از کتابخانه علامه طباطبایی تا مطالبه رهبر شهید؛ کتاب، زیر بنای رشد فکری جامعه

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، ۲۴ آبان‌ماه، روز کتاب، کتابخوانی و کتابدار، امسال فرصتی برای بازخوانی سیره علمی یکی از برجسته‌ترین اندیشمندان معاصر ایران است؛ علامه سیدمحمدحسین طباطبایی، فیلسوف و مفسری که بخش بزرگی از زندگی خود را وقف مطالعه، پژوهش و تولید دانش کرد و با آثاری، چون «المیزان» جایگاهی ماندگار در تاریخ اندیشه اسلامی به دست آورد. سالروز درگذشت این عالم برجسته نیز با این مناسبت هم‌زمان است؛ تقارنی که می‌تواند بهانه‌ای برای بازاندیشی در جایگاه کتاب در زندگی فردی و اجتماعی باشد.

در روزگاری که سرعت گردش اطلاعات و گسترش رسانه‌های دیجیتال، شیوه دسترسی انسان به دانش را دستخوش تغییر کرده است، بازخوانی زندگی علمی علامه طباطبایی و تأکیدات رهبر شهید انقلاب، حضرت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، درباره کتاب و کتابخوانی، بار دیگر اهمیت مطالعه عمیق، تفکر و انس با آثار مکتوب را یادآوری می‌کند.

علامه طباطبایی؛ اندیشمندی که زندگی‌اش با مطالعه گره خورده بود

علامه سیدمحمدحسین طباطبایی در سال ۱۲۸۱ در تبریز متولد شد. او پس از گذراندن تحصیلات مقدماتی، برای فراگیری علوم دینی راهی نجف اشرف شد و سال‌ها در محضر استادان برجسته فقه، اصول، فلسفه و عرفان به تحصیل پرداخت.

آنچه در زندگی علمی علامه برجستگی ویژه‌ای دارد، علاقه عمیق او به مطالعه و تفکر است. او در شرح دوران تحصیل خود از دگرگونی درونی و علاقه‌ای سخن گفته که او را به مسیری پیوسته از آموختن و اندیشیدن سوق داد؛ مسیری که در تمام سال‌های زندگی علمی‌اش ادامه یافت.

علامه مطالعه را فعالیتی محدود به دوران تحصیل نمی‌دانست، بلکه آن را بخشی جدایی‌ناپذیر از زیست علمی و فکری خود قرار داده بود. حاصل این انس مستمر با کتاب و اندیشه، مجموعه‌ای از آثار ماندگار در حوزه فلسفه، تفسیر، معارف اسلامی و شناخت تشیع است.

«المیزان»؛ حاصل سال‌ها تدبر در قرآن

بی‌تردید مهم‌ترین اثر علمی علامه طباطبایی، تفسیر بیست‌جلدی «المیزان فی تفسیر القرآن» است؛ اثری که جایگاه ویژه‌ای در مطالعات قرآنی معاصر دارد.

یکی از ویژگی‌های روش تفسیری علامه در این مجموعه، بهره‌گیری از شیوه تفسیر قرآن به قرآن است؛ رویکردی که در آن آیات قرآن در پرتو یکدیگر بررسی و تبیین می‌شوند. «المیزان» افزون بر مباحث تفسیری، به موضوعات فلسفی، اعتقادی، اجتماعی و تاریخی نیز می‌پردازد و از این منظر، مجموعه‌ای گسترده از مباحث معرفتی و قرآنی را در اختیار مخاطب قرار می‌دهد.

علامه در کنار این اثر، کتاب‌های دیگری نیز در حوزه فلسفه، کلام، معارف اسلامی و شناخت تشیع تألیف کرد که هر یک بخشی از منظومه فکری او را بازتاب می‌دهند.

«اصول فلسفه و روش رئالیسم»، «شیعه در اسلام»، «قرآن در اسلام»، «بدایة الحکمة»، «نهایة الحکمة»، «رسائل توحیدی» و «سنن النبی» از جمله آثار شناخته‌شده این اندیشمند هستند.

امیرالمؤمنین (ع)؛ معیار سنجش فضیلت در نگاه علامه

در میان نوشته‌های علامه، کتاب «علی و فلسفه الهی» نیز جایگاه قابل توجهی دارد؛ اثری که در آن، نگاه فلسفی و معرفتی او به شخصیت امیرالمؤمنین علی (ع) بازتاب یافته است.

یکی از عبارت‌های قابل تأمل علامه درباره شخصیت امیرالمؤمنین (ع)، در ابتدای این کتاب آمده است؛ عبارتی که فراتر از یک ستایش معمول، معیاری برای فهم فضیلت و ارزش‌های انسانی ارائه می‌کند.

علامه پس از اشاره به بخشی از فضائل امیرالمؤمنین (ع)، می‌نویسد:

«وَلَیْسَ غَرَضُنَا هُنَا الثَّنَاءَ عَلَیْهِ وَبَیَانَ فَضَائِلِهِ؛ فَهُوَ لَعَمْرِی الْمِقْیَاسُ الَّذِی یُقَاسُ بِهِ الْفَضْلُ وَالْمِیزَانُ الَّذِی تُوزَنُ بِهِ الْأَعْمَالُ.»

ترجمه: «غرض ما در اینجا ستایش آن حضرت و بیان فضائل ایشان نیست؛ چرا که به جان خودم، او معیار و مقیاسی است که فضیلت با آن سنجیده می‌شود و ترازویی است که اعمال با آن وزن می‌شوند.»

این عبارت، تصویری از جایگاه امیرالمؤمنین (ع) در منظومه فکری علامه ارائه می‌دهد؛ جایگاهی که در آن، فضیلت نه صرفاً یک مفهوم انتزاعی، بلکه حقیقتی است که باید در پرتو سیره و منش انسانی آن حضرت شناخته و سنجیده شود.

رهبر شهید؛ کتابخوانی باید به سنت رایج جامعه تبدیل شود

توجه به کتاب و کتابخوانی از موضوعاتی بود که رهبر شهید انقلاب در دیدار‌ها و سخنرانی‌های متعدد بر آن تأکید داشتند. در منظومه فکری ایشان، کتاب صرفاً ابزاری برای انتقال اطلاعات نبود، بلکه بستری برای رشد فکری، تعمیق اندیشه، شناخت تاریخ و تربیت نسل آگاه به شمار می‌رفت.

ایشان در دیدار با دست‌اندرکاران برگزاری هفته کتاب در ۱۹ آبان ۱۳۷۶، بر ضرورت افزایش تولید و انتشار کتاب تأکید کردند و خواستار گسترش دسترسی مردم به آثار مکتوب شدند. از نگاه ایشان، افزایش شمار کتاب‌های منتشرشده و رساندن آنها به دست مخاطبان، باید به یکی از اولویت‌های حوزه فرهنگ تبدیل شود.

یکی از تأکیدات مهم رهبر شهید، تبدیل کتابخوانی به یک سنت عمومی بود؛ به‌گونه‌ای که مطالعه به گروه خاصی از جامعه محدود نماند و همه اقشار، به‌ویژه جوانان، با کتاب انس پیدا کنند.

ایشان در سخنانی در ۲۹ تیر ۱۳۹۰، درباره ضرورت اهتمام به کتابخوانی فرمودند: «یکی از بدترین و پرخسارت‌ترین تنبلی‌ها، تنبلی در خواندن کتاب است.»

این تعبیر نشان می‌دهد که از نگاه ایشان، بی‌توجهی به مطالعه صرفاً یک عادت نامطلوب فردی نیست، بلکه می‌تواند به محرومیت انسان از اندیشه، تجربه و دستاورد‌های فکری دیگران منجر شود.

کتاب نباید قربانی فضای مجازی شود

یکی دیگر از محور‌های مهم تأکیدات رهبر شهید، حفظ جایگاه کتاب در برابر گسترش رسانه‌ها و ابزار‌های ارتباطی جدید بود.

ایشان در ۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۳، پس از بازدید از نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران، با تأکید بر اینکه فضای مجازی نباید جای کتابخوانی را بگیرد، تصریح کردند که کتاب باید همواره در سبد خرید و مجموعه اوقات مردم جایگاه خاص خود را داشته باشد.

این تأکید در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بخش قابل توجهی از زمان روزانه افراد در شبکه‌های اجتماعی و محیط‌های دیجیتال سپری می‌شود. دسترسی سریع به اطلاعات، هرچند فرصت‌های تازه‌ای برای یادگیری فراهم کرده، اما لزوماً جایگزین مطالعه مستمر، عمیق و نظام‌مند نمی‌شود.

از این منظر، مسئله تنها افزایش میزان دسترسی به محتوا نیست؛ بلکه باید زمینه‌ای فراهم شود تا افراد بتوانند از میان انبوه اطلاعات، به دانش معتبر، آثار ارزشمند و منابعی دست پیدا کنند که قدرت تحلیل و تفکر آنان را تقویت کند.

مسئولیت دستگاه‌های فرهنگی در ترویج کتابخوانی

رهبر شهید انقلاب در کنار تأکید بر مسئولیت فردی مردم در مطالعه، همواره دستگاه‌های فرهنگی را نیز به ایفای نقش جدی‌تر در حوزه کتاب فرامی‌خواندند.

از نگاه ایشان، تولید کتاب، ترجمه، نشر و توزیع آثار باید با شناخت نیاز‌های فکری جامعه همراه باشد. به بیان دیگر، صنعت نشر نباید صرفاً به افزایش تعداد عناوین منتشرشده توجه کند، بلکه باید خلأ‌های فکری و معرفتی جامعه را شناسایی و برای آنها محتوای مناسب تولید کند.

همچنین هدایت مخاطبان به سوی کتاب‌های مفید و عمیق، توجه به نیاز‌های فکری جوانان و ایجاد زمینه آشنایی کودکان با کتابخانه و مطالعه از دیگر محور‌های مورد تأکید ایشان بود.

این نگاه، ترویج کتابخوانی را مسئولیتی فراتر از برگزاری نمایشگاه‌های کتاب و مناسبت‌های تقویمی تعریف می‌کند؛ مسئولیتی که خانواده، مدرسه، دانشگاه، رسانه، ناشر و نهاد‌های فرهنگی هر یک در آن سهم دارند.

از سیره علامه تا مطالبه رهبر شهید؛ ضرورت بازگشت به فرهنگ مطالعه

هم‌زمانی روز کتاب و کتابخوانی با سالروز درگذشت علامه طباطبایی، فرصتی برای کنار هم قرار دادن دو تجربه مهم در فرهنگ علمی و فکری معاصر ایران است؛ از یک سو، زندگی اندیشمندی که مطالعه و تفکر را به محور زیست علمی خود تبدیل کرد و از سوی دیگر، تأکیدات رهبر شهید انقلاب بر ضرورت عمومی‌شدن کتابخوانی و تبدیل آن به یک سنت اجتماعی.

علامه طباطبایی با تألیف آثاری، چون «المیزان» نشان داد که مطالعه و پژوهش مستمر چگونه می‌تواند به تولید اثری ماندگار و اثرگذار در تاریخ اندیشه منجر شود. تأکیدات رهبر شهید نیز بر این نکته استوار بود که جامعه برای رشد و پیشرفت، به انسان‌های اهل مطالعه، متفکر و برخوردار از قدرت تحلیل نیاز دارد.

از این منظر، روز کتاب و کتابخوانی نباید تنها به بزرگداشت کتاب، معرفی آثار تازه یا یادآوری نام نویسندگان محدود شود؛ بلکه باید فرصتی برای سنجش نسبت جامعه با مطالعه و بررسی موانع گسترش آن باشد.

کتاب زمانی در فرهنگ عمومی جایگاه واقعی خود را پیدا می‌کند که از یک کالای مناسبتی به همراه همیشگی زندگی مردم تبدیل شود؛ همان مسیری که سیره علمی علامه طباطبایی و تأکیدات رهبر شهید انقلاب، هر دو بر ضرورت پیمودن آن دلالت دارند.