واکاوی استانداردهای دوگانه در مواجهه با تهدیدات امنیت ملی
جزئیات جدید از توزیع سبد کالای رایگان درب منزل
از نخستوزیری امام (ره) تا پژواک پهلوی| بیانیهای برای «هیچ»
اسکلتی ۵۵۰۰ ساله قدیمیترین شاهد باکتریهای مرتبط با سفلیس
دانشمندان موفق شدهاند ژنوم « ترپونما پالیدوم» (Treponema pallidum) ــ باکتریای که زیرگونههای آن امروزه مسئول چهار بیماری ترپونمی از جمله سیفلیس هستند ــ را از بقایای انسانی ۵۵۰۰ ساله در دشت ساوانای بوگوتا در کلمبیا بازیابی کنند. براساس گزارش «فیز دات ارگ»، این پژوهش دانش ما را درباره تاریخچه این بیماری عفونی و حضور آن در جمعیتهای انسانی گسترش میدهد. یافتههای این پژوهش در مجله Science منتشر شده است.
بقایای این فرد با روشهای باستانشناسی از یک پناهگاه صخرهای در نزدیکی بوگوتا، کلمبیا، کشف و بازیابی شده است و قدمت آن به حدود ۵۵۰۰ سال پیش بازمیگردد. این کشف، سابقه ژنتیکی [شناخته شده] این گونه بیماریزا را بیش از ۳۰۰۰ سال به عقب میبرد و شواهدی را تقویت میکند که نشان میدهد این عفونتها بسیار طولانیتر از آنچه پیشتر تصور میشد، در قاره آمریکا در گردش بودهاند.
«لارس فِهرن-اشمیتس»، ژنتیکدان دانشگاه کالیفرنیا در سانتا کروز، میگوید: «یافتههای ما ظرفیت منحصربهفرد دیرینهژنومیک را برای کمک به درک ما از تکامل گونهها و خطرات بالقوه سلامت برای جوامع گذشته و کنونی نشان میدهد».
برای توضیح بیشتر باید گفت دیرینهژنومیک مطالعه ژنوم موجودات باستانی از طریق DNA استخراجشده از بقایای قدیمی است.
بیماریهای ترپونمی [ترپونمال] (treponemal diseases) کدامند؟
«ترپونما پالیدوم» یک باکتری مارپیچیشکل است که امروزه در سه شکل بسیار نزدیک به هم وجود دارد و هر یک مسئول یک بیماری متفاوت هستند: سیفلیس، یاز و بژل. بیماری ترپونمی چهارمی به نام «پینتا» توسط ترپونما کاراتئوم یا ترپونما پالیدوم زیرگونه کاراتئوم ایجاد میشود؛ اما تاکنون هیچ ژنومی از این پاتوژن (عامل بیماریزا) بازیابی نشده است؛ موضوعی که تردیدهایی درباره روابط تبارزایی شناختی و ردهبندی آن ایجاد کرده است.
اگرچه سه زیرگونه « ترپونما پالیدوم» (T. pallidum) از نظر ژنتیکی تقریبا یکسان هستند، دانشمندان نمیدانند اشکال مختلف این بیماریها چه زمانی و چگونه پدید آمدهاند. برخی دادهها درباره تاریخچه تکاملی این عوامل بیماریزا وجود دارد؛ اما همچنان شکافهای قابلتوجهی میان آنچه بقایای اسکلتی نشان میدهند و آنچه ژنتیک میتواند تایید کند، باقی مانده است.
در این مطالعه، تیم پژوهشی نشان داد که DNA باستانی بازیابیشده به گونه «ترپونما پالیدوم» تعلق دارد؛ اما با هیچیک از اشکال ژنتیکی شناختهشدهای که امروزه باعث بیماری میشوند، مطابقت ندارد. دانشمندان نشان دادند که اگرچه این گونه به آنها نزدیک است؛ اما در مراحل اولیه درخت تکاملی از آنها جدا شده است.
«آنا-سافو مالاسپیناس» از دانشگاه لوزان و رهبر گروه در موسسه بیوانفورماتیک سوئیس (SIB) میگوید: «یکی از احتمالات این است که ما به شکل باستانی پاتوژنی دست یافته باشیم که باعث بیماری پینتا میشود؛ بیماری که اطلاعات اندکی درباره آن داریم؛ اما میدانیم در آمریکای مرکزی تا جنوبی بومی است و علائمی در پوست ایجاد میکند».
او تأکید میکند: «در حال حاضر نمیتوانیم این موضوع را اثبات کنیم؛ اما این سرنخی است که ارزش بررسیهای بیشتر را دارد».
دانشمندان برآورد میکنند که این سویه باستانی حدود ۱۳ هزار و ۷۰۰ سال پیش از دیگر دودمانهای « ترپونما پالیدوم» (T. pallidum) جدا شده است. در مقایسه، سه زیرگونه مدرن بسیار دیرتر، حدود ۶۰۰۰ سال پیش، از یکدیگر منشعب شدهاند؛ امری که با پژوهشهای پیشین همخوانی دارد. این یافتهها نور تازهای بر میزان تنوع این عوامل بیماریزا در گذشته میافکند و نقطه مرجعی برای درک زمان آغاز انشعاب آنها به اشکال مختلف فراهم میکند.
«الیزابت نلسون»، انسانشناس مولکولی و دیرینآسیبشناس در دانشگاه متدیست جنوبی (SMU)، میگوید: «شواهد ژنومی کنونی، همراه با ژنومی که ما در اینجا ارائه میکنیم، مناقشه دیرینه درباره منشا خود سندرمهای بیماری را حل نمیکند؛ اما نشان میدهد که تاریخچه تکاملی طولانی از عوامل بیماریزای ترپونمی وجود داشته که هزاران سال زودتر از آنچه پیشتر میدانستیم، در قاره آمریکا در حال تنوعیابی بوده است».
یک معمای ژنتیکی
درک چگونگی ظهور بیماریهای ترپونمی و تکامل عوامل بیماریزای ترپونمی (وابسته به ترپونما) بهطور شگفتآوری پیچیده است؛ زیرا این باکتریها از نظر ژنتیکی تقریبا یکساناند؛ اما شیوههای انتقال متفاوتی دارند و میتوانند از نظر تظاهر بالینی تفاوت نشان دهند.
«داویده بوتزی»، پژوهشگر دانشگاه لوزان و موسسه بیوانفورماتیک سوئیس، میگوید: «نتایج ما ارتباط T. pallidum با انسان را هزاران سال به عقب میبرد؛ احتمالا به بیش از ۱۰ هزار سال پیش در اواخر دوره پلیستوسن».
این کشف بر پایه سالها پژوهش مشترک باستانشناسی و ژنومی در محوطه « تِکِنداما ۱» انجام شده است. «میگل دلگادو»، باستانشناس دانشگاه ملی لاپلاتا در آرژانتین، و «فهرن-اشمیتس» پیشتر آثاری منتشر کرده بودند که زمینه باستانشناختی دقیقی از این اسکلت ارائه میداد.
این یافته به طور غیرمنتظرهای به دست آمد. پژوهشگران در ابتدا DNA این فرد را برای مطالعه تاریخ جمعیتهای انسانی توالییابی کرده بودند و ۱٫۵ میلیارد قطعه داده ژنتیکی تولید شد؛ میزانی بسیار بیشتر از مطالعات معمول.
در جریان غربالگری دادهها، تیمهایی در دانشگاه کالیفرنیا در سانتا کروز و دانشگاه لوزان به طور مستقل « ترپونما پالیدوم» (T. pallidum ) را شناسایی کردند و برای بررسی بیشتر همکاری خود را آغاز کردند. DNA باکتری تنها بخش بسیار کوچکی از کل ماده ژنتیکی را تشکیل میداد؛ اما توالییابی غیرمعمول و عمیق به پژوهشگران اجازه داد بدون استفاده از تکنیکهای تخصصی که معمولا لازم است، ژنوم را بازسازی کنند.
سه بیماری ناشی از « ترپونما پالیدوم» (T. pallidum ) (بژل، یاز و سیفلیس) میتوانند در برخی مراحل اثراتی بر استخوانها بر جای بگذارند؛ اما این نشانهها همیشه و در همه افراد آلوده دیده نمیشود. بیشتر ژنومهای باستانی T. pallidum از دندانها یا استخوانهای افرادی بازیابی شدهاند که نشانههای آشکار عفونت داشتهاند؛ اما این اسکلت هیچگونه علامت مشخصی نشان نمیداد.
پژوهشگران نمونهبرداری را از استخوان درشتنی (تیبیا) یا استخوان ساق پا انجام دادند؛ عنصری اسکلتی که معمولا برای استخراج DNA باستانی استفاده نمیشود. این رویکرد نتیجهبخش بود و نشان داد حتی استخوانهایی بدون نشانههای ظاهری بیماری نیز میتوانند منابع ارزشمندی از DNA پاتوژن باشند.
پژوهشگران بر این باورند که درک چگونگی ظهور و تکامل بیماریهای عفونی در گذشته میتواند به دانشمندان کمک کند پیشبینی کنند این بیماریها در آینده چگونه تغییر خواهند کرد و به جوامع برای آمادگی در برابر چالشهای پیش رو یاری رساند.
پیش از انتشار، پژوهشگران یافتههای خود را با جوامع محلی در کلمبیا در میان گذاشتند و اهمیت این کشف برای تاریخ پزشکی این کشور را به رسمیت شناختند. آنها با پژوهشگران محلی، دانشجویان و اعضای جامعه مشورت کردند و از طریق ارائهها و مصاحبهها با ذینفعان ارتباط برقرار کردند. همچنین همه مجوزهای لازم برای خروج و مطالعه نمونهها اخذ شد.
«دلگادو» میگوید: «این فرایند ضروری بود؛ زیرا یافتهها پیوند عمیقی با تاریخ پزشکی و فرهنگی کلمبیا دارند».
او میافزاید: «درگیر کردن پژوهشگران، دانشجویان و اعضای جوامع بومی و غیربومی تضمین میکند که نتایج به صورت اخلاقی و در مشارکت با جوامع محلی منتقل و تفسیر شوند. این رویکرد اعتمادسازی میکند، به مدیریت مسئولانه کشفیات حساس کمک میکند و مالکیت محلی دانش را تقویت میکند».
دیرینآسیبشناسی چیست؟
دیرینآسیبشناسی شاخهای از علم است که به مطالعه بیماریها در گذشته بشر میپردازد و عمدتا بر بررسی بقایای اسکلتی و مومیاییشده انسان تکیه دارد. تغییرات استخوانی و ضایعات مشاهدهشده در اسکلتها میتوانند نشانههایی از واکنش بدن به بیماریها یا عوامل تنشزای زیستی باشند. بیماریهای عفونی مزمن مانند سل، جذام و سفلیس از نمونههای شاخصی هستند که میتوانند آثار مشخصی بر استخوانها بر جای بگذارند و به پژوهشگران امکان دهند الگوی بروز و گسترش بیماریها را در جوامع انسانی گذشته بازسازی کنند.
سفلیس بهعنوان نمونه کلاسیک
با پیشرفت روشهای مولکولی و امکان تجزیه و تحلیل DNA باستانی، دیرینآسیبشناسی وارد مرحله تازهای شده است. تحلیل ژنوم عوامل بیماریزا و شناسایی نشانگرهای زیستی، اطلاعات کمسابقهای دربارهی منشأ و تکامل بیماریهای عفونی فراهم کرده است. سفلیس یکی از نمونههای کلاسیک در این حوزه بهشمار میرود؛ بیماریای که بحث و جدل بر سر منشأ آن از اواخر قرن نوزدهم آغاز شده و یکی از نخستین تلاشها برای استفاده از بقایای انسانی باستانی در حل یک مسئله زیستپزشکی مهم را رقم زده است.
سفلیس و سازمان جهانی بهداشت
سفلیس یک عفونت باکتریایی مقاربتی است که با وجود قابلپیشگیری و قابلدرمان بودن، همچنان یکی از چالشهای مهم سلامت عمومی در جهان بهشمار میرود. برآوردهای سازمان جهانی بهداشت نشان میدهد که تنها در سال ۲۰۲۲، حدود ۸ میلیون نفر از بزرگسالان ۱۵ تا ۴۹ سال به این بیماری مبتلا شدهاند؛ در حالی که بخش بزرگی از موارد، بدون علامت یا تشخیصدادهنشده باقی میمانند.
سفلیس در دوران بارداری یکی از جدیترین پیامدهای سلامت را به همراه دارد و در صورت تشخیص دیرهنگام یا درمان نادرست، میتواند به مردهزایی، مرگ نوزاد، تولد نوزاد مبتلا به سفلیس مادرزادی و ناتوانیهای مادامالعمر منجر شود.
سازمان جهانی بهداشت با تمرکز بر غربالگری زنان باردار، دسترسی به تستهای تشخیصی و حذف انتقال مادر به کودک، تلاش میکند بار جهانی این بیماری کهن اما همچنان فعال را کاهش دهد.
انتهای پیام/
