کیفیت درمان فقط به دارو وابسته نیست؛ آموزش بیمار هم در بهبود نتایج درمان نقش دارد

به گزارش خبرنگار آنا، افشین استوار، استاد پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی تهران، در گفت‌وگو با خبرنگار آنا؛ با بیان اینکه در سال‌های اخیر رویکردی با عنوان «آموزش درمان‌محور بیمار» (Therapeutic Patient Education) مورد توجه قرار گرفته است، افزود: این مفهوم اگرچه با موضوع خودمراقبتی ارتباط دارد، اما نگاه متفاوتی را دنبال می‌کند. این رویکرد همه گروه‌های سنی را در بر می‌گیرد و علاوه بر افراد سالم، برای پیشگیری از بیماری نیز قابل استفاده است، اما تمرکز اصلی آن بر بیماران است.

استوار ادامه داد: همان‌گونه که از عنوان این رویکرد برمی‌آید، محور اصلی آن آموزش است، اما آموزشی که هدف نهایی آن بهبود پیامد‌های بالینی بیمار باشد. به همین دلیل، مهم‌ترین تفاوت آن با سایر مداخلات آموزشی نیز همین تمرکز بر نتایج درمان است.

وی تصریح کرد: در این شیوه، تنها بیمار مخاطب آموزش نیست، بلکه خانواده و اطرافیان او نیز می‌توانند در فرآیند آموزش قرار گیرند تا در نهایت کنترل بیماری، پیشگیری از عوارض و ارتقای کیفیت زندگی بیمار محقق شود.

هدف آموزش، تغییر پیامد‌های درمان است

استاد پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی تهران با بیان اینکه در آموزش درمان‌محور، موفقیت برنامه آموزشی با شاخص‌های بالینی سنجیده می‌شود، گفت: برای مثال در بیماری دیابت، کنترل قند خون، کاهش عوارض بیماری، جلوگیری از پیشرفت بیماری و بهبود کیفیت زندگی از مهم‌ترین اهداف این نوع آموزش به شمار می‌رود.

وی افزود: بسیاری از برنامه‌های آموزشی تنها به افزایش آگاهی بیماران منجر می‌شوند، در حالی که آموزش درمان‌محور زمانی موفق تلقی می‌شود که بتواند پیامد‌های درمان را نیز بهبود ببخشد.

مفاهیم خودمراقبتی نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند

استوار با اشاره به مفاهیمی مانند خودمراقبتی، خودمدیریتی، بیمارمحوری، تصمیم‌گیری مشترک و خودکارآمدی اظهار کرد: این مفاهیم اگرچه به یکدیگر نزدیک هستند، اما هر کدام تعریف و کارکرد متفاوتی دارند و نباید به جای یکدیگر به کار روند.

وی ادامه داد: خودکارآمدی به این معناست که بیمار اطمینان داشته باشد می‌داند برای مراقبت از خود چه اقداماتی باید انجام دهد. در بیمارمحوری نیز فرد اختیار تصمیم‌گیری درباره مسائل مرتبط با سلامت خود را دارد و در تصمیم‌گیری مشترک، بیمار در کنار پزشک و سایر اعضای تیم درمان درباره روند درمان تصمیم می‌گیرد.

آموزش بیماران بزرگسال با آموزش کلاسیک تفاوت دارد

استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران با تأکید بر اینکه بیشتر بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن در گروه بزرگسالان قرار دارند، گفت: نمی‌توان از الگو‌های سنتی آموزش که برای کودکان، نوجوانان یا دانشجویان طراحی شده است، برای آموزش بیماران بزرگسال استفاده کرد.

وی افزود: افراد بزرگسال انتظار دارند در فرآیند درمان مورد احترام قرار گیرند، در تصمیم‌گیری‌ها مشارکت داشته باشند و نقش فعالی در برنامه‌ریزی آموزشی ایفا کنند.

استوار ادامه داد: در این رویکرد، پزشک، پرستار یا سایر اعضای تیم درمان نقش راهنما را بر عهده دارند، نه فردی که صرفاً دستور صادر کند. همچنین ارزیابی نتایج آموزش نیز باید با مشارکت خود بیمار انجام شود.

تمرکز آموزش درمان‌محور بر نتایج بالینی است

وی با بیان اینکه آموزش درمان‌محور بخشی از نظام حمایت از خودمدیریتی بیماران محسوب می‌شود، اظهار کرد: مهم‌ترین ویژگی این رویکرد، تمرکز بر پیامد‌های بالینی است.

استوار افزود: در این برنامه‌ها از روش‌هایی مانند انتقال اطلاعات، آموزش مهارت‌های عملی و مدیریت استرس استفاده می‌شود و ارائه‌دهندگان آموزش معمولاً پزشکان، پرستاران، روان‌شناسان و متخصصان تغذیه هستند.

وی ادامه داد: در مقابل، آموزش‌هایی که صرفاً بر حمایت اجتماعی، کوچینگ یا آموزش همتایان استوار هستند، در دسته آموزش درمان‌محور قرار نمی‌گیرند.

پیامد‌های بالینی معیار اصلی ارزیابی است

استاد پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی تهران اظهار کرد: در آموزش درمان‌محور، شاخص‌هایی مانند کنترل فشار خون، کنترل قند خون، کاهش علائم بیماری یا پیشگیری از عوارض، معیار موفقیت برنامه آموزشی هستند.

وی افزود: اگر هدف یک برنامه صرفاً افزایش دانش یا اصلاح سبک زندگی باشد، نمی‌توان آن را آموزش درمان‌محور دانست؛ زیرا در این رویکرد، تغییر وضعیت بالینی بیمار محور اصلی ارزیابی است.

اجرای آموزش درمان‌محور نیازمند شناخت دقیق بیمار است

استوار با اشاره به مراحل اجرای این رویکرد گفت: نخستین گام، شناخت دقیق بیمار و ارزیابی توانایی‌ها، مهارت‌ها و شرایط فردی اوست. پس از آن اهداف بالینی تعیین می‌شود، برنامه آموزشی متناسب با همان اهداف طراحی و اجرا می‌شود و در پایان نیز اثربخشی آن مورد ارزیابی قرار می‌گیرد.

وی افزود: طبیعی است که برنامه آموزشی یک فرد جوان تحصیل‌کرده با برنامه آموزشی فردی سالمند با سطح سواد پایین یکسان نباشد و هر بیمار باید متناسب با شرایط خود آموزش ببیند.

آموزش باید دانش، مهارت و اعتمادبه‌نفس بیمار را تقویت کند

استاد دانشگاه علوم پزشکی تهران با بیان اینکه آموزش صرفاً به انتقال دانش محدود نمی‌شود، اظهار کرد: توانمندسازی بیمار زمانی محقق می‌شود که علاوه بر افزایش آگاهی، مهارت‌های عملی و اعتمادبه‌نفس او نیز تقویت شود.

وی ادامه داد: برای نمونه، بیمار مبتلا به دیابت باید علاوه بر شناخت بیماری، توانایی تزریق انسولین، تنظیم دوز دارو، اندازه‌گیری قند خون و تصمیم‌گیری صحیح در شرایط مختلف را نیز به دست آورد.

استوار خاطرنشان کرد: اگر بیمار اعتمادبه‌نفس لازم برای اجرای آموخته‌های خود را نداشته باشد، حتی بهترین آموزش‌ها نیز به نتیجه مطلوب نخواهد رسید.

بیمارستان‌ها نقش مهمی در توسعه آموزش درمان‌محور دارند

وی در پایان با تأکید بر اینکه بیمارستان‌ها مهم‌ترین محل اجرای این رویکرد هستند، گفت: اگرچه خودمراقبتی همه افراد جامعه را در بر می‌گیرد، اما بیمارستان‌ها به دلیل ارتباط مستقیم با بیماران، بهترین فرصت را برای اجرای آموزش درمان‌محور در اختیار دارند.

استوار تصریح کرد: استفاده از این رویکرد می‌تواند به بیمارستان‌ها کمک کند تا در حوزه آموزش بیماران، گام‌های مؤثرتر و هدفمندتری بردارند و در نهایت پیامد‌های درمانی و کیفیت زندگی بیماران را بهبود بخشند.