برنامه‌های ویژه دانشگاه آزاد فرشتگان برای دانشجویان جدیدالورود؛ از تدوین رشته‌های راهبردی تا توسعه مهارت‌آموزی
هم‌زمان با برگزاری کنکور سراسری و آغاز فرآیند انتخاب رشته، بسیاری از داوطلبان، دانشگاه آزاد اسلامی را به عنوان یکی از گزینه‌های اصلی تحصیل خود برمی‌گزینند؛ دانشگاهی که در سال‌های اخیر با توسعه رشته‌ها، تنوع‌بخشی به شیوه‌های آموزشی و توجه به نیازهای مختلف دانشجویان، مسیر تحصیل را برای اقشار گوناگون هموارتر کرده است.
یکی از مهم‌ترین و ماندگارترین اقدامات این دانشگاه، ایجاد واحدی ویژه برای دانشجویان دارای شرایط خاص است؛ واحدی که به یادگار دانشمند شهید، دکتر محمد مهدی طهرانچی، بنیان‌گذاری شده و امروز با نام دانشگاه آزاد بین‌الملل فرشتگان، میزبان دانشجویان ناشنوا، نابینا، دارای اختلالات جسمی و حرکتی و حتی افراد با سندروم داون است.
در همین راستا و هم‌زمان با آغاز سال تحصیلی جدید، خبرنگار آنا گفت‌وگویی تفصیلی با عباسعلی طایفی نصرآبادی، معاون علمی دانشگاه آزاد بین‌الملل فرشتگان، انجام داده است؛ گفت‌وگویی که در آن، مهم‌ترین برنامه‌ها و اقدامات این واحد برای دانشجویان دارای کم‌توانی، از جذب بدون محدودیت و تحقق عدالت آموزشی تا توسعه رشته‌های راهبردی، آموزش زبان اشاره ایرانی، تربیت مترجم برای قوه قضاییه و برگزاری نخستین المپیاد دانشجویان معلول کشور تشریح شده است.
آنچه در ادامه می‌خوانید، مشروح این گفت‌وگو است:
هم‌زمان با آغاز سال تحصیلی و ورود دانشجویان جدیدالورود، شما طیف خاصی از افراد دارای کم‌توانی و ناتوانی را جذب می‌کنید؛ این جذب به چه صورت است؟
هیچ محدودیتی در جذب این عزیزان نداریم. فرآیند جذب بر اساس سوابق تحصیلی انجام می‌شود و هر تعدادی از داوطلبان که نام‌نویسی کنند، درخواست بدهند یا حتی به‌صورت حضوری به واحد ما مراجعه کنند، ثبت‌نام آنان در محل انجام می‌شود. برای معلولین نیز امکان ثبت‌نام در محل فراهم است و از این نظر هیچ محدودیتی وجود ندارد.
سه طیف ناشنوایان، افراد با اختلالات جسمی و حرکتی و نابینایان در واحد فرشتگان جذب می‌شوند؛ البته گروه دیگری از افراد بسیار خاص، یعنی افراد با سندروم داون را نیز در مقطع کاردانی رشته تربیت بدنی جذب کرده‌ایم؛ این افراد دیپلم داشتند و در مقطع کاردانی پذیرش شدند.
برای رعایت عدالت آموزشی و جذب داوطلبان در این چهار گروه، چه تدابیری اندیشیده شده است؟
برای تحقق عدالت آموزشی، تدابیر متناسب با نیاز‌ها و توانمندی‌های هر گروه اتخاذ شده است. به‌عنوان نمونه، در واحد فرشتگان، رشته روان‌شناسی تنها مختص نابینایان است و تعدادی از استادان این رشته نیز نابینا هستند؛ از جمله دانش‌آموختگانی که در دانشگاه نابینا بوده‌اند و در دانشگاه تهران دکتری گرفته و فارغ‌التحصیل شده‌اند و اکنون با ما همکاری و تدریس می‌کنند. قشر ناشنوا در این رشته روان‌شناسی جذب نمی‌شود.
این رویکرد، در راستای همان عدالت آموزشی اتخاذ شده است. در همان ابتدا، برای رشته‌های ناشنوایان از انجمن‌های خودشان و از خود آنان نظرسنجی کردیم و گام‌به‌گام رشته‌هایمان را افزایش دادیم و همواره پرسیدیم که در چه رشته‌ای توانمند هستند. مثلاً ناشنوایان، خودِ انجمنشان برای تمام اعضایشان لیست کرده بودند که اگر بخواهند دانشگاه بروند، مایل به تحصیل در چه نوع رشته‌ای هستند و کدام رشته را می‌خواهند؛ بر همین اساس، بیشتر رشته‌های مهارتی و هنری را در واحد فرشتگان ارائه کردیم. یعنی جنس رشته‌های ما بیشتر از جنس مهارتی و هنری است؛ مانند نقاشی، گرافیک، عکاسی، معماری داخلی، طراحی لباس، طلا و جواهر.
البته قشر ناشنوایان به لحاظ تیپ شخصیتی چند دسته هستند؛ عده‌ای از آنان توانایی فکری قوی‌تری دارند و دوست دارند در این تیپ رشته‌ها تحصیل کنند که در این راستا رشته‌هایی مانند حسابداری، فناوری اطلاعات و کامپیوتر نیز برای این گروه ارائه می‌کنیم؛ ولی اصل رشته‌های ما برای ناشنوایان از جنس مهارتی است.
در همین راستا، برای قشر نابینایان نیز که می‌خواستیم در واحد فرشتگان رشته‌هایی را جانمایی کنیم، باز از خودشان نظرسنجی کردیم که کدام رشته مناسب‌تر است.
در واحد فرشتگان، علاوه بر دانشجویان معلول، افرادی نیز تحصیل می‌کنند که خود دارای محدودیت نیستند، اما در کنار دانشجویان معلول قرار می‌گیرند. فلسفه این تحصیل ترکیبی چیست و چه تدابیری برای تعامل سازنده میان این دو گروه اندیشیده شده است؟
در این زمینه، رویکرد متفاوتی اتخاذ شده است. به‌عنوان نمونه، در رشته مترجم زبان اشاره ایرانی، فارغ‌التحصیل این رشته قطعاً در آینده به جامعه ناشنوایان خدمات ارائه خواهد داد و از ابتدا نیز خود فرد به این حوزه علاقه‌مند بوده که وارد این رشته شده و در حال تحصیل است. دلیل دیگری که ما اقدام به جذب دانشجو می‌کنیم، به‌عنوان مثال در رشته تربیت بدنی، آن است که این دانشجویان در کنار یکدیگر تحصیل می‌کنند و لزوماً قرار نیست بعداً به ناشنوایان خدمات ارائه دهند. ما به‌صورت ترکیبی دانشجو می‌پذیریم تا تعامل میان آنان شکل بگیرد. نکته حائز اهمیت آن است که فرد ناشنوا پس از فارغ‌التحصیلی به جزیره‌ای مختص ناشنوایان وارد نمی‌شود، بلکه در کنار سایر افراد شنوا قرار می‌گیرد؛ بنابراین ضروری است که نحوه تعامل با شنوایان را آموخته و با فرهنگ آنان آشنا شده باشد. در مقابل، فرد شنوا نیز باید بیاموزد که در محیط کار خود در صورت مواجهه با فرد ناشنوا، چگونه با او برخورد مناسب داشته باشد و نگاه غیرمعمول و نامناسبی نسبت به او نداشته باشد که موجب ناراحتی و آزار او شود.
به همین منظور، در دانشگاه ما دو واحد درسی زبان اشاره به‌صورت اجباری تعریف شده است که همه دانشجویان، از جمله شنوایان، ملزم به گذراندن آن هستند؛ البته در حدی که مقدمات این زبان را فرا بگیرند و حداقل دوره آن را سپری کنند.
در راستای توسعه برنامه‌های آموزشی و تنوع‌بخشی به رشته‌های تحصیلی، چه رشته‌های جدیدی برای دانشجویان این واحد در نظر گرفته شده است؟
دو رشته صنایع‌دستی در مقطع کارشناسی و هوش مصنوعی در مقطع کارشناسی‌ارشد در دانشگاه تأیید شده‌اند و پس از طی مراحل وزارت علوم، از سال آینده به رشته‌های دانشگاه اضافه خواهند شد. در حال حاضر واحد فرشتگان ۲۳ رشته فعال دارد که چهار رشته در مقطع کارشناسی‌ارشد و مابقی در مقاطع کاردانی و کارشناسی ارائه می‌شوند. با افزوده‌شدن این دو رشته، شمار رشته‌های دانشگاه به ۲۵ رشته افزایش خواهد یافت.
از جمله رشته‌های شاخص و منحصربهفرد این واحد، رشته «آموزش زبان اشاره ایرانی» است که اثرات مثبت آن در بلندمدت قابل مشاهده خواهد بود. زبان ناشنوایان، زبان اشاره است و این زبان تاکنون به‌صورت سینه‌به‌سینه و نسل‌به‌نسل منتقل شده و فاقد هرگونه منبع علمی و مکتوب بوده است.
در همین راستا، دانشگاه آزاد واحد فرشتگان رشته‌ای تدوین کرده، سرفصل‌های آن را تنظیم نموده و به وزارت علوم ارائه داده است؛ هم درس‌های آن تصویب شده و هم رشته در سال ۱۴۰۱ به تصویب رسیده و متولی آن نیز واحد فرشتگان است و صفر تا صد این رشته توسط این واحد انجام شده است. فارغ‌التحصیلان این رشته می‌توانند بسیار اثرگذار باشند؛ زیرا به‌عنوان مثال اگر فرد ناشنوا به بیمارستان مراجعه کند، به مترجمی نیاز دارد که به هر حال بیمار ناشنوا نیازمند همراهی اوست؛ اما بیمارستان تا پیش از این نمی‌توانست فردی با این مهارت را استخدام کند، زیرا مدرک مرتبطی در این زمینه وجود نداشت. اکنون با ایجاد این رشته در واحد فرشتگان، فرد با پشتوانه محکم مدرک، این توانایی مهم را دنبال می‌کند و وزارت‌ها و سازمان‌ها نیز باید به مرور افراد دارای این مدرک کارشناسی را که این توانایی را دارند، استخدام کنند.
شاید پیش از این، فرد به این واسطه زبان اشاره می‌دانست که پدر، مادر یا خواهرش ناشنوا بود و برای تعامل با آنها زبان اشاره را یاد گرفته بود؛ اما در واحد فرشتگان در این رشته، زبان فارسی، اصول ترجمه و نکات دیگر به دانشجو آموزش داده می‌شود و فرد طی گذراندن این رشته، یکصد و چهل واحد درسی را می‌گذراند. از این یکصد و چهل واحد، تنها بیست واحد مستقیماً با زبان اشاره مرتبط است و مابقی واحدها، مهارت‌های دیگری است که به فرد آموزش داده می‌شود و برای همگی ما در واحد فرشتگان باقیات و صالحات محسوب می‌شود.
از دیگر اقدامات شاخص واحد فرشتگان در حوزه «آموزش زبان اشاره ایرانی»، همکاری مشترک واحد فرشتگان با قوه قضاییه است. همان‌طور که برای زبان انگلیسی و فرانسه مترجم وجود دارد، متأسفانه برای زبان اشاره چنین امکانی وجود نداشت و افراد ناشنوا که به دادگاه مراجعه می‌کردند، خواه شاکی بودند یا از آنها شکایت شده بود، نمی‌توانستند از خود دفاع کنند و نه قاضی و وکیل می‌توانست به آنها کلامی منتقل کند؛ در نتیجه از بستگان خود کمک می‌گرفتند، اما آن فرد نیز، چون به قواعد و اصطلاحات حقوقی آشنا نبود و آگاهی از این علم نداشت، نمی‌توانست کمک کند؛ لذا واحد فرشتگان با تکیه بر ظرفیت و توان علمی خود در این زمینه، با حکم حجت‌الاسلام اژه‌ای، رئیس قوه قضاییه، دو دوره آزمون برگزار کرد و مترجم‌های زبان اشاره ایرانی را به قوه قضاییه معرفی کرد و قوه قضاییه نیز به این افراد پروانه اشتغال به کار اعطا می‌کند.
در تکمیل همکاری واحد فرشتگان با قوه قضاییه، لازم به ذکر است که فرآیند ثبت‌نام این دوره نیز توسط همین واحد انجام شد و طراحی سوالات آزمون بر عهده ما بود. قوه قضاییه اعتماد کامل به این واحد داشت و صفر تا صد فرآیند بر عهده ما بود؛ به‌گونه‌ای که از نخستین مرحله، یعنی اعلام فراخوان ثبت‌نام، تا برگزاری آزمون، همه در سامانه اختصاصی خودمان انجام شد. معمولاً چنین سابقه‌ای برای قوه قضاییه وجود نداشته است؛ ولی، چون صراحتاً حجت‌الاسلام اژه‌ای ریاست قوه قضاییه تصریح کرده بود که فقط واحد فرشتگان متولی این امر باشد، این مهم محقق شد. پیش از این نیز با برخی انجمن‌ها مذاکره شده بود تا افرادی را معرفی کنند، اما همه آنها کنار رفتند و تنها مجموعه‌ای که مبنای علمی برای این کار داشت، واحد فرشتگان بود که هیچ منفعتی نیز برای دانشگاه در این زمینه متصور نیست و صادقانه عمل می‌کند و بی شک دانشگاه کار‌هایی از این جنس که خالصانه باشد، انجام می‌دهد. ما از ثبت‌نام تا طراحی سوالات و برگزاری آزمون را بر عهده گرفتیم. آزمون نیز بسیار سخت بود و هم به‌صورت کتبی و هم شفاهی برگزار شد. این فرآیند را تا آخرین مرحله طی کردیم و اسامی را اعلام کردیم که این تعداد پذیرفته شده‌اند و آنها نیز با اعتماد کامل پذیرفتند و بر همان اساس پروانه اشتغال به کار صادر شد.
بر این اساس، اگر فرد ناشنوا بخواهد به دادگاه برود، باید یکی از این افراد توانمند را با خود همراه ببرد؛ افرادی که از آنها آزمون گرفته‌ایم و به زبان فارسی مسلط هستند، به قوانین حقوقی آشنایی دارند و تست‌های این زمینه را با موفقیت پشت سر گذاشته‌اند. البته برای این افراد دوره‌های آموزشی نیز تعریف کرده‌ایم تا در صورت تمایل به تمدید پروانه‌شان، از توانایی‌های لازم برخوردار باشند.
واحد فرشتگان در حوزه رویداد‌های علمی و دانشجویی چه اقدام شاخص و کم‌سابقه‌ای را برای دانشجویان معلول انجام داده است؟
اقدام بزرگ و کم‌سابقه دیگری که در این واحد به انجام رسید، برگزاری نخستین المپیاد دانشجویان معلول در کشور بود. المپیاد دانشجویی سالیان متمادی در کشور برگزار می‌شود، اما در حوزه دانشجویان معلول چنین رویدادی سابقه نداشت و برای نخستین بار سال گذشته این رویداد به همت واحد فرشتگان برگزار شد و معاونت علمی ریاست جمهوری جوایز آن را دقیقاً مطابق المپیاد ملی دانشجویی اهدا کرد.
اهمیت و اثرگذاری این رویداد از آن جهت است که همان‌گونه که در ورزش، المپیک و پارالمپیک وجود دارد، در حوزه المپیاد نیز این مهم محقق شد و زمینه‌ای برای حضور و رقابت دانشجویان معلول در عرصه‌های علمی فراهم گردید.
در این رویداد، دانشمند شهید و رئیس فقید دانشگاه آزاد اسلامی، دکتر محمد مهدی طهرانچی، و حسین افشین، معاون علمی ریاست جمهوری، حضور داشتند و بر اهمیت تداوم چنین برنامه‌هایی تأکید کردند.
درآمد‌های غیرشهریه‌ای شما در واحد بین‌الملل فرشتگان بر چه پایه‌ای استوار است؟
بخشی از درآمد‌های غیرشهریه‌ای این واحد از طریق اجاره زمین ورزشی حاصل می‌شود و بخشی دیگر نیز از مسیر اجاره زمین به دست می‌آید. این دو محور، منابع اصلی درآمد‌های غیرشهریه‌ای واحد بین‌الملل فرشتگان را تشکیل می‌دهند و در راستای تحقق پایداری مالی و کاهش وابستگی به شهریه دانشجویی مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند.
در راستای معرفی هرچه بهتر این واحد ویژه دانشگاهی به دانشجویان، چه اقداماتی انجام شده است؟
با همه انجمن‌ها تفاهم‌نامه منعقد می‌کنیم و آنان در گروه‌های خودشان اطلاع‌رسانی می‌کنند. با انجمن‌ها سعی می‌کنیم تعامل مطلوبی داشته باشیم. با خود جامعه معلولین نیز در تلاش برای انعقاد تفاهم‌نامه هستیم و بسیاری از افراد همان جامعه را به‌عنوان استاد در این واحد داریم؛ به‌گونه‌ای که هم استادان ناشنوا، هم معلولان جسمی و حرکتی و هم نابینایان در جمع استادان ما حضور دارند. این افراد از سطح بالای جامعه خود برخوردارند و در این واحد به مقام استادی رسیده‌اند، دارای مدرک دکترا و فوق‌لیسانس هستند و در جامعه‌های خود نیز اثرگذارند؛ برای مثال دبیر انجمن، رئیس انجمن یا رئیس شبکه هستند و در جامعه‌های خود و کانال‌هایی که دارند، درباره واحد ما اطلاع‌رسانی می‌کنند. در حال حاضر مطالب آنان خوانده می‌شود و اطلاع‌رسانی انجام می‌دهند؛ ولی به‌هرحال لازم است که بیشتر از این باشد.
دانشجویانی که مایل به جذب در دانشگاه آزاد واحد فرشتگان هستند، باید کارت معتبر از بهزیستی ارائه کنند؟
بله؛ باید کارتی از بهزیستی به واحد فرشتگان ارائه کنند و مبنای ما بهزیستی است. فرد متقاضی می‌تواند درخواست بدهد، کمیسیونی برای او تشکیل می‌شود و طی مدت یک الی دو هفته کارت بهزیستی به فرد متقاضی اهدا می‌شود.
در راستای تسهیل اسکان دانشجویان، چه سازوکاری در واحد فرشتگان اندیشیده شده است؟
به‌طور کلی، دانشگاه آزاد اسلامی واحد فرشتگان خوابگاهی ندارد. بر همین اساس، برای دانشجویان شهرستانی واحد فرشتگان، با توجه به خودگردان بودن خوابگاه‌ها، فردی را مسئول این امر کرده‌ایم تا بررسی‌های لازم را انجام دهد؛ زیرا دانشجوی شهرستانی معمولاً به شرایط و جزئیات خوابگاه‌های خودگردان اشراف کامل ندارد؛ لذا فردی را در نظر گرفته‌ایم تا دانشجویان شهرستانی را در زمینه خوابگاه خودگردان راهنمایی کند؛ از جمله اینکه موقعیت مکانی خوابگاه چه مزایا و معایبی دارد، قیمت آن چقدر است و سقف منطقی هزینه چقدر است تا دانشجو بتواند تصمیم درستی اتخاذ کند و ناگهان به محلی نرود که رفت‌وآمدش با مشکل مواجه شود یا هزینه آن نامعقول باشد.
البته در برخی موارد توانسته‌ایم از خیرین کمک مالی دریافت کنیم تا بخشی از هزینه خوابگاه دانشجویان پرداخت شود. این اقدام را خودمان به‌صورت خودجوش انجام داده‌ایم؛ ولی سازوکار دانشگاه آزاد برای خوابگاه به‌طور کلی وجود ندارد.
در پایان، مهم‌ترین دغدغه شما در واحد فرشتگان که لازم می‌دانید به آن اشاره داشته باشید، چیست؟
چالش خوابگاه در واحد فرشتگان یکی از شاه‌کلید‌های اصلی است؛ زیرا این معضل موجب می‌شود شمار دانشجویان شهرستانی که امکان تحصیل در این واحد را دارند، به‌شدت محدود شود. همه دانشجویان توانایی مالی تأمین اسکان در تهران را ندارند، به‌ویژه با توجه به ارقام موجود.
از آنجا که دانشگاه آزاد اسلامی واحد فرشتگان ماهیتی خاص دارد، نمی‌توان به یک دانشجوی ناشنوا از سیستان و بلوچستان گفت که در تهران تحصیل نکند و در زاهدان ادامه دهد؛ زیرا در آنجا سرویس مناسب‌سازی‌شده برای او وجود ندارد و باید برای تحصیل به این واحد بیاید، در حالی که ما خوابگاهی در اختیار نداریم. با این نگاه، اولویت بدون شک به دانشجویانی داده می‌شود که دارای محدودیت هستند. در صورت فراهم شدن شرایط، خوابگاه تنها به معلولان اختصاص خواهد یافت. کمک فعلی ما نیز صرفاً در صورتی است که فرد معلول باشد و به تهران آمده باشد که بخشی از هزینه خوابگاه او را پرداخت می‌کنیم. مسئله وجود خوابگاه برای واحد فرشتگان واقعاً برای ما ضروری است و یکی از شاه‌کلید‌هایی است که می‌تواند کل کشور را پوشش دهد و ان‌شاءالله که این امر مهم محقق شود.
انتهای پیام/
