نگاه رمان‌گونه به تاریخ، بزرگ‌ترین آفت فهم انقلاب است/ ضرورت کشف «میدان مبارزه» برای کنش‌گری مؤمنانه

حجت‌الاسلام بازافکن، استاد مؤسسه میقات جوانان انقلاب اسلامی، درخصوص اتفاقات و جریانات اخیر کشور در گفت‌و‌گو با خبرنگار آنا، اظهار کرد: ما نسبت به وقایع تاریخی، اتفاقات پیرامون و حتی مسائل اجتماعی خودمان می‌توانیم دو نوع نگاه داشته باشیم. یک نگاه، نگاه تاریخیِ صرف و داستان‌محور است؛ نگاهی شبیه به رمان که هیچ حیات، روح و زنده‌بودنی در آن جریان ندارد. در این نگاه، تاریخ چیزی شبیه یک داستان تخیلی است که هیچ ارتباط واقعی با زندگی امروز ما برقرار نمی‌کند.

وی افزود: متأسفانه بخش قابل توجهی از نگاه ما به تاریخ انقلاب اسلامی، دفاع مقدس، راهیان نور، خاطرات شهدا و حتی جنگ‌های اخیر، از همین جنس رمان‌گونه است. این نوع نگاه باعث می‌شود ما نتوانیم نسبت حقیقی با تاریخ برقرار کنیم، هرچند ممکن است از آن عبرت هم بگیریم؛ همان‌طور که انسان می‌تواند از یک رمان تخیلی غربی هم درس‌هایی بگیرد.

تفاوت نگاه زنده به تاریخ با نگاه داستانی

این استاد با تأکید بر لزوم عبور از نگاه رمان‌گونه به تاریخ تصریح کرد: بحث من این نیست که نگاه رمان‌گونه هیچ فایده‌ای ندارد، بلکه می‌خواهم از لایه‌ای دقیق‌تر صحبت کنم. ما باید نگاهمان به تاریخ انقلاب اسلامی را از یک روایت بی‌روح و خاطره‌گونه، به یک موجود زنده، دارای حرکت، اثرگذاری و منشأ واقعی تبدیل کنیم. تاریخی که بالا و پایین دارد، حیات دارد و می‌تواند امروز ما را شکل دهد.

وی ادامه داد: اگر کسی بپرسد نشانه این نگاه زنده چیست، پاسخ روشن است؛ رهبر انقلاب در نگاه ۲۵۰ ساله به ائمه اطهار (ع) می‌فرمایند که رفتار امامان همانند رفتار یک «انسان واحد» است. انسان یعنی موجود زنده، منسجم و دارای روح. تاریخ انقلاب هم باید چنین دیده شود.

قضاوت آسان امروز؛ غفلت از پیچیدگی دیروز

حجت‌الاسلام بازافکن با دعوت مخاطبان به یک تصور ذهنی گفت: فرض کنیم اکنون در سال‌های ابتدایی دفاع مقدس هستیم؛ سال ۵۹، ۶۰ یا ۶۱. هرکسی خودش را در آن فضا تصور کند؛ دانشجو، معلم، کارمند یا یک جوان معمولی. آن زمان انتخاب‌ها بسیار پیچیده بود. برخی به جبهه می‌رفتند، برخی در شهر می‌ماندند، بعضی خسته می‌شدند، بعضی می‌ترسیدند و حتی عده‌ای به سمت جریان‌های ضدانقلاب می‌رفتند.

وی افزود: امروز ما از فاصله ۱۰، ۲۰ یا ۳۰ ساله به آن تصمیم‌ها نگاه می‌کنیم و خیلی راحت قضاوت می‌کنیم که چه کسی خوب عمل کرد و چه کسی بد. دلیل این قضاوت راحت این است که زمان گذشته و بسیاری از واقعیت‌ها روشن شده؛ اما در زمان خودش، مسئله به این سادگی نبود.

الگوگیری از تاریخ

این استاد مؤسسه میقات جوانان انقلاب اسلامی با تأکید بر نگاه الگویی به تاریخ گفت: نکته دوم بحث من این است که ما باید از تاریخ انقلاب اسلامی یک نگاه الگویی داشته باشیم؛ یعنی کشف کنیم که انسان‌ها چگونه میدان مبارزه خودشان را تشخیص می‌دادند، چگونه تحلیل می‌کردند، تصمیم می‌گرفتند و عمل می‌کردند.

وی تصریح کرد: سؤال اساسی این است که چه شد برخی افراد در زمان خودشان جلوتر از دیگران حرکت کردند، پرچمدار شدند و خط‌شکن بودند؟ ما باید به این پرسش پاسخ دهیم و این پاسخ را به امروز خودمان منتقل کنیم.

کشف میدان مبارزه؛ ویژگی مشترک چهره‌های اثرگذار انقلاب

بازافکن با اشاره به شاخصه مشترک چهره‌های برجسته انقلاب اسلامی اظهار کرد: اگر بپرسید بزرگ‌ترین ویژگی شهید حسن باقری، شهید تهرانی‌مقدم یا رهبر معظم انقلاب در سال‌های ابتدایی انقلاب چه بود، پاسخ من یک کلمه است: کشف میدان مبارزه. این افراد دقیقاً تشخیص دادند که باید در کدام عرصه بایستند و تمام تمرکز خود را بر همان میدان گذاشتند.

وی افزود: مشکل ما امروز این است که بسیاری از نیرو‌های انقلابی دوست دارند جای دیگران باشند؛ دوست دارند مداح، سخنران، فرمانده یا چهره شاخص شوند، اما میدان مبارزه واقعی خودشان را کشف نکرده‌اند.

این استاد با بیان نشانه‌های کشف میدان مبارزه گفت: یکی از نشانه‌های کشف میدان این است که انسان از جایگاهی که در آن قرار دارد، راضی است. یعنی وقتی یک فرد انقلابی، یک مداح یا یک فرمانده را می‌بیند، کار او را تحسین می‌کند، اما آرزو نمی‌کند جای او باشد؛ بلکه می‌داند وظیفه خودش در جای دیگری است.

بازافکن خاطرنشان کرد: رهبر انقلاب می‌فرمایند مؤمن انقلابی کسی است که هرجا قرار می‌گیرد، همان‌جا را مرکز عالم می‌داند و کاری که انجام می‌دهد را مهم‌ترین کار عالم تلقی می‌کند. اگر در انقلاب اسلامی جمعی روی یک مسئله متمرکز شوند، محال است آن مسئله حل نشود. تمرکز مثل لیزر است؛ لیزر به‌خاطر تمرکز انرژی می‌تواند هر گره‌ای را باز کند. اگر این تمرکز از بین برود، کارایی هم از بین می‌رود.

فرمول کشف میدان مبارزه

وی در ادامه، فرمول کشف میدان مبارزه را تشریح کرد: کشف میدان مبارزه نه نیاز به دانش خاص دارد و نه مطالعه پیچیده؛ بلکه سه چیز می‌خواهد: فکر حداکثری، مشورت حداکثری و عمل حداکثری به تکلیف. میدان مبارزه با نشستن و تحلیل صرف کشف نمی‌شود، بلکه در میدان عمل شفاف می‌شود.

راحت‌طلبی؛ بزرگ‌ترین مانع ماندن در میدان

این استاد مؤسسه میقات جوانان انقلاب اسلامی با اشاره به موانع حضور در میدان مبارزه گفت: بزرگ‌ترین مانع استقامت در میدان مبارزه، راحت‌طلبی است. رهبر انقلاب بار‌ها تأکید کرده‌اند که راحت‌طلبی می‌تواند انسان را از قیام و مبارزه ساقط کند؛ حتی به اندازه یک تکیه‌دادن ساده. هر عمل انسان یک ظاهر دارد و یک باطن. ممکن است عملی ظاهراً خوب باشد، اما باطن آن راحت‌طلبی باشد؛ حتی نماز، دعا یا کار‌های به‌ظاهر مذهبی. اگر انسان کاری را که تشخیص می‌دهد درست است، به‌خاطر راحتی ترک کند، این همان راحت‌طلبی خطرناک است.

تقوا از نگاه رهبر انقلاب؛ حضور در دل میدان

بازافکن با اشاره به تعریف تقوا از منظر رهبر انقلاب گفت: رهبر معظم انقلاب در کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی» تقوا را این‌گونه تعریف می‌کنند: پوشیدن زره و رفتن در دل میدان مبارزه. با این تعریف، کسی که می‌تواند در میدان باشد، اما کنار می‌کشد، عملاً دچار بی‌تقوایی شده است.

وی افزود: دومین مانع جدی، دلبستگی قلبی به دنیاست. وقتی علاقه به دنیا روزبه‌روز بیشتر می‌شود، انسان زمین می‌خورد و از میدان مبارزه خارج می‌شود؛ حتی اگر در ابتدا نشانه‌های خوبی داشته باشد. بزرگ‌ترین درس دفاع مقدس و تاریخ انقلاب اسلامی این است که یاد بگیریم چگونه میدان مبارزه خودمان را کشف کنیم، در آن بایستیم و با استقامت عمل کنیم. تاریخ، اگر زنده دیده شود، راه آینده را به ما نشان می‌دهد و ما را از تماشاگر بودن به کنش‌گر تبدیل می‌کند.

 بازافکن تأکید کرد: تفاوت اصلی میان جوامع موفق و ناموفق در تاریخ، «فهم درست میدان مبارزه» است، تجربه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس نشان داد که وقتی انسان‌ها میدان مبارزه خود را درست تشخیص دهند، با تمام توان وارد عمل می‌شوند و عقب‌نشینی یا پیشروی آنها از روی تکلیف است، نه ترس یا هیجان. اگر تاریخ را با این زاویه نگاه کنیم، می‌بینیم که عملکرد رزمندگان دفاع مقدس و نیرو‌های انقلابی، مبتنی بر تکلیف بود. اگر جایی عقب‌نشینی صورت گرفت، از ترس نبود و اگر جایی تهاجم انجام شد، ناشی از شجاعت شخصی صرف نبود، بلکه نتیجه تشخیص درست میدان مبارزه بود.

گلایه امیرالمؤمنین (ع) و تفاوت آن با انقلاب اسلامی

وی افزود: در نهج‌البلاغه می‌بینیم که امیرالمؤمنین (ع) از یاران خود گلایه می‌کنند؛ اینکه بهانه‌هایی مانند سرما، گرما، کار و خانواده مانع حضورشان در میدان می‌شد. اما در انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، ما باید جلوی مردم را می‌گرفتیم که به میدان نروند. این تفاوت، ریشه در فهم میدان مبارزه دارد.

نقش بی‌بدیل معلم در شکل‌دهی میدان مبارزه

این استاد مؤسسه میقات با تأکید بر نقش معلمان گفت: معلم، به‌ویژه در آموزش و پرورش، نقش بی‌بدیلی در این فرآیند دارد. معلم می‌تواند انسان‌ها را به نقطه‌ای برساند که تمام ظرفیت وجودی خود را در مسیر درست به کار بگیرند و میدان مبارزه‌شان را درست تشخیص دهند. فرمول حرکت در میدان مبارزه این است؛ «عمل حداکثری با تمام توان به تمام دانسته‌ها». این فرمول زنده است؛ یعنی وقتی فرد وارد عمل می‌شود، خودِ عمل مسیر، جهت و سرعت حرکت را مشخص می‌کند.

میدان مبارزه یاددادنی نیست

وی در ادامه با اشاره به تربیت نسل جوان گفت: میدان مبارزه یاددادنی نیست، بلکه عمل‌گرفتنی است. به‌ویژه در سن دانش‌آموز، ما نباید صرفاً آموزش بدهیم، بلکه باید موقعیت‌هایی طراحی کنیم که فرد خودش عمل درست را انجام دهد و مفاهیم را تجربه کند. ممکن است فردی اهل تلاش و عمل باشد، اما اگر جبهه را اشتباه تشخیص دهد، هرچه جلوتر برود، بیشتر سقوط می‌کند؛ بنابراین قبل از تعیین نقش در میدان مبارزه، باید جبهه خود را درست انتخاب کنیم.

بازافکن با تأکید بر اهمیت افکار عمومی گفت: پیروز میدان، کسی نیست که تجهیزات بیشتری دارد، بلکه کسی است که روایت قوی‌تری ارائه می‌دهد. امروز یکی از مهم‌ترین میدان‌های مبارزه، میدان افکار عمومی و روایت واقعیت‌هاست و معلم می‌تواند در این عرصه نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کند.

وی تأکید کرد: هرچه حضور ما در میدان مبارزه واقعی‌تر باشد، هم خودمان عمیق‌تر قانع می‌شویم و هم قدرت جذب و اقناع دیگران را پیدا می‌کنیم؛ و این همان تجربه‌ای است که انقلاب اسلامی و دفاع مقدس به ما آموخته است.

۱۸ و ۱۹ دی ماه نمونه‌ای از ناتوانی در تشخیص میدان واقعی مبارزه بود

بازافکن با تعمیم این تحلیل به وقایع اخیر کشور، اغتشاشات ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه را نمونه‌ای از ناتوانی در تشخیص میدان واقعی مبارزه دانست و گفت: وقتی نگاه ما به مسائل اجتماعی دچار انفعال و روایت‌محوری شود، دشمن می‌تواند با تحریف واقعیت، میدان را جابه‌جا کند؛ نتیجه‌اش هم می‌شود آشوب، تخریب اموال عمومی، ناامن‌سازی فضا و آسیب‌زدن به سرمایه‌های مردم. در مقابل، حضور آگاهانه و به‌موقع مردم انقلابی در ۲۲ دی‌ماه نشان داد که جامعه‌ای که میدان را درست تشخیص دهد، می‌تواند با عمل به‌هنگام، توطئه دشمن را خنثی کند و مسیر کشور را از آشوب جدا سازد.

این استاد مؤسسه میقات جوانان انقلاب اسلامی خاطرنشان کرد: همان منطقی که در دفاع مقدس و تاریخ انقلاب اسلامی جریان داشت، امروز هم زنده است؛ هر جا مردم با تشخیص درست و استقامت وارد میدان شدند، امنیت، آرامش و پیشرفت رقم خورده و دشمن ناچار به عقب‌نشینی شده است.