پیام معاونت تحقیقات دانشگاه آزاد:
راندمان آبیاری کمتر از ۴۰ درصد؛ فناوری راهکار افزایش بهرهوری در کشاورزی ایران
به گزارش خبرگزاری آنا، امروز که امنیت غذایی به یکی از مؤلفههای اصلی اقتدار اقتصادی کشورها تبدیل شده، ایران با مجموعهای از چالشهای همزمان شامل بحران آب، تغییرات اقلیمی، رشد تقاضای داخلی و محدودیتهای ناشی از تحریمهای اقتصادی مواجه است. کارشناسان بر این باورند که عبور از کشاورزی سنتی و حرکت به سمت کشاورزی دانشبنیان، تنها مسیر پایدار برای حفظ و توسعه امنیت غذایی کشور است؛ مسیری که بدون همافزایی دانشگاهها، مراکز علمی و نخبگان با تولیدکنندگان بخش کشاورزی تحقق نخواهد یافت.
بحران آب چالش بنیادین کشاورزی ایران
ایران در کمربند خشک و نیمهخشک جهان قرار دارد و میانگین بارندگی سالانه آن حدود ۲۴۰ تا ۲۵۰ میلیمتر است؛ رقمی که تقریباً یکسوم متوسط جهانی (حدود ۸۰۰ میلیمتر) محسوب میشود. بر اساس دادههای رسمی وزارت نیرو، بیش از ۸۰ تا ۹۰ درصد منابع آب تجدیدپذیر کشور در بخش کشاورزی مصرف میشود. این در حالی است که شاخص تنش آبی ایران طی سالهای اخیر به بالای ۸۰ درصد رسیده که نشاندهنده وضعیت «بحرانی» در طبقهبندیهای بینالمللی است.
از سوی دیگر، کاهش سطح آبهای زیرزمینی، افت سفرهها در بسیاری از دشتهای کشور و فرونشست زمین، زنگ خطر جدی برای آینده تولیدات کشاورزی به شمار میرود. کارشناسان هشدار میدهند که تداوم الگوی سنتی کشت و بهرهوری پایین آب، امنیت غذایی کشور را در میانمدت با تهدید جدی روبهرو خواهد کرد.
وابستگی نسبی به واردات و ضرورت افزایش بهرهوری
ایران در برخی محصولات اساسی نظیر گندم به خودکفایی نسبی دست یافته، اما در حوزههایی مانند نهادههای دامی، دانههای روغنی و برخی محصولات خوراک دام همچنان وابستگی قابل توجهی به واردات دارد. طبق گزارشهای رسمی، سالانه میلیونها تن ذرت دامی، کنجاله سویا و دانههای روغنی وارد کشور میشود. این وابستگی در شرایط محدودیتهای تجاری و نوسانات ارزی، ریسک تأمین پایدار غذا را افزایش میدهد.
بر اساس برآوردهای سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، افزایش بهرهوری آب و خاک میتواند تا ۳۰ درصد به تولید برخی محصولات در مناطق خشک کمک کند، بدون آنکه فشار مضاعفی بر منابع طبیعی وارد شود. این موضوع نشان میدهد که راهکار اصلی نه در گسترش سطح زیرکشت، بلکه در ارتقای فناوری و مدیریت علمی تولید است.
عبور از کشاورزی سنتی به کشاورزی دانشبنیان
بخش قابل توجهی از کشاورزی ایران همچنان مبتنی بر روشهای سنتی آبیاری و مدیریت مزرعه است. راندمان آبیاری در برخی مناطق کمتر از ۴۰ درصد برآورد میشود، در حالی که با استفاده از سامانههای نوین آبیاری تحت فشار، آبیاری هوشمند و فناوریهای سنجش از دور میتوان این عدد را به بیش از ۷۰ درصد افزایش داد.
دانشگاهها و مراکز تحقیقاتی کشور در حوزههایی همچون اصلاح بذرهای مقاوم به خشکی و شوری، توسعه ارقام پرمحصول، مدیریت هوشمند مصرف کود و سم، کشاورزی دقیق پهپادهای پایش مزرعه و سامانههای دادهمحور اقلیمی ظرفیتهای قابل توجهی ایجاد کردهاند. با این حال، حلقه اتصال میان دانش تولیدشده در مراکز علمی و مزرعهداران هنوز بهطور کامل شکل نگرفته است.
کارشناسان معتقدند ایجاد شبکههای «ترویج نوین کشاورزی» با محوریت دانشگاهها، پارکهای علم و فناوری و شرکتهای دانشبنیان میتواند شکاف فناوری میان آزمایشگاه و مزرعه را کاهش دهد. تجربه کشورهای موفق در مدیریت منابع آب نشان میدهد که سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه کشاورزی، بازده اقتصادی بالایی در بلندمدت به همراه دارد.
نقش نخبگان و شرکتهای دانشبنیان در ارتقای امنیت غذایی
در سالهای اخیر، رشد شرکتهای دانشبنیان در حوزه کشاورزی و صنایع غذایی شتاب گرفته است. این شرکتها در زمینه تولید بذرهای هیبرید، سامانههای هوشمند آبیاری، گلخانههای پیشرفته، بیوتکنولوژی کشاورزی و فرآوری محصولات فعالیت دارند. توسعه گلخانههای مدرن بهعنوان نمونه، میتواند مصرف آب را تا حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد نسبت به کشت فضای باز کاهش دهد و در عین حال عملکرد تولید را چند برابر کند.
نخبگان دانشگاهی میتوانند با طراحی مدلهای کشت منطقهای مبتنی بر اقلیم، اصلاح الگوی کشت، و بهرهگیری از دادههای هواشناسی و اقلیمی، به سیاستگذاری علمی در حوزه غذا کمک کنند. استفاده از کلاندادهها، هوش مصنوعی و سامانههای پیشبینی خشکسالی نیز از جمله ابزارهای نوینی است که بدون مشارکت مستقیم مراکز علمی امکانپذیر نیست.
امنیت غذایی؛ پیوند علم، اقتصاد و پایداری
امنیت غذایی تنها به معنای تولید بیشتر نیست، بلکه شامل دسترسی پایدار، کیفیت مناسب و تابآوری در برابر شوکهای بیرونی است. در شرایطی که تغییرات اقلیمی موجب افزایش دما و کاهش بارندگی در بسیاری از مناطق کشور شده، ادامه تولید به شیوههای سنتی نهتنها پاسخگوی نیاز جمعیت بیش از ۸۵ میلیونی کشور نخواهد بود، بلکه منابع پایه را نیز فرسودهتر میکند.
کارشناسان تأکید دارند که راهبرد ملی امنیت غذایی باید بر سه محور اصلی استوار باشد: افزایش بهرهوری منابع آب و خاک، توسعه فناوریهای بومیسازیشده و تقویت زنجیره ارزش محصولات کشاورزی. تحقق این اهداف مستلزم قراردادهای پژوهشی هدفمند میان دانشگاهها و بخش خصوصی، حضور فعال پژوهشگران در مزارع، و ایجاد مشوقهای اقتصادی برای کشاورزان در جهت پذیرش فناوریهای نوین است.
ایران با وجود اقلیم متنوع و چهار فصل، به دلیل محدودیت شدید منابع آب و فشارهای اقتصادی، ناگزیر از حرکت به سمت کشاورزی دانشمحور است. توسعه همکاری نظاممند میان دانشگاهها، مراکز علمی، نخبگان و تولیدکنندگان نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی راهبردی برای حفظ امنیت غذایی کشور محسوب میشود. عبور از تولیدات سنتی به سوی مدرنیته کشاورزی، ارتقای بهرهوری و استفاده از فناوریهای نوین، میتواند ضمن کاهش وابستگی خارجی، تابآوری بخش کشاورزی را افزایش داده و آیندهای پایدارتر برای تأمین غذای کشور رقم بزند.
انتهای پیام/
