ایران گستردهترین زیرساختهای آموزشی را در صنعت هوایی غرب آسیا دارد
پیشرفت در صنعت هوانوردی تنها توسعه این صنعت را به ارمغان نمیآورد بلکه به توسعه در سایر صنایع مرتبط و نیز کاهش وابستگی و استقلال کشور نیز میانجامد. ایران از دیرباز به این مسئله توجه داشته است و در حال حاضر گستردهترین زیرساختهای آموزشی در صنعت هوایی در غرب آسیا را دارد.
با توجه به اهمیت تجاری، اقتصادی و استراتژیک صنعت هوانوردی با محمدحسین جهانپناه، کارشناس و روزنامهنگار علم و فناوری به معرفی این صنعت، بررسی تاریخچه آن در ایران و اهمیتش پرداختهایم.
تعریف کلی صنعت هوانوردی چیست و این صنعت به چه موضوعاتی میپردازد؟
صنعت هوانوردی به طور کلی صنعتی است که با طراحی، ساخت، تولید، پرواز و تجارت هواگردها سروکار دارد که در تعریف کلانتر آن فضانوردی را نیز شامل میشود. به این معنا که هر نوع فعالیتی (صنعتی، علمی و تجاری) را که با حوزه هوانوردی و نیز فضانوردی به عنوان مکمل آن سروکار دارد، در بر میگیرد. این فعالیتها میتوانند در سطح سرویسهایی، چون تعمیر و نگهداری، خلبانی، مهمانداری پرواز، فروش بلیط و یا در سطح فنی مثل طراحی، ساخت قطعات، آلیاژها، ریز سیستمها، موتور، بال، قطعات داخلی هواپیما گرفته تا تکنولوژیهای مرتبط باشد.
البته تمام آنچه نامبرده شد لزوما زیرمجموعه مستقیم این صنعت نیستند؛ اما صنعت هوایی کاربر نهایی (End user) بسیاری از این سرویسها است و باید صنایع لبه را که صنعت هوانوردی هم یکی از آنها است به صورت مجموعه یا یک چتر کلانی دید که به صورت همکار یا هماهنگ با هم کار میکنند.
ایران از چه سالی وارد این صنعت شد و چه مراحلی را طی کرد؟
اگر بخواهیم نگاه تاریخی داشته باشیم، اولین بالن در سال ۱۲۷۰ یعنی زمان ناصرالدین شاه به پرواز درآمد. بیست سال بعد از آن حدود ۱۲۹۲ برای اولین بار هواپیمایی از سوی روسیه (یک برلیو) در ایران فرود میآید. بعد از آن حدود سال ۱۳۰۰ یعنی اوایل قرن جدید دفتر هواپیما در قشون نیروهای مسلح ایجاد میشود. کمی بعد از آن، قلعه مرغی برای اولین بار به عنوان فرودگاه در ایران استفاده میشود. این اولین فرودگاهی است که به طور رسمی در ایران مورد استفاده قرار میگیرد (هرچند فرودگاه مسجد سلیمان هم قدمت مشابهی دارد).
یازدهم خرداد ۱۳۰۳ فرمان تاسیس صنعت هوایی در دوران وزارت جنگ آن زمان صادر میشود و این تاریخ آغاز سلسله اتفاقاتی است که در فاصله کم رخ میدهند و به توسعه صنعت هوایی در ایران منجر میشوند. به عنوان مثال در سال ۱۳۰۵، سازمان صنف هوانوردی در ارتش تاسیس میشود. همچنین در سال ۱۳۱۴ کارخانه شهباز تاسیس میشود که نخستین کارخانه هواپیماسازی ایران است که در دوشانتپه ایجاد میشود. در این کارخانه تا سال ۱۳۲۰ هواپیماهایی مونتاژ میشد.
باز در این فاصله، دفتر هوانوردی قشون حدود سالهای ۱۳۰۴ یا ۱۳۰۵ به نیروی هوایی تبدیل میشود.
در فاصه شش ساله پس از ۱۳۱۴ ساخت هواپیما و توسعه ناوگان هوایی ادامه پیدا میکند. در این مدت خطوط هوایی که به ایران تعلق ندارند، به کشور پرواز دارند.
در سال ۱۳۲۰ در میانه جنگ جهانی دوم که ایران اشغال میشود، این تلاشها ازهم میپاشد و برخی از این زیرساختها که تازه در حال شکلگیری بودند، از میان میروند. با این حال در سال ۱۳۲۱ نخستین خط هوایی بومی ایران تاسیس میشود که بیست سال بعد (۱۳۴۰) با ادغام در شرکت دیگری به هواپیمای ملی ایران (هما) تبدیل میشود.
از سال ۱۳۲۰ تا حدود ۱۳۴۰ ایران همچنان با مشکلات بعد از اشغال دست به گریبان است. سرمایه مالی کافی ندارد و صنعت هوایی بیشتر با کمکهای خارجی پیش میرود به عنوان مثال عموم هواپیماها به عنوان کمک به ایران اهدا میشوند.
حدود سال ۱۳۴۰ چند اتفاق مهم میافتد، علت هم این مسئله بوده است که به خاطر افزایش قیمت نفت، شرایط سرمایه گذاری در این حوزه فراهم میشود.
در این راستا در سال ۱۳۴۰، شرکت صنایع هواپیماسازی ایران تاسیس میشود. وظیفه این سازمان در آن زمان تعمیر و نگهداری هواپیما در ایران بوده است. بعدها خط تولید هواپیما یا همان مونتاژ هوپیما را نیز برعهده میگیرد.
در فاصله سالهای بعد از ۱۳۴۰ ایران تلاش میکند مجموعهای از صنایع را به کشور وارد کند. در این سالها هنوز مهمترین مشکلمان این است که زیرساختها در حال شکل گرفتن است و از طرف دیگر قشر تحصیلکرده برای توسعه یک صنعت در اختیار نداریم. در این دوره مستشارهای خارجی در ایران زیاد هستند و به طور کلی چندان افراد تحصیل کرده به عنوان مهندس نداشتیم. دانشگاهها نیز تازه در حال فراهم کردن زیرساختهای آموزشی خودشان بودند تا بتوانند مهندسان و پژوهشگران را در این حوزه آموزش بدهند.
در فاصله ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۶ سرمایهگذاری و توسعه زیرساختها توسط شرکتهای خارجی بیش از پیش افزایش مییابد. به عنوان مثال، شرکت هواپیماسازی اصفهان «هسا» در سال ۱۳۵۵ پایه گذاری میشود و تلاش شد خط مونتاژ برخی هواگردها مثل بالگردهای «بل ۲۱۴» راه بیفتد. این اتفاقات با توسعه سریع خطوط هوایی ایران هم زمان است.
بعد از انقلاب و وقوع جنگ به علت قطع پشتیبانی و همکاریهای خارجی با رکود مواجه میشویم و بیشتر تلاشها به سمت تعمیر و نگهداری هواپیماهای موجود حرکت میکند. اما در زمان جنگ نیز اتفاقاتی رخ میدهد. به این ترتیب که در درجه اول توانایی تعمیر و نگهداری به مرور به صورت داخلی افزایش پیدا میکند. دوم اینکه به عنوان مثال صنعت پهپادی و صنعت موشکی در همان جنگ به خاطر مواجهه با محدودیتها در توسعه و نگهداری ناوگان هوایی نظامی پا میگیرد.
قبل از انقلاب پهپادها وارد ایران شده بودند؛ اما به عنوان هدف برای تمرین پدافند هوایی استفاده میشدند؛ اما به خاطر شرایط جنگ این صنعت شکل میگیرد و پهپادهای شناسایی و نیز تهاجمی ساخته میشوند؛ که تولید پهپادهای مهاجر خروجی بارز این دوره است.
صنعت موشکی نیز در همین دوره توسعه پیدا میکند. ایران قبل از انقلاب فعالیتهایی در حوزه توسعه راکتهای توپخانه انجام داده بود؛ اما بعد از انقلاب در دوره جنگ به خاطر نیاز میدانی و نیز تهدیدات موشکی عراق، ایران برای مقابله با وارد کردن موشک از لیبی و کره شمالی زمینه توسعه صنعت موشکی را فراهم کرد و این اقدام مقدمهای برای توسعه موشکهای بالستیک در ایران بود.
این صنعت موشکی بعد از جنگ به دو شاخه تقسیم شد. یک شاخه ساخت موشکهای بالستیک و دیگری ساخت پرتابگرهای ماهوارهای بود که در واقع پایه صنعت فضایی ایران را شکل میدهد.
ساخت پهپادها نیز با موفقیتی که کسب کرد بعد از جنگ توسعه پیدا کرد و به جایگاه امروز خود رسید.
در حوزه صنعت هوایی و هوانوردی تلاش برای تعمیر و نگهداری بهتر هواپیماها افزایش پیدا میکند. ساخت هواپیماهای سبک به ویژه بعد از جنگ در ایران دگرگون میشود. این دگرگونی شامل ساخت هواپیماهای فوق سبک، مونتاژ یا خرید خط تولید معدود هواپیماهای خارجی مانند ایران ۱۴۰ (آنتونف ۱۴۰) در اصفهان میشود.
در کنار این تلاشها، شاهد توسعه زیرساختهای آموزشی این صنعت در دانشگاههای مختلف فنی مهندسی بودیم.
بعد از آن میرسیم به زمانی که ایران برای اولینبار ماهواره به فضا پرتاب میکند.
به نظر شما بهترین دستاوردی که در این سالها در ایران شاهد آن بودیم کدامیک از مواردی است که گفتید؟
چه بسا نظر من با دیگران متفاوت باشد؛ اما از دید من، بهترین دستاورد ما، دستاورد آموزشی این صنعت است؛ به این معنا که گسترش زیرساختهای آموزشی این حوزه از هر دستاورد دیگری بیشتر بوده است و ایران در حال حاضر یکی از گستردهترین زیرساختهای آموزشی را در صنعت هوایی در غرب آسیا در اختیار دارد و تعداد بسیاری زیادی دانشآموخته از دانشگاههایی که در این حوزه فعالیت میکنند، فارغ التحصیل شده یا در حال فارغ التحصیل شدن هستند.
ایران روی پروژههای امیدوار کننده زیادی در صنعت هوایی دراین سالها کار کرده است هرچند که بسیاری از این پروژهها با محدودیت بودجه و فقدان همکاریهای بین المللی مواجه بودهاند. به عنوان مثال پروژههای صنعت فضایی ایران بسیار امیدوارکنندهاند؛ اما مسئله اصلی آنها این بوده که در اثر تحریمها با محدودیت بسیاری در همکاریهای بین المللی روبهرو بودهاند یا در صنعت هوایی ایران شرکتهای کوچک و بزرگ زیادی وجود دارند که در زمینه تعمیر و نگهداری، عرضه سرویسهای مختلف یا تولید زیرسیستمها کار میکنند که آنها نیز با همین محدودیتها مواجه بودهاند. در این راستا باید این مسئله را مد نظر قرار داد که صنعت هوایی صنعت لبه محسوب میشود و این صنعت به شدت متکی به همکاریهای بین المللی و شبکه طراحی، تولید و ساخت هواپیما و سایر هواگردها است.
گسترش زیرساختهای آموزشی این حوزه از هر دستاورد دیگری بیشتر بوده است و ایران در حال حاضر یکی از گستردهترین زیرساختهای آموزشی را در صنعت هوایی در غرب آسیا در اختیار دارد
چرا توسعه و پیشرفت در صنعت هوانوردی اهمیت دارد؟
صنایع لبه (مانند صنعت هوانوردی) به صنایعی گفته میشود که تکنولوژیهای مرتبط با آنها به آسانی به اشتراک گذاشته نمیشوند؛ به عنوان مثال تکنولوژی ساخت برخی پرادازندههای جدید چیزی نیست که هر کشوری به راحتی به آنها دسترسی داشته باشد، این صنایع باعث توسعه صنایع زیر ساختی میشوند و در بلندمدت آورده اقتصادی و نیز صنعتی دارند.
به علاوه صنایع لبه اهمیت استراتژیک دارند؛ زیرا میزان وابستگی کشورها را در ابعاد اقتصادی یا سیاسی کاهش میدهند و از سوی دیگر اعتبار و تشخص بین المللی شما را ارتقا میدهد.
این صنایع از نظر تاکتیکی نیز اهمیت دارند هم در حوزه تجاری مانند هوانوردی تجاری و هم در حوزه سیاسی، اقتصادی و نظامی.
همه کشورها تلاش میکنند در صنایع لبه سرمایه گذاری کنند حتی کشورهایی که ثروت سرانه زیادی دارند (مانند کشورهای حوزه خلیج فارس) و خیلی وقتها این تکنولوژیها را وارد میکنند، آنها نیز تلاش میکنند تا حد امکان حداقل بخشی از خط تولید یا حتی مونتاژ این صنایع را به کشورهای خود وارد کنند. عربستان به عنوان مثال تلاش کرد همزمان با ما خط تولید مدلی از آنتونف را وارد کشور خود کند.
اهمیت سرمایهگذاری در این صنایع مانند صنعت هوانوردی در این است که امکان میدهد نه تنها خود این صنایع توسعه پیدا کنند بلکه صنایع مرتبط آنها نیز توسعه پیدا میکنند.
انتهای پیام/
