GTA ۶؛ وقتی بازی رایانهای به میدان حکمرانی فرهنگی تبدیل میشود
به گزارش خبرگزاری آنا، متن یادداشت علیرضا زارع شهر آبادی، دکتری مدیریت رسانه و مدیرکل فرهنگی سیاسی نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه آزاد اسلامی به شرح زیر است:
مقدمه
انتشار بازی رایانهای «Grand Theft Auto VI» (GTA ۶) در ۱۹ نوامبر ۲۰۲۶، صرفاً یک رویداد تجاری در صنعت سرگرمی نیست؛ بلکه فرصتی برای بازاندیشی درباره جایگاه بازیهای رایانهای در معادلات قدرت فرهنگی، اقتصاد رسانه و شکلدهی به جهان ذهنی نسل جدید است. استقبال گسترده جهانی از این مجموعه و انتظار چندینساله برای عرضه نسخه جدید آن، بار دیگر نشان میدهد که بازیهای رایانهای دیگر رسانههایی حاشیهای و صرفاً تفریحی نیستند؛ آنها به یکی از مهمترین عرصههای تولید معنا، بازنمایی ارزشها و رقابت فرهنگی در جهان معاصر تبدیل شدهاند.
مسئله اصلی در مواجهه با GTA ۶، مخالفت با فناوری، صنعت بازی یا سرگرمی نیست؛ مسئله این است که چه ارزشهایی در قالب سرگرمی بازنمایی میشوند، چه رفتارهایی در جهان بازی به تجربهای جذاب و تکرارپذیر تبدیل میشوند و این تجربهها چه نسبتی با نظام اخلاقی و فرهنگی مخاطبان، بهویژه نوجوانان و جوانان، برقرار میکنند.
بازی؛ رسانهای فراتر از سرگرمی
در مطالعات جدید رسانه، دیگر نمیتوان بازی رایانهای را صرفاً مجموعهای از تصاویر متحرک، صداها و قواعد فنی دانست. بازی، یک محیط تعاملی برای تجربه جهان است؛ محیطی که در آن مخاطب فقط تماشاگر نیست، بلکه در بسیاری از موارد در جایگاه کنشگر قرار میگیرد، تصمیم میگیرد، نقش میپذیرد، پاداش میگیرد و پیامد انتخابهای خود را تجربه میکند.
همین ویژگی، بازی را از بسیاری از رسانههای سنتی متمایز میسازد. در سینما، مخاطب رفتار شخصیت را مشاهده میکند؛ اما در بازی، ممکن است خود به انجامدهنده آن رفتار تبدیل شود. از این منظر، بازی نهتنها روایتگر یک جهان، بلکه طراح تجربه زیستهای شبیهسازیشده است.
پژوهشهای حوزه ارتباطات و مطالعات بازی نیز بر اهمیت این ویژگی تأکید کردهاند. هارتمن و ووردرر در مقالهای با عنوان «اشکالی ندارد به یک شخصیت شلیک کنی» (۲۰۱۰)، نشان دادهاند که برخی عناصر روایی و سازوکارهای بازی میتوانند از طریق کاهش احساس گناه و فاصلهگیری اخلاقی، تجربه خشونت مجازی را برای بازیکن قابلپذیرشتر کنند.
همچنین پژوهش گابیادینی، آندریگتو و وولپاتو (۲۰۱۲) درباره بازی GTA IV، با مطالعه ۳۸۵ دانشآموز دبیرستانی، رابطهای میان میزان مواجهه با این بازی و افزایش شاخصهای گسست اخلاقی گزارش کرده است. البته نویسندگان این پژوهش نیز بر ضرورت تحقیقات بیشتر برای اثبات رابطه علّی تأکید دارند.
بنابراین، سخن علمی و دقیق آن نیست که هر فردی با انجام یک بازی خشن به فردی خشن یا قانونگریز تبدیل میشود؛ بلکه باید درباره سازوکارهای بازنمایی، تکرار، همانندسازی و عادیسازی رفتارها و ارزشها در محیط تعاملی بازی حساس بود.
از بازنمایی جرم تا عادیسازی قانونگریزی
مجموعه GTA از ابتدا جهان داستانی خود را بر محور زندگی مجرمانه، سرقت، خشونت، تعقیبوگریز، مناسبات غیرقانونی و تقابل با نظم رسمی جامعه بنا کرده است. در این جهان، بازیکن با شخصیتهایی مواجه میشود که بخش مهمی از کنشهایشان در قلمرو جرم و قانونگریزی تعریف میشود.
در نسخه ششم نیز براساس معرفی رسمی شرکت راکاستار، شخصیتهای اصلی درگیر یک ماجرای جنایی و توطئهای گسترده در ایالت خیالی لئونیدا میشوند. همچنین در ردهبندی محتوایی اعلامشده برای بازی، مواردی همچون خشونت شدید، خون و جراحت، برهنگی، محتوای جنسی، زبان نامناسب و مصرف مواد و الکل ذکر شده است.
البته باید میان «نمایش یک رفتار ناپسند در یک اثر هنری» و «ترویج یا عادیسازی آن رفتار» تفاوت قائل شد. هر روایتی که جرم را نمایش میدهد، الزاماً در حال تأیید جرم نیست. گاهی نمایش تاریکیهای جامعه میتواند کارکردی انتقادی و هشداردهنده داشته باشد. اما مسئله زمانی جدیتر میشود که ارتکاب جرم، خشونت و قانونگریزی در ساختار تجربه بازی به منبع هیجان، پیشرفت، پاداش و لذت تبدیل شود.
در چنین شرایطی، باید پرسید مرز میان روایت انتقادی از یک رفتار و تبدیل آن به یک الگوی جذاب برای تجربهکردن کجاست؟
این پرسش بهویژه در بازیهایی اهمیت دارد که بازیکن را به مشارکت فعال در کنشهای شخصیتها دعوت میکنند. در اینجا مسئله صرفاً محتوای پیام نیست؛ بلکه معماری تجربه، نظام پاداش، طراحی مأموریتها و نسبت میان رفتار و موفقیت در جهان بازی نیز اهمیت دارد.
از منظر مدیریت رسانه، این همان نقطهای است که باید از تحلیل متن رسانهای فراتر رفت و به تحلیل سازوکار تولید معنا در محصول رسانهای پرداخت.
اقتصاد سیاسی بازی و قدرت شکلدهی به ذائقه جهانی
صنعت بازیهای رایانهای یکی از عرصههای مهم اقتصاد خلاق است. در این صنعت، سرمایه صرفاً برای تولید یک محصول دیجیتال هزینه نمیشود؛ بلکه برای توسعه فناوری، خلق شخصیت، طراحی جهان داستانی، بازاریابی، ایجاد اجتماعات مخاطبان و حفظ ارتباط مستمر با مصرفکنندگان سرمایهگذاری میشود.
در مورد GTA ۶ نیز فاصله سیزدهساله میان عرضه نسخه پنجم و ششم، نشاندهنده اهمیت و ابعاد راهبردی این مجموعه است. درباره هزینه تولید آن ارقام بسیار بزرگی، از جمله برآورد دو میلیارد دلار، در رسانهها مطرح شده است؛ با این حال، باید تأکید کرد که رقم دقیق هزینه تولید از سوی شرکت سازنده رسماً تأیید نشده است و نباید یک برآورد رسانهای را بهعنوان داده قطعی اقتصادی بازنشر کرد.
اما حتی بدون اتکا به ارقام تأییدنشده نیز میتوان اهمیت راهبردی موضوع را دریافت: شرکتهای بزرگ بازیسازی برای ساخت جهانهای داستانی پیچیده، فناوریهای پیشرفته و تجربههای تعاملی، سرمایه انسانی و مالی عظیمی به کار میگیرند.
این سرمایهگذاری فقط به معنای فروش بیشتر نیست. هر محصول موفق میتواند به یک مرجع فرهنگی تبدیل شود؛ مرجعی که در آن سبک زندگی، الگوهای ارتباطی، مناسبات اجتماعی، تصویر زن و مرد، مفهوم موفقیت، نسبت فرد با قانون و حتی معنای آزادی در قالب یک تجربه جذاب بازنمایی میشود.
در اینجا باید به مفهوم قدرت نرم توجه کرد. قدرت نرم صرفاً از مسیر سخنرانی سیاسی، فیلم تبلیغاتی یا پیام مستقیم ایدئولوژیک اعمال نمیشود. گاهی یک شخصیت محبوب، یک جهان داستانی جذاب یا یک تجربه تعاملی فراگیر، بهمراتب بیشتر از پیامهای صریح بر تخیل و ذائقه مخاطب اثر میگذارد.
پژوهش گیسم و همکاران (۲۰۲۵) در مجله علمی Games and Culture نیز بازیهای رایانهای را بهمثابه مصنوعات فرهنگی و بخشی از فرایند تولید فرهنگی تحلیل میکند. این نگاه نشان میدهد که ارزش و اهمیت بازی را نمیتوان فقط با میزان فروش، تعداد کاربران یا کیفیت فنی آن سنجید؛ بازی در شکلدهی به فرهنگ معاصر نیز سهم دارد. از این منظر، غفلت از صنعت بازی، غفلت از یکی از میدانهای مهم رقابت فرهنگی است.
مسئله اصلی؛ ضعف در تولید و نه صرفاً قدرت در نقد
اگر از موضع مدیریت فرهنگی و رسانهای به موضوع نگاه کنیم، یکی از خطاهای راهبردی ما این است که گاهی تمام توان خود را صرف نقد محصولات فرهنگی دیگران میکنیم، اما در طراحی و تولید محصولات جایگزین، سرمایهگذاری متناسبی نداریم.
نقد GTA ۶ و بررسی پیامدهای فرهنگی آن ضروری است؛ اما این نقد زمانی به نتیجه میرسد که به یک برنامه عملی برای توسعه صنعت بازی در کشور منتهی شود.
ما از ظرفیت تاریخی، تمدنی و داستانی کمنظیری برخورداریم. تاریخ ایران، ادبیات حماسی، میراث عرفانی، فرهنگ ایثار و مقاومت، شخصیتهای علمی و تمدنی، روایتهای قرآنی و معارف اهلبیت علیهمالسلام، منابعی ارزشمند برای خلق جهانهای داستانی و تجربههای تعاملی هستند.
با این حال، داشتن سوژه و محتوای غنی بهتنهایی به تولید یک بازی موفق منجر نمیشود. بازی جریانساز به روایت حرفهای، شخصیتپردازی چندبعدی، طراحی جذاب، فناوری مناسب، شناخت دقیق مخاطب، مدل اقتصادی پایدار و شبکه توزیع مؤثر نیاز دارد.
نمیتوان انتظار داشت مخاطب جوان صرفاً به دلیل هویت ایرانی یا اسلامی یک محصول، آن را انتخاب کند. محصول فرهنگی باید از نظر کیفیت تجربه، جذابیت، خلاقیت و قدرت رقابت نیز در سطح قابلقبولی قرار داشته باشد.
از این رو، حمایت از صنعت بازی نباید به تخصیص بودجههای مقطعی یا تولید چند اثر مناسبتی محدود شود. ما به یک زنجیره ارزش کامل نیاز داریم؛ زنجیرهای که از آموزش نیروی انسانی و تربیت طراح بازی آغاز شود، به شکلگیری استودیوهای حرفهای، تأمین مالی، تولید مالکیت فکری بومی و توسعه بازار برسد و در نهایت، امکان حضور مؤثر در بازارهای منطقهای و جهانی را فراهم کند.
پنج ضرورت برای حکمرانی فرهنگی در صنعت بازی
به نظر میرسد برای مواجهه هوشمندانه با این عرصه، پنج اقدام راهبردی ضروری است:
۱. عبور از نگاه صرفاً نظارتی به نگاه توسعهای: سیاستگذاری فرهنگی نباید تنها بر محدودسازی و هشدار متمرکز باشد. حمایت از تولیدکنندگان، کاهش موانع کسبوکار، ایجاد صندوقهای تخصصی سرمایهگذاری و توسعه زیرساختهای فنی باید در اولویت قرار گیرد.
۲. ایجاد پیوند میان دانشگاه، صنعت و نهادهای فرهنگی: دانشگاهها میتوانند در حوزههای مدیریت رسانه، روانشناسی مخاطب، هوش مصنوعی، روایتشناسی، طراحی تعاملی و مطالعات فرهنگی نقشآفرینی کنند. صنعت نیز باید از ظرفیت پژوهشی دانشگاه برای شناخت مخاطب و ارتقای کیفیت محصول بهره بگیرد.
۳. توسعه سواد بازی و سواد رسانهای: خانوادهها، مدارس و دانشگاهها باید از مصرفکننده منفعل به مخاطبانی آگاه و تحلیلگر تبدیل شوند. شناخت ردهبندی سنی، محتوای بازی، نظام پاداش و سازوکارهای روانشناختی آن، بخشی از تربیت رسانهای نسل جدید است.
۴. بازتعریف نقش نهادهای فرهنگی و دینی: نهادهای فرهنگی و مذهبی نباید تنها در جایگاه منتقد بیرونی قرار گیرند. این نهادها میتوانند با شناخت زبان نسل جدید، مشارکت در طراحی روایتهای جذاب، حمایت از استعدادهای خلاق و ایجاد پیوند میان ارزشهای اخلاقی و تجربههای نوین رسانهای، به یکی از بازیگران فعال این عرصه تبدیل شوند. پیام دینی زمانی در جهان بازی اثرگذار خواهد بود که در شخصیت، انتخاب، روایت و تجربه مخاطب حضور داشته باشد، نه اینکه صرفاً به شکل یک موعظه مستقیم به بازی الصاق شود.
۵. تدوین نظام ارزیابی و رصد محتوای بازیها: ارزیابی بازیها باید فراتر از شمارش صحنههای خشونتآمیز باشد. نوع بازنمایی خشونت، پیامد رفتارها، نظام پاداش، امکان انتخاب اخلاقی، نسبت شخصیت با خانواده و جامعه و تصویر ارائهشده از قانون و عدالت باید در یک چارچوب علمی و چندبعدی بررسی شود.
سخن پایانی؛ آینده فرهنگ در دستان روایتسازان
انتشار GTA ۶ را باید فرصتی برای طرح یک پرسش بنیادین دانست: چه کسانی جهانهای داستانی نسل آینده را طراحی میکنند و چه ارزشهایی در این جهانها به تجربه روزمره تبدیل میشود؟
در دنیای امروز، رقابت فرهنگی فقط بر سر انتقال پیام نیست؛ رقابت بر سر ساختن جهانهایی است که مخاطب دوست دارد در آنها زندگی کند، نقش بپذیرد، تصمیم بگیرد و تجربه کسب کند.
اگر دیگران برای ساخت چنین جهانهایی سالها برنامهریزی و سرمایهگذاری میکنند، ما نیز نمیتوانیم با چند بیانیه انتقادی و توصیه اخلاقی، انتظار رقابت فرهنگی داشته باشیم.
از منظر فرهنگی و دینی، مسئله فقط این نیست که جوان ایرانی چه بازیای انجام میدهد؛ مسئله این است که آیا ما توانستهایم جهانهایی جذاب، خلاق و برخوردار از هویت اخلاقی و تمدنی برای او خلق کنیم؟
در عصر رسانههای تعاملی، کسی که روایت را میسازد، فقط داستان نمیگوید؛ او در شکلگیری تخیل، ذائقه و افق انتخاب نسل آینده نیز سهم دارد.
جنگ فرهنگی امروز، گاهی نه در میدان نبرد و نه در صفحه تلویزیون، بلکه در جهان مجازی یک بازی رایانهای جریان دارد. غفلت از این میدان، به معنای واگذاری بخشی از آینده فرهنگی جامعه به دیگران است.
انتهای پیام/