کویت و اتهاماتی از جنس شمشیر دو لبه؛ ایران بالقوه خواهان دوستی با کویت است

مجتبی اسماعیلی، گروه بین‌الملل: اگر بخواهیم از منظر «منافع» به روابط دو کشور ایران و کویت نگاهی بیندازیم می‌توان گفت این دو کشور دو دولت مهم و استراتژیک از لحاظ سیاسی و جایگاه متمایز منطقه‌ای بوده‌اند. از سوی دیگر و با وجود محدودیت جغرافیایی دولت کویت، موقعیت ژئواستراتژیک این کشور در مثلث میان ایران، عراق و عربستان و نیز ذخایر قابل توجه نفتی، باعث شده است تا کشورهای منطقه از منظرهای سیاسی، اقتصادی توجه زیادی به آن داشته باشند. در همین راستا، می‌توان روابط میان ایران و کویت را نسبت به برخی کشورهای حوزه خلیج‌ فارس حیاتی‌تر دانست و در این میان هریک از دو کشور به فکر منافع خود از گذر روابط دوجانبه هستند.

نگاهی به تاریخچه روابط ایران و کویت

به‌طور اختصار می‌توان گفت که روابط ایران و کویت در سال‌های بعد از انقلاب اسلامی دارای فراز و نشیب‌های زیادی بوده است . پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، دولت کویت با اعزام شیخ «صباح الاحمد الصباح» وزیر امور خارجه وقت این کشور (امیر کنونی) به تهران برای دیدار با امام خمینی(ره)، علاوه بر استقبال از سقوط نظام شاهنشاهی، تشکیل دولت جدید در ایران را تبریک گفت و آن را به رسمیت شناخت .

اما با شروع جنگ تحمیلی عراق علیه جمهوری اسلامی ایران در شهریور 1359، دولت کویت در راستای حمایت سیاسی از عراق، سفیر خود از تهران را فراخواند، دولت ایران نیز با اتمام دوره ماموریت نخستین سفیر جمهوری اسلامی ایران در کویت در سال 1362، روابط دیپلماتیک خود با این کشور را به سطح کاردار کاهش داد.

این در حالی است که پس از اشغال کویت به‌وسیله عراق در دوم آگوست 1990، جمهوری اسلامی ایران با اتخاذ موضعی دوستانه و خیرخواهانه در همان ساعات اولیه و پیش از کشورهای عربی و اسلامی منطقه، این اقدام را محکوم کرد و در دوره اشغال این کشور نیز میزبان ده‌ها هزار کویتی که به‌دنبال تجاوز ارتش صدام، کشورشان را ترک کرده بودند، شد.

در پایان اشغال در سال 1991 نیز متخصصان ایرانی بنا به درخواست دولت کویت، نقش موثری در خاموش کردن چاه‌های مشتعل نفت این کشور ایفا کردند. موضع‌گیری اصولی و دوستانه جمهوری اسلامی ایران در دوران اشغال کویت، زمینه‌های گسترش مناسبات دو کشور را فراهم کرد و به‌دنبال معرفی سفرای جدید دو کشور، سطح روابط سیاسی فیمابین ارتقاء یافت .

دو کشور در چارچوب سازمان‌ها،‌ محافل و مجامع منطقه‌ای و بین‌المللی همچون سازمان ملل متحد، غیر متعهدها و کنفرانس اسلامی تشریک مساعی و همکاری خوبی با یکدیگر دارند و معمولا از مواضع و پیشنهادات طرف مقابل حمایت می‌کنند.

دولت کویت در سراشیبی اتهامات واهی علیه ایران

باوجود روابط دیرینه و حسنه میان ایران و کویت، این دو کشور اکنون دچار تنش بر سر دو موضوع چاه‌های نفتی «آرش» (حقل‌الدره) و اتهام جاسوسی به ایران علیه منافع کویت، شده‌اند.

شبکه «عبدلی» و اتهام جاسوسی به ایران

اتهام جاسوسی کویت به ایران به حادثه‌ای در خاک کویت مربوط می‌شود، جایی‌که دادستان عمومی کویت 25 فرد کویتی و ایرانی را (شبکه «عبدلی») در دادگاه با اتهاماتی همچون همکاری اطلاعاتی با ایران و حزب‌الله لبنان، اقدامات تنش‌زا علیه دولت کویت، مونتاژ، ساخت و در اختیار داشتن مواد منفجره، اسلحه و ادوات نظامی، مهمات و دستگاه‌های شنود بدون مجوز با قصد ارتکاب جرم، آموزش حمل و به‌کارگیری سلاح و ادوات نظامی و انجام برخی حملات تروریستی در داخل خاک کویت مواجه کرد.

شبکه «عبدلی» براساس اطلاعات داده شده به‌وسیله یکی از کشورهای منطقه‌ای متحد آمریکا لو رفت. براساس اطلاعات افشا‌شده به‌وسیله کشور مذکور (که نامش ذکر نشده است) سازمان‌های امنیتی کویتی در یک ماه ایمیل‌های برخی از اعضای شبکه «عبدلی» را هک و نیز کاربری آن‌ها بر روی توییتر و فیسبوک را کنترل کردند.

در ایمیل‌های اینترنتی آن‌ها عباراتی رمزی مانند «حب الرمان وصل» (دانه انار رسید) کشف شد که حکایت از رسیدن مهمات کشف شده بود.

روزنامه «الجریده» در این‌باره مدعی شد: یکی از اعضای تیم بازداشت شده اعتراف کرد به همراه شهروندان دیگری از بحرین و عربستان در جزیره‌ای در دریای سرخ و نزدیک به یکی از کشورهای آفریقایی آموزش‌های نظامی دیده‌اند.

روزنامه‌های «الرای» و «قبس» گزارش کردند که محموله‌های سلاحی از ایران به سوی کویت قاچاق می‌شد تا در اختیار نیروهای وابسته به حزب‌الله لبنان قرار بگیرد. اطلاعات رسیده نشان می‌دهد که برخی بازداشت‌شدگان در بازجویی اعتراف کردند که محور مستقیمی از ایران سلاح را از مسیر دریا به کویت وارد می‌کند و فرماندهان سپاه پاسداران ایران نیروهای فعال در این محور را در حدود یک سال آموزش داده بودند. این سلاح قرار بود از مسیر کویت و با عبور از عربستان، به دست نیروهای جنبش «انصارالله» یمن که در حال مبارزه با نیروهای ائتلاف عربی به سرکردگی عربستان هستند، برسد.

اینگونه اتهامات در میان کارشناسان کویتی با واکنش‌هایی همراه بود. «عبدالله شایچی» استاد علوم سیاسی دانشگاه کویت اتهاماتی که دادستانی کویت به عناصر «حزب‌الله» لبنان در کویت وارد کرده است را «خطرناک» توصیف کرد و گفت: اینگونه اتهامات، بزرگ‌ترین و خطرناک‌ترین اتهاماتی است که در تاریخ کویت علیه گروهی خاص مطرح می‌شود.

وی در برنامه «ماورای خبر» تلویزیون کویت که به موضوع اتهامات دادستانی کویت علیه ایران و «حزب‌الله» لبنان که امنیت این کشور را تهدید می‌کنند اختصاص داشت، افزود: اینگونه اتهامات کویت و کشورهای عربی حوزه خلیج(فارس) را در معرض خطر قرار می‌دهد.

این استاد کویتی در عین‌حال ایران را مایه بی‌ثباتی و ناامنی منطقه و کویت خواند و تصریح کرد: ایران به‌ویژه پس از توافق هسته‌ای با آمریکا طرحی در نظر دارد و آن تلاش برای تبدیل شدن به دولت قدرتمند منطقه است.

طرح توسعه چاه نفتی «آرش» و ادعای دولت کویت

اختلاف میان ایران کویت ابعاد اقتصادی نیز دارد تا جایی که دو کشور همچنان بر سر چاه‌های نفتی «آرش» (حقل‌الدره) که همچون مثلثی دریایی در شمال خلیج‌فارس واقع است و بخش زیادی از آن در مرزهای مشترک میان کویت و عربستان قرار دارد، اختلاف دارند. علاوه بر این، بخشی از این منطقه نفتی در مرز میان ایران و کویت واقع است و همین موضوع باعث شده است تا ایران برای بخش مربوط به خود تصمیم به توسعه بگیرد. این اقدام ایران با واکنش طرف کویتی مواجه شد تا جایی‌که دولت کویت در اعتراض به آن، «حسن زرنگار» کاردار سفارت ایران در کویت را احضار و مراتب اعتراض خود را ابلاغ کرد.

دولت کویت به‌دنبال انتشار گزارش‌هایی به‌وسیله شرکت ملی نفت ایران درباره فرصت‌های سرمایه‌گذاری نفتی در ایران ازجمله سرمایه‌گذاری در طرح توسعه بخش‌هایی از منطقه نفتی «آرش» (حقل‌الدره) واقع در منطقه دریایی مشترک میان ایران و کویت، یادداشت اعتراض خود را تسلیم کاردار ایران کرد.

وزارت امورخارجه کویت در این‌باره افزود: نباید در وضع کنونی منطقه نفتی «حقل‌الدره» واقع در مناطق مشترک دریایی ایران و کویت تغییری به‌وجود آید و در این راستا از کاردار سفارت ایران خواستیم تدابیر لازم را برای حفاظت از حقوق دولت کویت در چارچوب تمایل این کشور به گسترش روابط منطقه‌ای و بین‌المللی منطبق با قوانین بین‌المللی اتخاذ کند.

این وزارتخانه می‌افزاید: واکنش ایران به اعتراض ما، بیانگر عمق اختلاف موجود میان دو کشور بود، چنانچه تهران دو طرح توسعه دیگر در منطقه نفتی «حقل‌الدره» به شرکت‌های خارجی ارائه کرد و این در حالی است که دولت کویت هرگونه طرح توسعه در این منطقه پیش از ترسیم مرزهای فلات‌قاره میان دو کشور را نمی‌پذیرد. در این راستا و برای حفظ حقوق دولت کویت، امکان طرح دعوی در سازمان‌های بین‌المللی وجود دارد.

در این راستا «عوید مشعان» استاد دانشگاه کویت در مصاحبه با روزنامه «القدس‌العربی» گفت: درمان اختلاف بر سر بحران نفتی «حقل الدره» تنها به‌وسیله روابط دیپلماتیک امکان‌پذیر است و دو طرف در این راستا باید پشت میز مذاکره بنشینند.

با وجود این، وی ایران را کشوری معاند با صلح و دوستی و مخالف برقراری صلح و ثبات در منطقه توصیف کرد و افزود: راه‌های گفت‌وگو همچنان باز است و ایران باید به گفت‌وگو روی آورد.

«مشعان» با بیان اینکه پادشاهی عربستان طرف سوم این بحران است، اظهار کرد: عربستان همواره از مواضع کویت حمایت کرده است و در صورت ورود ایران به این مذاکره احتمالا تحت فشار عربستان، ناچار به واگذاری گوی رقابت به دولت کویت خواهد شد.

همچنین «عاید مناع» پژوهشگر و فعال سیاسی عرب درباره بحران در روابط ایران و کویت نوشت: اختلاف بر سر بحران «حقل الدره» اختلافی قدیمی و منحصر در سه کشور فلات قاره یعنی ایران، کویت و عربستان است. باوجود این، معتقدم که دولت کویت باید از این درگیری کنار بکشد، این در حالی است که بخش اعظم «حقل‌الدره» در اختیار کویت و تنها 20 درصد آن تحت مالکیت ایران است.

وی افزود: ایران تمایل دارد به این وضع ادامه دهد و هر روز بیشتر بر این چاه نفتی مسلط شود. باوجود این، کویت دولتی صلح‌جو است و باید به‌طور دوستانه با درخواست کمک از سازمان ملل متحد مشکل را برطرف کند.

واکنش ایران پس از ادعاهای مطرح شده

پس از ایراد این اتهامات و هم‌زمان با اوج گرفتن هجمه رسانه‌ای اعراب علیه ایران، «محمد صالح صدقیان» رئیس مرکز پژوهش‌های ایران و عرب با اظهار تعجب نسبت به تاخیر در واکنش وزارت امورخارجه ایران نسبت به ادعاهای دادستانی کویت، گفت: تاکنون ایران هیچ بیانیه رسمی‌ای درباره اتهاماتی که دولت کویت به این کشور وارد کرده است، منتشر نکرده است و موضع ایران همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد.

«صدقیان» روابط دوجانبه ایران و کویت را بسیار مثبت توصیف و تاکید کرد: من معتقد به دخالت ایران در ناامنی‌های کویت نیستم زیرا اگر ایران اراده چنین کاری را داشت، علاوه بر اینکه امکاناتش را دراختیار داشت، آن را آشکارا انجام می‌داد و اعلام می‌کرد. باوجود این، معتقدم که ایران خواهان امنیت و برقراری ثبات در کویت و کشورهای حاشیه خلیج(فارس) است.

وی راه‌حل بحران بی‌اعتمادی کنونی میان ایران و کشورهای حوزه خلیج‌فارس را نشست دو طرف پشت میز مذاکره و گفت‌وگوی شفاف دانست و خواستار احترام دو طرف به یکدیگر براساس اصل «حسن هم‌جواری» شد.

شاید کمی دیر و با تاخیر ولی پس از آغاز هجمه رسانه‌های کویتی علیه ایران، وزارت امورخارجه کشورمان تصمیم گرفت به اینگونه ادعاها واکنش نشان دهد.

«حسین امیرعبداللهیان» معاون عربی و آفریقایی وزیر امورخارجه کشورمان در نخستین اظهار نظر رسمی گفت: اتهامات مطرح‌شده در کویت علیه ایران بی‌اساس است.

وی با رد کردن اتهامات مقام‌های کویتی، افزود: اگر مشکلی در کویت وجود داشته باشد، ارتباطی به ایران ندارد. برخی طرف‌های مخالف روابط حسنه میان ایران و کویت درپس اینگونه جریانات غیرسازنده قرار دارند و این در حالی است که تهران امنیت دولت دوست و همسایه خود کویت را امنیت خود می‌داند.

ادامه یافتن اتهامات

گرچه ایران توانسته بود با اظهارنظری رسمی مانع از افزایش حجم اتهامات و تبلیغات منفی رسانه‌ای در جهان عرب شود، جسته و گریخته ادعاها و اتهامات دیگری نیز علیه ایران مطرح شد.

دستگاه امنیتی کویت مقادیری سلاح و مواد منفجره‌ در سطل زباله‌ای در منطقه «غرناطه» یافت. دفتر اخبار امنیتی وزارت کشور کویت با انتشار بیانیه‌ای اعلام کرد که اداره‌کل نیروهای امنیتی ویژه و اداره‌کل اسناد جنایی به یکی از عاملان خود در شهر کویت ابلاغ کردند که در داخل یکی از سطل‌های زباله مقادیری سلاح جاسازی شده است.

در این بیانیه آمده است: پس از عملیات جست‌وجو عاملان امنیتی موفق به یافتن سلاح از نوع «40 میلی‌متر»، هفت قبضه خشاب، سه قبضه مهمات، سه موشک «آرپیجی»، نه ماکت سلاح ویژه، چهار سلاح پیشرفته و خودکار، 16 شارژ سوخت‌رسان موشک‌های «آرپی‌جی»، هفت مخزن سلاح کلاشینکف، یک قبضه سلاح «MB5»، دو خشاب حاوی 20 گلوله و سه نوع بمب دست‌ساز شدند.

مجلس کویت در جلسه‌ای این‌گونه اقدامات و توزیع سلاح میان گروه‌های افراطی را حمایت از تروریسم توصیف و آن را محکوم کرد.

از سوی دیگر دستگاه‌های امنیتی کویت مدعی شدند تحرکات دو کشتی مشکوک ایرانی را در بند «شویخ» رصد کرده‌اند که مدت یک سال است در این بندر لنگر انداخته‌اند.

روزنامه «الرأی» کویت مدعی شد دو کشتی یاد شده بدون جابه‌جا کردن بار، به طی کردن مسیرهای کوتاه در دریا می‌پردازند و بازمی‌گردند.

دو کشتی یاد شده متعلق به شرکت ایرانی «والفجر 8» است که با شریکی کویتی، یک شرکت در این کشور (کویت) تاسیس کرده‌اند و مالکیت دو کشتی منتقل شده و نام آن‌ها نیز تغییر کرده است.

گروه‌ «مبارزه با تروریسم بین‌الملل» این دو کشتی را به‌خوبی می‌شناسند. تحریم‌های بین‌المللی مانع از تحرک آزادانه این دو کشتی می‌شدند و آن‌ها راهی برای فرار از این تحریم‌ها پیدا کرده‌اند بدین صورت که با شرکتی کویتی، یک شرکت مشترک تشکیل داده‌اند، سهم طرف ایرانی 49 درصد و سهم طرف کویتی 51 درصد است.

این روزنامه کویتی در ادامه ادعاهای خود از تغییر اسم دو کشتی مذکور به «عکاز و عدان» خبر داد و افزود: ارتباط این دو کشتی با ایران مسجل شده زیرا «محمد مقدمی فرد» (مدیر منطقه‌ای خطوط کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران) که از جمله 225 نفر تحریم شده در رابطه به پرونده هسته‌ای است، در امضای قرارداد یادشده دخیل بوده است.

ایران و تهدید به بستن تنگه هرمز

کویت ایران را متهم به تهدید مداوم درباره بستن تنگه هرمز می‌کند، تهدیدی که خود ارتباط مستقیمی با امنیت کویت و در درجه بعدی، امنیت همه کشورهای حوزه خلیج‌فارس دارد.

در این راستا، شیخ «صباح الاحمد جابر الصباح» امیر کویت گفت طبیعی و منطقی است که کشورهای عضو شورای همکاری خلیج‌فارس تدابیر لازم و محتاطانه‌ای برای مقابله با فعالیت‌های نظامی یا مواجهه نظامی احتمالی اتخاذ کنند، زیرا تنگه هرمز شریان حیاتی جهان است و نیمی از کمک‌های نفتی از این مسیر منتقل می‌شود.

وی افزود: کشورهای حوزه خلیج(فارس) ازجمله کویت حاضرند در این رابطه با مقام‌های ایرانی گفت‌وگو و ضمانتی بابت اتخاذ نکردن هرگونه تصمیمی مبنی بر بستن تنگه هرمز یا حتی تهدید به آن، دریافت کنند، زیرا این اقدام تاثیری منفی بر تحولات منطقه خواهد گذاشت.

تنش‌ها خاتمه نمی‌یابد

آنگونه که مشخص است و رسانه‌های خبری گزارش کرده‌اند، روابط ایران و کویت بالقوه به سمت صلح و ثبات گرایش دارد ولی عامل محرکی که این باالقوه بودن را تبدیل به موضوعی بالفعل کند و نزدیکی روابط دو کشور همسایه را تحقق بخشد، در بازه کنونی مشاهده نمی‌شود.

برخی مواردی که بیانگر افزایش تنش در روابط میان ایران و کویت است را در زیر مشاهده می‌کنید:

1. به اجماع نرسیدن تشکل های سیاسی هر یک از دو کشور بر سر نزدیکی روابط میان ایران و کویت

2. حل نشدن اختلافات اقتصادی میان دو کشور در خلال مذاکرات مستقیم دوجانبه

3. امنیت خلیج‌فارس، چنانکه همچنان برخی کشورهای عربی اصرار دارند «خلیج‌فارس» را با عبارت مجعول دیگری خطاب کنند. این در حالی است که سفارت ایران در کویت در سال 2000 میلادی به بانک‌های کویت ابلاغ کرد هرگونه معامله بین بانکی میان موسسات مالی و بانک‌های دو کشور در صورتی صورت خواهد گرفت که در قراردادها و اسناد، عبارت «خلیج‌فارس» درج شده باشد.

4. تهران حضور نیروهای بیگانه در منطقه خلیج‌فارس را رد می‌کند و خواستار تدوین سیستم امنیتی یکپارچه منطقه‌ای است، موضوعی که در تعارض با توافقات دفاعی میان برخی کشورهای حوزه خلیج‌فارس با کشورهای غربی قرار دارد.

5. موضوع ادعای امارات بر سر جزایر سه‌گانه ایران که دولت کویت همچنان بر ادعای دولت امارات تاکید می‌کند.

در هر صورت اگر از نقاط منفی که البته کم اهمیت نیز نیستند، در گذریم، باید بر این نکته تاکید کرد که کشورهای عربی منطقه ازجمله کویت و عربستان چه بخواهند و چه نخواهند باید شاهد قدرت یافتن ایران در منطقه به‌ویژه پس از توافق هسته‌ای ایران با قدرت‌های غربی باشند. تالی این مقدمه ایجاب می‌کند که باور کنیم تنها راه دستیابی به ثبات منطقه‌ای به‌ویژه در حوزه خلیج‌فارس حل خرده مشکلات کنونی به‌وسیله گفت‌وگو و رایزنی‌های دیپلماتیک است و طبعا در این میان نمی‌توان چشم امیدی به قدرت‌های غربی داشت. قدرت‌هایی که در پس لب‌های خندان خود، در آرزوی مشت مشت دلارهای نفتی هستند.