هوش مصنوعی؛ فرصتی نو برای پژوهش‌های علمی در کنار برخی ملاحظات روشی

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، دکتر مجید دهقان، عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب، در یادداشتی به بررسی فرصت‌ها و چالش‌های استفاده از هوش مصنوعی در تحقیقات علمی پرداخت و بر ضرورت استفاده آگاهانه و مسئولانه از این فناوری در فضای دانشگاهی تأکید کرد.

این استاد و پژوهشگر حوزه مباحث اجتماعی با اشاره به گسترش روزافزون هوش مصنوعی در محیط‌های علمی گفت: امروز AI به بخشی از فرایند تولید دانش تبدیل شده و می‌تواند در بسیاری از مراحل پژوهش، نقش یک ابزار کمکی مؤثر را ایفا کند.

وی افزود: هوش مصنوعی می‌تواند در شکل‌گیری ایده‌های اولیه، نظم‌بخشی ذهنی، پیشنهاد ساختار‌های پژوهشی، مرور مقدماتی منابع و حتی اصلاح نگارش علمی، به پژوهشگران کمک کند و سرعت و دقت کار‌های علمی را افزایش دهد.

دکتر دهقان ادامه داد: در بسیاری از موارد، استفاده درست از این فناوری می‌تواند بخشی از دشواری‌های پژوهش را کاهش دهد و به دانشجویان و محققان کمک کند تا وقت بیشتری برای تحلیل‌های عمیق‌تر صرف کنند.

وی همچنین با اشاره به نقش AI در پردازش داده‌ها و برخی امور فنی پژوهش اظهار داشت: در تحقیقات کمی و کیفی، این فناوری می‌تواند در دسته‌بندی داده‌ها، پیشنهاد روش‌های آماری یا سامان‌دهی اولیه اطلاعات مفید باشد، اما همچنان بخش اصلی تحلیل و تفسیر بر عهده پژوهشگر است.

عضو هیئت علمی دانشگاه ادیان و مذاهب در عین حال تأکید کرد که استفاده از هوش مصنوعی باید در چارچوبی علمی و روشمند صورت گیرد.

به گفته او، نگرانی اصلی زمانی شکل می‌گیرد که ابزار‌های هوش مصنوعی به‌تدریج جای فرآیند تفکر و تحلیل انسانی را بگیرند.

وی گفت: گاهی در برخی تحقیقات دانشگاهی، متن‌ها از نظر نگارشی و ساختاری بسیار منظم‌اند، اما ردپای تفکر انتقادی، خلاقیت علمی و نگاه شخصی پژوهشگر در آنها کم‌رنگ است. این مسئله می‌تواند به تدریج بر کیفیت آموزش و فرایند یادگیری اثر بگذارد.

دکتر دهقان افزود: سؤال اصلی پژوهش، انتخاب چارچوب نظری، تحلیل داده‌ها و نتیجه‌گیری علمی، همچنان نیازمند فهم انسانی، دغدغه علمی و تجربه پژوهشی است و این بخش‌ها را نمی‌توان به‌طور کامل به ماشین سپرد.

وی همچنین به موضوع «تنبلی شناختی» اشاره کرد و گفت: اگر پژوهشگر در هر مرحله از مسیر علمی صرفاً به پاسخ‌های آماده هوش مصنوعی تکیه کند، ممکن است به مرور زمان قدرت تحلیل و تفکر انتقادی او کاهش پیدا کند. در حالی که دانشگاه محل رشد ذهن و تقویت توانایی اندیشیدن است.

این استاد دانشگاه در ادامه با تأکید بر ضرورت دقت در استفاده از AI خاطرنشان کرد: هوش مصنوعی گاهی دچار خطا می‌شود و ممکن است اطلاعات، منابع یا تحلیل‌های نادقیق ارائه دهد؛ بنابراین پژوهشگر باید همه داده‌ها و ارجاعات را شخصاً بررسی و ارزیابی کند.

وی شفافیت در استفاده از هوش مصنوعی را نیز ضروری دانست و اظهار داشت: اگر از این ابزار در بخشی از پژوهش استفاده شده، بهتر است پژوهشگر صادقانه به آن اشاره کند، زیرا صداقت علمی بخشی جدایی‌ناپذیر از اخلاق پژوهش است.

دکتر دهقان در پایان تأکید کرد: هوش مصنوعی می‌تواند فرصت مهمی برای ارتقای کیفیت و سرعت تحقیقات باشد، اما ارزش واقعی پژوهش همچنان به قدرت تحلیل، خلاقیت، دقت و اصالت فکری پژوهشگر وابسته است؛ موضوعی که هیچ فناوری‌ای نمی‌تواند جای آن را بگیرد.