در گفت‌وگو با آنا مطرح شد

احیای علوم پایه با استعدادیابی، بورسیه و تضمین مسیر اشتغال امکان‌پذیر است

ریاضی
مدیر نوآوری و اقتصاد دانش‌بنیان ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر نقش بنیادین علوم پایه در خلاقیت، نوآوری و پیشرفت کشور، بی‌توجهی به استعدادیابی، نبود برنامه‌ریزی برای تربیت و اشتغال دانش‌آموختگان، ضعف ارتباط دانشگاه با صنعت و کمبود حمایت‌های مالی و معیشتی از پژوهشگران را از مهم‌ترین چالش‌های این حوزه دانست و گفت: ادامه این روند می‌تواند کشور را با تباهی علمی مواجه کند.

رضا علیزاده، مدیر نوآوری و اقتصاد دانش‌بنیان ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی، در گفت‌وگو با خبرنگار آنا، با اشاره به اهمیت علوم پایه در تقویت خلاقیت و توان علمی کشور، اظهار کرد: در شرایط حساس کنونی و با توجه به ضرورت بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی و پژوهشی کشور، باید به این موضوع توجه کنیم که علوم پایه تا چه اندازه در پرورش خلاقیت، فعال‌سازی ذهن و تربیت افرادی که بتوانند در موقعیت‌های پیچیده و حتی در شرایط جنگی به کشور کمک کنند، نقش دارد.

وی با بیان اینکه کشور در زمینه توسعه علوم پایه و سایر حوزه‌های علمی متوازن حرکت نکرده است، افزود: در نقشه جامع علمی کشور که در سال ۱۳۹۹ با افق ۱۴۰۴ تدوین شد، موضوع مرجعیت علمی و علوم پایه مورد توجه قرار گرفت و در بازنگری و روزآمدسازی این نقشه نیز بر این حوزه‌ها و همچنین علوم شالوده‌شکن تأکید شد؛ با این حال، میان جایگاه مورد انتظار علوم پایه در اسناد بالادستی و وضعیت واقعی آن در نظام آموزش عالی فاصله وجود دارد.

علوم پایه و فاصله میان تولید علم تا دستیابی به فناوری

علیزاده با اشاره به ضرورت توجه به ماهیت علوم پایه و تفاوت مسیر تبدیل دستاوردهای این حوزه به فناوری بیان کرد: نباید علوم پایه را در مقابل علوم نافع قرار دهیم؛ چراکه همه علوم باید در نهایت نافع باشند، اما تبدیل دستاوردهای علوم پایه به فناوری معمولاً به زمان بیشتری نیاز دارد.

مدیر نوآوری و اقتصاد دانش‌بنیان ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: پژوهشگران علوم پایه ممکن است مدت‌های طولانی در آزمایشگاه‌ها و کارگاه‌ها فعالیت کنند تا به دستاوردی برسند که بتوان آن را به فناوری و محصول کاربردی تبدیل کرد. به همین دلیل، نمی‌توان انتظار داشت هر پژوهش در علوم پایه بلافاصله به اشتغال یا تولید محصول منجر شود.

وی با اشاره به شکل‌گیری رشته‌های میان‌رشته‌ای در نظام آموزش عالی گفت: برای نزدیک‌تر کردن علوم پایه به حوزه‌های کاربردی، رشته‌های میان‌رشته‌ای ایجاد شده‌اند و وزارت علوم نیز در این زمینه ظرفیت‌هایی را فراهم کرده است. برای مثال، حوزه‌هایی مانند نانوفناوری در مرز میان علوم پایه و مهندسی قرار دارند و در واقع کاربرد دستاوردهای علوم پایه در صنعت محسوب می‌شوند.

علیزاده افزود: در حوزه شیمی، رشته‌هایی مانند نانوشیمی و در فیزیک، نانوفیزیک شکل گرفته‌اند. همچنین زیست‌فناوری، مهندسی بافت و سایر حوزه‌های جدید، ظرفیت‌هایی برای پیوند علوم پایه با نیازهای جامعه و صنعت ایجاد کرده‌اند.

کاهش انگیزه داوطلبان برای ورود به رشته‌های علوم پایه

وی با انتقاد از کاهش تمایل داوطلبان به تحصیل در رشته‌های علوم پایه تصریح کرد: یکی از نشانه‌های این وضعیت، خالی ماندن بخشی از ظرفیت رشته‌های علوم پایه در دانشگاه‌های معتبر کشور است. حتی در دانشگاه‌هایی مانند تهران، شریف و امیرکبیر نیز با کاهش استقبال از برخی رشته‌های پایه مواجه هستیم.

مدیر نوآوری و اقتصاد دانش‌بنیان ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به تجربه خود از گفت‌وگو با دانش‌آموزان برگزیده المپیادهای علمی اظهار کرد: در جمعی از دانش‌آموزان المپیادی رشته زیست‌شناسی حضور داشتم و از آنها پرسیدم چرا با وجود موفقیت در المپیاد، علاقه‌مند به ادامه تحصیل در رشته‌های مرتبط با علوم پایه نیستند. پاسخ آنها این بود که می‌خواهند رشته‌ای انتخاب کنند که بلافاصله پس از فارغ‌التحصیلی امکان اشتغال داشته باشند.

علیزاده ادامه داد: وقتی به دانش‌آموز مستعدی که در المپیاد زیست‌شناسی موفق شده پیشنهاد می‌دهیم در رشته‌ای مانند زیست‌شناسی ادامه تحصیل دهد، این پرسش را مطرح می‌کند که پس از فارغ‌التحصیلی چه آینده شغلی خواهد داشت. در مقابل، رشته پزشکی از نظر درآمد و جایگاه اجتماعی برای او جذابیت بیشتری دارد.

وی با بیان اینکه مسئله صرفاً انتخاب رشته نیست، افزود: باید بررسی کنیم جامعه چه جایگاهی برای دانش‌آموخته علوم پایه قائل است. دانش‌آموزی که در المپیاد موفق شده و استعداد او در یک حوزه علمی شناسایی شده است، وقتی آینده شغلی روشنی برای خود نمی‌بیند، طبیعی است که به سمت رشته‌های دیگر حرکت کند.

استعدادیابی نباید با پایان المپیاد متوقف شود

علیزاده یکی از مشکلات اساسی نظام آموزش عالی را نبود نظام منسجم استعدادیابی و هدایت استعدادها پس از شناسایی دانست و گفت: در کشورهای اروپایی برای شناسایی استعدادهای علمی برنامه‌ریزی می‌شود و افراد مستعد را متناسب با توانایی‌هایشان به سمت رشته‌هایی مانند شیمی، فیزیک، ریاضی و زیست‌شناسی هدایت می‌کنند.

وی افزود: در کشور ما نیز المپیادهای علمی با هدف شناسایی استعدادها برگزار می‌شوند و شورای عالی انقلاب فرهنگی نیز در این زمینه مصوباتی داشته است؛ اما مسئله اینجاست که پس از شناسایی استعدادها، برنامه مشخصی برای حفظ و هدایت آنها وجود ندارد.

مدیر نوآوری و اقتصاد دانش‌بنیان ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به مهاجرت یا تغییر رشته بسیاری از برگزیدگان المپیادها اظهار کرد: فردی که در المپیاد زیست‌شناسی موفق شده است، به جای ادامه تحصیل در رشته مرتبط با استعداد خود، به سمت پزشکی می‌رود؛ زیرا تصور می‌کند آینده شغلی و اقتصادی مطمئن‌تری در انتظار اوست.

وی تأکید کرد: ما باید رشته‌های علوم پایه را به اندازه‌ای جذاب کنیم که دانش‌آموزان مستعد پس از شناسایی، انگیزه کافی برای ادامه تحصیل در همان حوزه را داشته باشند. این موضوع صرفاً با برگزاری المپیاد محقق نمی‌شود و به برنامه‌ای جامع برای دوران تحصیل، اشتغال و فعالیت پژوهشی افراد نیاز دارد.

سهم کمتر از نیم‌درصدی پژوهش از تولید ناخالص داخلی

علیزاده با اشاره به محدودیت منابع مالی پژوهش در کشور بیان کرد: یکی از عوامل مؤثر در وضعیت کنونی، سهم پایین اعتبارات تحقیق و پژوهش از تولید ناخالص داخلی است. این سهم در کشور ما کمتر از نیم‌درصد است؛ در حالی که در بسیاری از کشورهای جهان، سهم پژوهش از تولید ناخالص داخلی به بیش از سه درصد می‌رسد.

وی افزود: با چنین سطحی از سرمایه‌گذاری نمی‌توان انتظار داشت که علوم پایه به جایگاه مورد انتظار خود برسد. پژوهش در این حوزه نیازمند سرمایه‌گذاری بلندمدت، تجهیزات مناسب و فراهم کردن شرایطی است که محقق بتواند بدون دغدغه‌های مستمر مالی، مسیر علمی خود را دنبال کند.

مدیر نوآوری و اقتصاد دانش‌بنیان ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به تجربه حضور خود در یک دوره آموزشی در بنگلور هند گفت: در آن سفر با پژوهشگرانی آشنا شدم که در حوزه زیستی فعالیت می‌کردند. وقتی درباره شیوه فعالیت پژوهشی آنها پرسیدم، توضیح دادند که امکانات و فضای لازم برای تحقیق در اختیارشان قرار گرفته و می‌توانند با تمرکز بر کار علمی فعالیت کنند.

وی با بیان اینکه حمایت از پژوهشگر صرفاً به تأمین تجهیزات آزمایشگاهی محدود نمی‌شود، اظهار کرد: پژوهشگر باید از نظر مالی و معیشتی نیز مورد حمایت قرار گیرد و اطمینان داشته باشد که برای ادامه تحقیقات خود با مشکلات اساسی مواجه نخواهد شد.

برنامه‌ریزی ظرفیت پذیرش بر اساس نیاز واقعی کشور

علیزاده با انتقاد از نبود ارتباط منسجم میان ظرفیت پذیرش دانشگاه‌ها و نیازهای واقعی بازار کار گفت: یکی از مشکلات این است که مشخص نیست کشور در سال‌های آینده به چه تعداد متخصص در رشته‌های مختلف علوم پایه نیاز دارد. ما باید پیش از تعیین ظرفیت پذیرش دانشجو، از صنایع، دستگاه‌های اجرایی، مراکز پژوهشی و نهادهای تخصصی نیازسنجی کنیم.

وی افزود: در دوره‌ای که به‌عنوان مشاور در وزارت علوم فعالیت می‌کردم، از صنایع و مراکز مختلف استعلام می‌گرفتیم که برای سال آینده به چه تعداد دانش‌آموخته در رشته‌هایی مانند ریاضی نیاز دارند؛ اما در بسیاری از موارد حتی خود دستگاه‌ها نیز نمی‌توانستند پاسخ دقیقی ارائه دهند.

مدیر نوآوری و اقتصاد دانش‌بنیان ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به تجربه خود در گفت‌وگو با مجموعه‌های مرتبط با صنعت هسته‌ای گفت: حتی در حوزه‌ای مانند انرژی اتمی که به متخصصان فیزیک نیاز دارد، وقتی درباره تعداد نیروی انسانی مورد نیاز و برنامه‌های توسعه‌ای آینده سؤال می‌شد، پاسخ روشنی وجود نداشت. گاهی مسئله را به محرمانه بودن اطلاعات مرتبط می‌کردند، اما واقعیت این بود که برآورد مشخصی از نیازهای آینده نیز وجود نداشت.

وی ادامه داد: این مسئله با برنامه‌ریزی قابل حل است. باید بر اساس برنامه‌های توسعه‌ای کشور مشخص کنیم در هر حوزه به چه تعداد متخصص نیاز داریم و متناسب با آن، ظرفیت پذیرش دانشجو را تنظیم کنیم. همان‌طور که برای رشته‌هایی مانند پزشکی، دندان‌پزشکی و داروسازی ظرفیت‌گذاری انجام می‌شود، در علوم پایه نیز باید نیازسنجی و برنامه‌ریزی دقیق وجود داشته باشد.

علیزاده تأکید کرد: اگر بدانیم در آینده به چه تعداد متخصص ریاضی، فیزیک، شیمی و زیست‌شناسی نیاز داریم، می‌توانیم هم ظرفیت تربیت نیروی انسانی را متناسب با آن تنظیم کنیم و هم برای جذب و اشتغال این افراد برنامه داشته باشیم.

حمایت از دانشمندان؛ از امنیت جانی تا تأمین معیشت

مدیر نوآوری و اقتصاد دانش‌بنیان ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به جایگاه مرجعیت علمی کشور گفت: برخی مرجعیت علمی را صرفاً به تولید مقاله و انتشار پیپر تقلیل می‌دهند؛ در حالی که مرجعیت علمی ابعاد گسترده‌تری دارد و باید آن را در چارچوب پیشرفت علمی و تمدنی کشور ارزیابی کرد.

وی افزود: کشور در حوزه تولید علم و تربیت دانشمندان توانسته است به دستاوردهای قابل توجهی برسد و حضور دانشمندان ایرانی در فهرست یک درصد و دو درصد پراستناد جهان در رشته‌های مختلف، از جمله علوم پایه، نشان‌دهنده بخشی از این ظرفیت علمی است.

علیزاده با تأکید بر ضرورت تداوم تولید علم اظهار کرد: نباید با وضع قواعد جدید یا سخت‌گیری‌های غیرحرفه‌ای، مسیر تولید مقاله و فعالیت پژوهشی را مسدود کنیم. البته رعایت ملاحظات پدافند غیرعامل و الزامات امنیتی در موضوعات حساس ضروری است؛ اما این ملاحظات نباید به بی‌توجهی به جایگاه و حقوق دانشمندان منجر شود.

وی با اشاره به ضرورت مراقبت از سرمایه انسانی کشور گفت: دانشمندی که در حوزه شیمی، فیزیک یا ریاضی فعالیت‌های شالوده‌شکن انجام داده و به پیشرفت علمی و فناوری کشور کمک کرده است، باید مورد حمایت قرار گیرد. این حمایت چند بُعد دارد؛ نخست مراقبت از جان و امنیت او، دوم تأمین معیشت و سوم فراهم کردن رفاه و شرایط مناسب برای ادامه فعالیت علمی.

مدیر نوآوری و اقتصاد دانش‌بنیان ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی تصریح کرد: نمی‌توان دانشمند را پس از سال‌ها فعالیت علمی رها کرد و نسبت به وضعیت زندگی و امنیت او بی‌تفاوت بود. باید برای حفظ سرمایه انسانی کشور برنامه داشته باشیم؛ زیرا از دست دادن یک دانشمند، صرفاً از دست دادن یک نیروی انسانی نیست، بلکه از دست دادن بخشی از ظرفیت علمی و تجربه انباشته کشور است.

ضرورت بورسیه دانشجویان مستعد علوم پایه

علیزاده با اشاره به نقش حمایت‌های تحصیلی و بورسیه در حفظ استعدادهای علمی گفت: یکی از راهکارهای مهم برای تقویت علوم پایه، ایجاد نظام بورسیه و حمایت مالی از دانشجویان مستعد است. در برخی مراکز پژوهشی کشور، از جمله پژوهشگاه دانش‌های بنیادی، ظرفیت‌هایی برای حمایت و بورسیه دانشجویان علوم پایه وجود دارد؛ اما این حمایت‌ها باید توسعه یابد و سایر دانشگاه‌ها نیز بتوانند در چارچوب برنامه ملی از این ظرفیت استفاده کنند.

وی افزود: می‌توان دانشجویان مستعد را بر اساس نیازهای آینده کشور در رشته‌های علوم پایه بورسیه کرد و برای ادامه تحصیل آنها در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری برنامه داشت. در این صورت، دانشجو از همان ابتدا می‌داند که مسیر تحصیلی و پژوهشی مشخصی پیش روی او قرار دارد و پس از فارغ‌التحصیلی نیز امکان فعالیت علمی و پژوهشی خواهد داشت.

مدیر نوآوری و اقتصاد دانش‌بنیان ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: نباید شرایطی ایجاد کنیم که فردی سال‌ها در رشته ریاضی تحصیل کند و در نهایت، به دلیل نبود فرصت شغلی مرتبط، ناچار به انجام فعالیتی خارج از تخصص خود شود. این وضعیت نشان می‌دهد که در تعیین ظرفیت پذیرش و برنامه‌ریزی برای جذب دانش‌آموختگان دچار مشکل بوده‌ایم.

وی با اشاره به بازنشستگی تدریجی بخشی از اعضای هیئت علمی علوم پایه گفت: کشور همچنان به متخصصان این حوزه نیاز دارد و باید برای جایگزینی نیروهای علمی و حفظ ظرفیت تولید علم برنامه‌ریزی کنیم. بورسیه دانشجویان مستعد و هدایت آنها به سمت فعالیت‌های پژوهشی و دانشگاهی می‌تواند به حفظ این ظرفیت کمک کند.

ضرورت اصلاح نگرش استادان به دانشجویان مستعد علوم پایه

علیزاده با تأکید بر اینکه حمایت از استعدادهای علمی باید از محیط دانشگاه آغاز شود، گفت: گاهی دانشجویی که با استعداد و علاقه وارد رشته‌ای مانند فیزیک یا شیمی شده است، در همان ابتدای تحصیل از سوی استاد خود با این پرسش مواجه می‌شود که چرا این رشته را انتخاب کرده و مگر نمی‌داند بازار کار مناسبی ندارد.

وی افزود: چنین برخوردهایی انگیزه دانشجو را از بین می‌برد. وقتی فردی بر اساس استعدادسنجی و موفقیت در المپیاد وارد رشته علوم پایه شده است، استاد باید بداند که با یک سرمایه انسانی ارزشمند مواجه است و وظیفه دارد علاوه بر آموزش کامل، انگیزه و امید لازم را برای ادامه مسیر علمی در او تقویت کند.

مدیر نوآوری و اقتصاد دانش‌بنیان ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی تصریح کرد: باید برای استادان نیز برنامه‌های توجیهی و آموزشی در نظر بگیریم تا نقش آنها در تربیت و حفظ استعدادهای علمی روشن شود. همان‌طور که برای استادان دوره‌های بصیرت‌افزایی برگزار می‌شود، می‌توان دوره‌هایی با محوریت انگیزه‌بخشی به دانشجویان مستعد و تبیین اهمیت رشته‌های علوم پایه نیز برگزار کرد.

وی هشدار داد: اگر این روند اصلاح نشود، ممکن است با نوعی تباهی علمی مواجه شویم؛ وضعیتی که در آن با وجود برخورداری از استعدادهای فراوان، نتوانیم از این ظرفیت‌ها برای پیشرفت علمی کشور استفاده کنیم.

دانشگاه‌های تخصصی علوم پایه و حمایت از پژوهشگران

علیزاده با اشاره به ضرورت بازنگری در ساختار دانشگاه‌ها اظهار کرد: به نظر من، باید برای تربیت نیروهای متخصص علوم پایه، دانشگاه‌های تخصصی بیشتری مورد توجه قرار گیرند. دانشگاه تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان نمونه‌ای از این الگوست که می‌تواند در تربیت نیروهای متخصص در مقاطع تحصیلات تکمیلی نقش داشته باشد.

وی افزود: حضور دانشجویان علوم پایه در دانشگاه‌های جامع، در کنار سایر رشته‌ها، گاهی باعث می‌شود مقایسه‌های نادرستی درباره آینده شغلی و درآمد رشته‌ها شکل بگیرد. دانشجوی رشته‌ای مانند پزشکی یا مهندسی ممکن است با مقایسه وضعیت خود با دانشجوی فیزیک و ریاضی، این تصور را ایجاد کند که علوم پایه آینده روشنی ندارد.

مدیر نوآوری و اقتصاد دانش‌بنیان ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: می‌توان با ایجاد دانشگاه‌ها و مراکز تخصصی علوم پایه، همراه با نظام بورسیه و پرداخت پژوهانه، شرایطی فراهم کرد که دانشجویان مستعد در محیطی متناسب با ماهیت علمی رشته خود تحصیل و پژوهش کنند.

علوم پایه همچنان زیربنای توسعه فناوری‌های میان‌رشته‌ای است

علیزاده با بیان اینکه فاصله میان علوم پایه و حوزه‌های میان‌رشته‌ای نباید به‌عنوان یک تقابل تلقی شود، گفت: بسیاری از فناوری‌های جدید بر پایه دستاوردهای علوم پایه شکل می‌گیرند و نمی‌توان آنها را از یکدیگر جدا کرد.

وی با اشاره به نمونه‌هایی از ارتباط شیمی با فناوری‌های جدید بیان کرد: در حوزه‌هایی مانند چارچوب‌های فلزی ـ آلی یا MOFها، دانش شیمی نقش بنیادین دارد و دستاوردهای این حوزه می‌تواند در کاربردهایی مانند حذف رنگ از پساب و مسائل زیست‌محیطی مورد استفاده قرار گیرد. در واقع، دانشمند علوم پایه مبانی و فرمول علمی را ارائه می‌کند و این دانش در ادامه به کاربردهای صنعتی و فناورانه می‌رسد.

مدیر نوآوری و اقتصاد دانش‌بنیان ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: در فیزیک نیز حوزه‌هایی مانند فناوری کوانتومی و میکروالکترونیک به دانش بنیادین فیزیک وابسته‌اند. در ریاضی، رمزنگاری و بسیاری از فناوری‌های محاسباتی بدون دانش ریاضی معنا و کارکردی ندارند و زیست‌شناسی نیز در حوزه‌هایی مانند مهندسی بافت و زیست‌فناوری نقش اساسی دارد.

وی تأکید کرد: بنابراین، علوم پایه نه‌تنها از چرخه فناوری خارج نیست، بلکه زیربنای بسیاری از فناوری‌های جدید و میان‌رشته‌ای محسوب می‌شود. مسئله اصلی این است که بتوانیم مسیر تبدیل دانش بنیادین به فناوری و اشتغال را به‌درستی طراحی کنیم.

طرح علوم پایه حرفه‌ای برای افزایش اشتغال دانش‌آموختگان

علیزاده با اشاره به تجربه خود در طراحی طرح علوم پایه حرفه‌ای در وزارت علوم گفت: یکی از راهکارهایی که برای افزایش امکان اشتغال دانش‌آموختگان این حوزه دنبال کردم، تدوین سرفصل‌های حرفه‌ای برای رشته‌های علوم پایه بود.

وی افزود: برای مثال، دانشجوی رشته ریاضی که قصد دارد پس از پایان دوره کارشناسی وارد بازار کار شود، باید در کنار مبانی نظری ریاضی، مهارت‌ها و آموزش‌هایی را فرا بگیرد که امکان فعالیت حرفه‌ای در محیط کار را برای او فراهم کند. بر همین اساس، تلاش کردیم سرفصل‌های آموزشی به‌گونه‌ای تدوین شود که دانش‌آموختگان توانایی کاربرد دانش خود را در محیط‌های شغلی داشته باشند.

مدیر نوآوری و اقتصاد دانش‌بنیان ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: در جریان بررسی این طرح، دانشجویان و دانش‌آموختگان رشته ریاضی نیز نظرات مثبتی درباره آن مطرح کردند؛ اما برخی از آنها معتقد بودند عنوان رشته نیز باید متناسب با ماهیت حرفه‌ای آن اصلاح شود.

وی با اشاره به پیشنهاد عنوان «مهندسی ریاضی» اظهار کرد: از نظر من، مهندس کسی است که می‌تواند با تکیه بر دانش خود خلاقیت به خرج دهد و مسئله‌ای را حل کند؛ بنابراین، استفاده از عنوان مهندسی ریاضی برای یک دوره حرفه‌ای می‌تواند قابل بررسی باشد.

علیزاده افزود: این پیشنهاد را در دوره وزارت دکتر زلفی‌گل مطرح کردم و ایشان نیز با توجه به شناختی که از حوزه علوم پایه داشتند، از اصل طرح استقبال کردند و سرفصل‌ها برای بررسی به شورای برنامه‌ریزی ارائه شد؛ با این حال، در ادامه با آن موافقت نشد.

وی با تأکید بر ضرورت اصلاح عناوین و ساختار رشته‌های علوم پایه گفت: باید به جذابیت رشته‌ها و برداشت عمومی از عنوان آنها نیز توجه کنیم. گاهی عنوان یک رشته در شکل‌گیری انگیزه و انتخاب تحصیلی افراد اثرگذار است. دانش‌آموخته علوم پایه نیز باید بتواند احساس کند رشته‌ای را انتخاب کرده که از نظر علمی و حرفه‌ای جایگاه مشخصی دارد.

صنعت باید درهای خود را به روی دانشگاه باز کند

مدیر نوآوری و اقتصاد دانش‌بنیان ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی در ادامه با اشاره به ضعف ارتباط دانشگاه و صنعت گفت: یکی دیگر از مشکلات اساسی، فاصله میان دانشگاه و صنعت است. در شرایط فعلی، دانشگاه در یک سمت و صنعت و جامعه در سمت دیگر قرار گرفته‌اند و ارتباط مؤثری میان این دو شکل نگرفته است.

وی افزود: بخشی از این مسئله به مأموریت‌گرایی ناقص دانشگاه‌ها بازمی‌گردد. با وجود تأکیدات شورای عالی انقلاب فرهنگی و مصوبه ۷۷۶ در زمینه مأموریت‌گرایی دانشگاه‌ها، هنوز نتوانسته‌ایم ارتباط دانشگاه با نیازهای واقعی صنعت و جامعه را به شکل مطلوب برقرار کنیم.

علیزاده با بیان اینکه صنعت نیز باید نسبت به جذب دانش‌آموختگان علوم پایه رویکرد متفاوتی داشته باشد، اظهار کرد: گاهی صنعت تصور می‌کند برای انجام فعالیت‌های خود به نیروی دانشگاهی نیاز ندارد و با نیروهای دارای مدرک دیپلم یا فوق‌دیپلم نیز می‌تواند کار را پیش ببرد؛ در حالی که این نگاه مانع بهره‌گیری از ظرفیت علمی دانشگاه‌ها می‌شود.

وی ادامه داد: دانشگاه باید ارتباط خود را با صنعت گسترش دهد و زمینه‌ای فراهم کند که صنعت نیز به سمت دانشگاه حرکت کند. از سوی دیگر، صنایع باید با نیازهای علمی و تخصصی خود را با ظرفیت‌های دانشگاهی تطبیق دهند تا دانش‌آموختگان بتوانند جایگاه واقعی خود را در محیط‌های کاری پیدا کنند.

مدیر نوآوری و اقتصاد دانش‌بنیان ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی خاطرنشان کرد: دانش‌بنیان شدن صنعت و جامعه تنها به معنای افزایش تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان نیست؛ بلکه باید دانش و تخصص دانشگاهی در ساختار واقعی تولید، خدمات و فعالیت‌های صنعتی کشور به کار گرفته شود. زمانی می‌توانیم از موفقیت نظام آموزش عالی سخن بگوییم که دانش‌آموخته علوم پایه پس از پایان تحصیل، مسیر مشخصی برای فعالیت تخصصی و اثرگذاری در جامعه داشته باشد.

پایان مسیر علوم پایه نباید به مهاجرت یا تغییر رشته منتهی شود

علیزاده در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: برای بازگرداندن جایگاه علوم پایه، باید مجموعه‌ای از اقدامات به‌صورت هم‌زمان دنبال شود؛ از استعدادیابی و هدایت صحیح دانش‌آموزان تا اصلاح ظرفیت پذیرش دانشگاه‌ها، حمایت مالی از دانشجویان و پژوهشگران، تقویت دانشگاه‌های تخصصی، بازنگری در سرفصل‌ها و عناوین رشته‌ها و ایجاد ارتباط مؤثر میان دانشگاه و صنعت.

وی گفت: نمی‌توانیم از یک سو دانش‌آموز مستعد را شناسایی کنیم، او را به رشته علوم پایه هدایت کنیم و پس از ورود به دانشگاه نیز انگیزه لازم را در او ایجاد نکنیم؛ سپس پس از فارغ‌التحصیلی، مسیر روشنی برای اشتغال و فعالیت پژوهشی در اختیارش نگذاریم. چنین چرخه‌ای به معنای هدررفت سرمایه انسانی کشور است.

مدیر نوآوری و اقتصاد دانش‌بنیان ستاد علم و فناوری شورای عالی انقلاب فرهنگی خاطرنشان کرد: اگر می‌خواهیم در رقابت‌های علمی و فناوری آینده موفق باشیم و بتوانیم از ظرفیت دانشمندان خود برای حل مسائل کشور بهره بگیریم، باید علوم پایه را به‌عنوان زیربنای پیشرفت علمی جدی بگیریم و برای تمام مراحل تربیت، نگهداشت و به‌کارگیری سرمایه انسانی آن برنامه داشته باشیم.

انتهای پیام/

ارسال نظر