رئیس بنیاد ملی علم ایران: حمایت از پژوهش‌های مسئله‌محور را متناسب با برنامه هفتم توسعه افزایش می‌دهیم

به گزارش خبرنگار آنا، نشست «معرفی حمایت‌ها، فراخوان‌ها و فرصت‌های پژوهشی بنیاد ملی علم ایران» به همت معاونت پژوهشی دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی و با حضور محمدرضا هرمزی‌نژاد، رئیس بنیاد ملی علم ایران، و علی جعفریان دهکری، معاون برنامه‌ریزی راهبردی بنیاد ملی علم ایران، امروز به صورت مجازی برگزار شد. در این نشست، رئیس بنیاد ملی علم ایران ضمن تشریح سیاست‌های حمایتی این نهاد، به وضعیت اعتبارات پژوهشی، رویکرد‌های جدید بنیاد در حمایت از پژوهش‌های اولویت‌دار، ارتقای نظام داوری، رسیدگی به درخواست‌های پژوهشگران و جایگاه طرح‌های حمایتی بنیاد در نظام ارتقای اعضای هیئت علمی پرداخت.

هرمزی‌نژاد با اشاره به اعتبارات اختصاص‌یافته به بنیاد ملی علم ایران اظهار کرد: مبلغی که در حال حاضر مشاهده می‌شود، حدود ۱۵۰ میلیارد تومان حمایت جذب‌شده است که حاصل تلاش همکاران بنیاد برای تأمین اعتبارات از سوی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری است. خوشبختانه معاونت علمی همراهی بسیار خوبی با پژوهش‌های بنیادی دارد و همواره در این مسیر پای کار بوده است.

وی ادامه داد: امسال حدود ۲۵۰ طرح مصوب، بدون احتساب برنامه «جهش»، داشتیم و نزدیک به دو همت نیز برای ایجاد تعهدات جدید برنامه‌ریزی کرده‌ایم تا بتوانیم از طرح‌های پژوهشی حمایت کنیم. با این حال، باید توجه داشت که بودجه مصوب بنیاد در مجلس شورای اسلامی تنها ۱۵۶ میلیارد تومان است و طبیعتاً زمانی که اعتبارات در این سطح قرار دارد، نمی‌توان انتظار داشت همه برنامه‌های توسعه‌ای و بلندمدت به‌طور کامل محقق شوند.

رئیس بنیاد ملی علم ایران افزود: زمانی می‌توان به برنامه‌های گسترده‌تر و نگاه‌های بلندمدت اندیشید که منابع مالی لازم نیز فراهم شده باشد. از این‌رو، یکی از مهم‌ترین اولویت‌های بنیاد، افزایش ظرفیت جذب اعتبارات و ایجاد پشتوانه مالی مناسب برای توسعه حمایت‌های پژوهشی است.

وی درباره سیاست‌های حمایتی بنیاد ملی علم ایران نیز گفت: همانند بسیاری از بنیاد‌های علم در دنیا، بخش عمده حمایت‌های بنیاد بر مبنای پژوهش‌های «کنجکاوی‌محور» یا Curiosity-driven انجام می‌شود. در همه کشور‌های دنیا دو رویکرد اصلی برای حمایت از پژوهش وجود دارد؛ نخست پژوهش‌های کنجکاوی‌محور و دوم پژوهش‌های مبتنی بر نیاز و اولویت‌های حاکمیتی یا Stake-driven.

هرمزی‌نژاد تصریح کرد: در رویکرد نخست، پژوهشگر بر اساس دغدغه علمی خود موضوعی را انتخاب می‌کند، برای آن پروپوزال ارائه می‌دهد و در صورت تأیید، از حمایت بنیاد برخوردار می‌شود. این مدل در اغلب بنیاد‌های معتبر دنیا سهم بیشتری از منابع را به خود اختصاص می‌دهد، هرچند نسبت آن در کشور‌های مختلف متفاوت است.

وی با اشاره به تجربه بنیاد ملی علوم آمریکا (NSF) اظهار کرد: این بنیاد تا چند سال قبل حدود ۸۰ درصد اعتبارات خود را به پژوهش‌های کنجکاوی‌محور اختصاص می‌داد و تنها ۲۰ درصد منابع آن صرف پژوهش‌های مبتنی بر نیاز‌های حاکمیتی می‌شد. در بنیاد ملی علم ایران نیز تاکنون همین الگو دنبال شده و حدود ۸۰ درصد حمایت‌ها به طرح‌هایی اختصاص یافته که از سوی پژوهشگران پیشنهاد شده است.

رئیس بنیاد ملی علم ایران ادامه داد: با این حال، بنیاد در حال بازنگری در این نسبت است و به‌تدریج سهم پژوهش‌های مسئله‌محور و مبتنی بر نیاز‌های کشور را افزایش خواهد داد. در همین راستا، بسیاری از فراخوان‌های جدید بنیاد با موضوعات مشخص و منطبق بر اولویت‌های برنامه هفتم توسعه طراحی شده‌اند تا ضمن حفظ حمایت از پژوهش‌های بنیادی، نیاز‌های اساسی کشور نیز بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد.

وی درباره حمایت از پژوهش‌های حوزه دفاعی نیز بیان کرد: در بسیاری از کشور‌های دنیا، نهاد‌های مستقلی مسئول حمایت از پژوهش‌های دفاعی هستند. برای مثال، در ایالات متحده، آژانس پروژه‌های تحقیقاتی پیشرفته دفاعی (DARPA) به‌صورت تخصصی این مأموریت را برعهده دارد و بودجه‌ای در حدود پنج تا شش میلیارد دلار برای سال ۲۰۲۶ در اختیار دارد.

هرمزی‌نژاد خاطرنشان کرد: طبیعی است که با بودجه ۱۵۶ میلیارد تومانی بنیاد ملی علم ایران نمی‌توان همزمان تمامی حوزه‌های پژوهشی از جمله پژوهش‌های راهبردی و دفاعی و همچنین پژوهش‌های پایه را به شکل مطلوب پوشش داد؛ با این وجود، بنیاد تلاش می‌کند در چارچوب امکانات موجود، دامنه حمایت‌های خود را گسترش دهد.

هرمزی‌نژاد در ادامه سخنان خود با اشاره به روند اصلاح نظام ارزیابی و داوری در بنیاد ملی علم ایران اظهار کرد: بنیاد نیز همانند جامعه دانشگاهی نسبت به برخی کاستی‌ها در فرآیند داوری آگاه است و اصلاح این روند را در دستور کار قرار داده است.

وی با بیان اینکه به‌زودی تغییراتی در حوزه نظارت و ارزیابی بنیاد انجام خواهد شد، گفت: همان‌گونه که در نشست نیز مطرح شد، از زمان آغاز مسئولیت در بنیاد، با مسائل و چالش‌های مختلفی روبه‌رو بوده‌ایم و از مشکلات موجود آگاه هستیم، اما برای اصلاح آنها نیازمند زمان هستیم و به طور جدی این موضوعات را دنبال می‌کنیم.

رئیس بنیاد ملی علم ایران با اشاره به الگوی داوری در بنیاد ملی علوم آمریکا (NSF) بیان کرد: انتظار ما این است که داوری‌های بنیاد ملی علم ایران نیز همانند بنیاد‌های معتبر بین‌المللی، صرفاً به اعلام نتیجه محدود نباشد، بلکه برای پژوهشگر آموزنده باشد و بتواند مسیر پژوهش را بهبود ببخشد.

وی افزود: هفته گذشته در نشستی با یکی از مدیران ایرانی بنیاد ملی علوم آمریکا که از ایالات متحده به ایران آمده بود، درباره این موضوع گفت‌و‌گو داشتیم. وی نیز تأکید می‌کرد که گزارش‌های داوری در NSF معمولاً مسیر یک درخواست پژوهشی را تغییر می‌دهد و به متقاضی بازخوردی دقیق و کاربردی ارائه می‌کند.

هرمزی‌نژاد تصریح کرد: انتظار ما نیز همین است که داوری‌های بنیاد ملی علم ایران برای متقاضیان، بازخوردی ارزشمند، علمی و سازنده داشته باشد؛ نه اینکه صرفاً با عباراتی مانند «در اولویت نیست» یا جملات کلی، پرونده مختومه شود. این شیوه دیگر قابل قبول نیست و اصلاح آن را با جدیت دنبال می‌کنیم.

وی در ادامه با اشاره به عملکرد سامانه پاسخگویی بنیاد ملی علم ایران اظهار کرد: سامانه تیکتینگ بنیاد به صورت مستمر فعال است و کارشناسان در تمامی کارگروه‌ها تلاش می‌کنند در کوتاه‌ترین زمان ممکن به درخواست‌ها پاسخ دهند.

رئیس بنیاد ملی علم ایران گفت: گاهی مشاهده می‌شود که حتی در ساعات پایانی شب نیز کارشناسان بنیاد در حال پاسخگویی به تیکت‌ها هستند. در یکی از سفر‌ها که در فرودگاه حضور داشتیم، یکی از کارشناسان در همان زمان به یک درخواست پاسخ داد که نشان‌دهنده تلاش شبانه‌روزی همکاران ما برای ارائه خدمات به پژوهشگران است.

وی سپس با طرح پرسشی درباره نحوه حمایت دانشگاه‌ها از طرح‌های مورد حمایت بنیاد ملی علم ایران اظهار کرد: برای ما این موضوع اهمیت دارد که آیا دانشگاه‌ها، از جمله دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی، برای طرح‌های پژوهشی حمایت‌شده توسط بنیاد در فرآیند ارتقا و ترفیع اعضای هیئت علمی امتیاز در نظر می‌گیرند یا خیر.

هرمزی‌نژاد با اشاره به اقدامات بنیاد برای حل این مسئله گفت: در همین راستا نامه‌ای به هیئت ممیزه مرکزی ارسال کرده‌ام و در آن پیشنهاد داده‌ایم که طرح‌های مورد حمایت بنیاد ملی علم ایران در فرآیند‌های ارتقا و ترفیع اعضای هیئت علمی، معادل گرنت‌های پژوهشی مورد ارزیابی قرار گیرند.

وی افزود: در برخی دانشگاه‌ها هنوز برای این طرح‌ها امتیازی در نظر گرفته نمی‌شود، در حالی که بنیاد ملی علم ایران برای برخی رساله‌ها و طرح‌های پژوهشی تا ۴۰۰ یا ۵۰۰ میلیون تومان حمایت مالی اختصاص می‌دهد. با این حال، در بعضی موارد این حمایت‌ها در نظام ارتقای دانشگاهی به رسمیت شناخته نمی‌شود.

رئیس بنیاد ملی علم ایران ادامه داد: این موضوع منطقی نیست که دانشگاهی خود هیچ حمایت مالی از یک رساله انجام ندهد، اما زمانی که همان رساله از بنیاد ملی علم ایران حمایت قابل توجهی دریافت کرده است، آن را در ارزیابی‌های علمی معتبر نداند.

وی در پایان خاطرنشان کرد: خوشبختانه هیئت ممیزه مرکزی در پاسخ به نامه بنیاد، خواستار ارائه چارچوب پیشنهادی برای نحوه امتیازدهی شده است. بر همین اساس، با همکاری همکاران بنیاد، چارچوب مشخصی برای امتیازدهی به طرح‌ها، رساله‌ها و حمایت‌های پژوهشی تدوین و ارائه شده است تا پس از بررسی در هیئت ممیزه مرکزی، به عنوان مبنای واحد در هیئت‌های ممیزه دانشگاه‌های کشور مورد استفاده قرار گیرد.