و حتی کمی افزایش داشته است. اما نکته مهم این است که ما با کشور‌های دیگر مقایسه می‌شویم. پارسال که رتبه‌مان را از دست دادیم، رشد داشتیم. در سال‌های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲، رشد ما منفی بود یعنی برای اولین بار بعد از سالیان، تعداد مقالاتمان کاهش پیدا کرده بود. در سال گذشته، مقالات ما ۱.۶ درصد افزایش پیدا کرد، ولی رتبه‌مان پایین آمد. چرا؟ چون عربستان ۱۲ درصد و ترکیه ۲۰ درصد رشد داشتند؛ لذا حتی اگر تعداد مقالاتمان ثابت بماند یا حتی رشد کمی هم داشته باشد، به خاطر سرعت بالای رقبا، حداقل درجا می‌زنیم و گاهی سقوط می‌کنیم.

تحریم علمی و ناجوانمردی مجلات بین‌المللی؛ مانعی دیگر بر سر راه پژوهش ایران

معاون تحقیقات وزارت بهداشت با اشاره به تأثیر تحریم‌های علمی بر پژوهش کشور تصریح کرد: باید انتظار داشته باشیم که اثرات منفی این جنگ، بخش زیادی از آن هم مرتبط با چیزی است که به آن تحریم علمی می‌گوییم. بسیاری از مجلات بین‌المللی و ناشران، سخت‌گیری‌های ناجوانمردانه‌ای برای چاپ مقالات ایرانیان انجام می‌دهند که در پذیرش مقالات ایرانیان کاهش ایجاد می‌کند.

وی ادامه داد: در بخش علوم پایه (وزارت علوم و وزارت بهداشت)، نیاز به آزمایشگاه و لب داریم که باید شرایط عادی باشد تا بتوانیم در آزمایشگاه کار کنیم. وقتی دانشگاه تعطیل شده، آزمایشگاه و لب هم تعطیل است، ولی بخش بالینی که در بیمارستان‌ها فعال است این موضوع خودش یک آسیب محسوب می‌شود. نکته سوم این است که برای کار‌های تحقیقاتی به کیت، مواد اولیه و تجهیزات نیاز داریم که در دوره‌ای در سال گذشته به دلیل عدم انجام واردات، این موارد تأمین نشد. قطعاً این موارد صدماتی به ما می‌زند، ولی امیدواریم که دانشگاه‌ها دوباره روی پای خود بلند شوند و محققین با همان انگیزه و با شتاب بیشتر، بتوانیم در دو سه سال آینده این کاستی‌ها را جبران کنیم.

راهکار‌های داخلی برای جبران کاهش مقالات؛ نمایه‌سازی ۲۰ مجله در اسکوپوس

آخوندزاده با اشاره به راهکار‌های داخلی برای مقابله با کاهش مقالات، گفت: کاهش ثبت مقالات، عملاً روی رتبه‌بندی دانشگاه‌ها تأثیر می‌گذارد. در رتبه‌بندی‌های بین‌المللی مثل شانگهای و تایمز، شانگهای بر اساس وب‌آف‌ساینس است. اگر تعداد مقالات وب‌آف‌ساینس کاهش پیدا کند، رتبه شما کاهش می‌یابد. حداقل ۵۰ درصد شاخص‌های شانگهای به مقاله مربوط است. تایمز هم بر اساس تعداد مقالاتی است که در اسکوپوس نمایه می‌شوند.

وی افزود: با همه این اوصاف، ما راهکار‌های داخلی داشتیم برای اینکه این کاهش یا سقوط را جلویش را بگیریم. یکی از راهکار‌ها این بود که هرچه می‌توانیم مجلات داخلی‌مان را نمایه کنیم. در سال گذشته، حدود ۲۰ مجله داخلی را در اسکوپوس و وب‌آف‌ساینس نمایه کردیم. در نظر داشته باشید که ۲۰ مجله، اگر هرکدام ۴۰ مقاله در سال چاپ کنند، شما با این راهکار داخلی ۸۰۰ مقاله به تعداد مقالات کشور اضافه کرده‌اید، فقط در حوزه بهداشت و درمان. دوستان ما در وزارت علوم هم همین کار را انجام دادند.

وی ادامه داد: پارسال تشویق مالی قابل توجه گذاشتیم؛ هر مجله‌ای که در اسکوپوس نمایه می‌شد، ۱۰۰ میلیون تومان جایزه می‌دادیم و برای سال دوم، ۳۰۰ میلیون تومان تا مجلات را تشویق کنیم برای نمایه‌سازی. همچنین هر مجله‌ای که کیفیتش بالا می‌رفت، یعنی در کیو اسکوپوس یا وب‌آف‌ساینس از کیو۴ به کیو۳ یا کیو۲ یا کیو۱ ارتقا پیدا می‌کرد، باز هم به آن جایزه تشویقی می‌دادیم. در کنارش، مجلات را تشویق کردیم که از فصل‌نامه (۴ شماره در سال) به دوماه‌نامه (۶ شماره) و بعد ماه‌نامه (۱۲ شماره) تبدیل شوند. مجله‌ای که ۱۲ شماره در سال منتشر کند، تعداد مقالات بیشتری از ایران نمایه می‌شود. اینها راهکار‌های تشویقی بود که در یکی دو سال گذشته انجام دادیم و اگر می‌بینید که سال گذشته برخلاف دو سال قبلش، کاهش نداشتیم بلکه رشد ۱.۶ درصدی داشتیم، بخشی از آن به خاطر نمایه‌سازی مجلات داخلی است.

پتانسیل نیروی انسانی، برگ برنده کشور

معاون تحقیقات وزارت بهداشت با اشاره به جایگاه ایران در منطقه گفت: ایران از سال ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۱، رتبه اول تولید علم در منطقه را در اختیار داشت، اما متأسفانه به دلیل تحریم‌های علمی، محدودیت منابع مالی و گاهی سوءمدیریت، جایگاه ما به رتبه سوم تنزل یافت و ترکیه و عربستان بالاتر از ما قرار گرفتند.

وی تأکید کرد: برگ برنده ایران، نیروی انسانی توانمند است؛ نه منابع مالی. ما با یک دهم منابع مالی کشور‌های منطقه نیز می‌توانیم دوباره رتبه اول را کسب کنیم. تنها جای افسوس این است که بزرگترین حامی پژوهش کشور، رهبر شهیدمان را از دست دادیم و امیدواریم که این دغدغه بعد از ایشان مورد غفلت قرار نگیرد.

پژوهش در بحران؛ از بمباران لامرد تا مستندسازی مدیریت سلامت در مسکن‌رینگ

آخوندزاده با اشاره به فرصت‌های پژوهشی در شرایط بحران گفت: در میانه جنگ نیز می‌توانیم تغییر ایجاد کنیم. وقتی بیمارستان‌های آموزشی با مصدومان جنگ مواجه می‌شوند، از همین شرایط می‌توان برای انجام تحقیقات استفاده کرد. به عنوان مثال، بمباران لامرد در استان فارس که با فسفر آغشته بود، به موضوعی برای پژوهش علمی تبدیل شده است.

وی افزود: در استان فارس، دو نوجوان بر اثر انفجار بمبچه‌های فسفری به شهادت رسیدند. این بمبچه‌ها چند مدل عمل می‌کردند؛ بخشی از آنها نخ‌هایی داشتند که با کوچکترین ارتعاش منفجر می‌شدند، برخی دیگر در فاصله و با ارتعاش زمین منفجر می‌شدند و گاهی شبیه قوطی‌های کنسرو بودند که با دست خوردن منفجر می‌شدند. هدف اصلی این بمبچه‌ها، مردم غیرنظامی بودند و باعث شهادت یا صدمات طولانی‌مدت شده‌اند. مقاله این پژوهش آماده شده و انشالله این هفته به یک مجله بین‌المللی ارسال خواهد شد، هرچند ممکن است مقاومت‌هایی وجود داشته باشد، چون در آن قید شده که این بمباران توسط رژیم صهیونیستی انجام شده است. امیدواریم یکی از سردبیران باوجدان را پیدا کنیم تا این مقاله را چاپ کند؛ و حمایت از انستیتو پاستور؛ بازسازی با عزم ملی و اختصاص اعتبار ویژه

معاون تحقیقات وزارت بهداشت در پاسخ به سوالی درباره وضعیت انستیتو پاستور گفت: متأسفانه تعداد زیادی از آزمایشگاه‌های فعال بیوتکنولوژی کشور کاملاً تخریب شده و بازسازی و نوسازی انستیتو پاستور به یک عزم ملی و چندین همت اعتبار نیاز دارد. معاونت تحقیقات بعد از بازدید از انستیتو پاستور، دو کار انجام داد؛ یک طرح حمایتی از ماده ۵۶ با اعتبار قابل توجه اختصاص دادیم و یک امکان تحقیقاتی باز کردیم تا محققان انستیتو پاستور که اکنون آزمایشگاه ندارند، بتوانند با محققان سایر مراکز همکاری مشترک داشته باشند. این دو اقدام برای بازگشت پاستور به روز‌های خوش خود انجام شده است، هرچند پاستور فقط کار پژوهشی انجام نمی‌دهد؛ کار رصد بیماری‌های میکروبی، خدمات واکسیناسیون و ... نیز انجام می‌دهد که بخش زیادی از خدماتش در قسمت‌های دیگر در حال انجام است، ولی بخش پژوهشی متأسفانه صدمات زیادی دیده است.

آخوندزاده در پایان با اشاره به چشم‌انداز پژوهش کشور خاطرنشان کرد: با وجود تمام مشکلات، پتانسیل علمی ایران بسیار بالاست. اگر آرامش و ثبات به کشور بازگردد و حمایت مالی افزایش یابد، ما با تکیه بر نیروی انسانی توانمند، می‌توانیم دوباره به رتبه اول منطقه دست یابیم. برگ برنده ما هیچ‌وقت منابع مالی نبوده، بلکه نیروی انسانی ما بوده است. ما آنقدر نیروی انسانی توانمند داریم که حتی با یک دهم منابع مالی کشور‌های منطقه، می‌توانیم دوباره کشور اول منطقه باشیم. تنها جای افسوس این است که بزرگترین حامی پژوهش کشور، رهبر شهیدمان را از دست دادیم و امیدواریم که دغدغه ایشان برای ارتقای علمی ایران، بعد از ایشان مورد غفلت قرار نگیرد.