هوشمندسازی خدمات سلامت روان با تکیه بر هوش مصنوعی دنبال می‌شود/ پیش‌بینی آسیب‌های روانی و افت تحصیلی با تحلیل داده‌ها

به گزارش خبرنگار آنا، مصطفی صالحی، مدیرکل دفتر توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی سازمان امور دانشجویان، در نشست روز جهانی سلامت روان و آغاز هفته ملی سلامت روان، ضمن تبریک این مناسبت به حاضران، به تشریح نقشه راه هوشمندسازی خدمات حوزه مشاوره و سلامت روان در سازمان امور دانشجویان پرداخت.

وی با اشاره به برنامه رونمایی از برخی خدمات در ادامه این نشست اظهار کرد: در این فرصت، به موضوعی کلان با عنوان «هوشمندسازی خدمات حوزه سلامت روان» می‌پردازم و تلاش می‌کنم ابعاد مختلف این موضوع و برنامه‌های پیش‌بینی‌شده در این زمینه را تشریح کنم.

مدیرکل دفتر توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی سازمان امور دانشجویان با اشاره به تحولات حوزه هوشمندسازی در کشور طی پنج سال اخیر بیان کرد: در این مدت، موضوعات مختلفی در زمینه هوشمندسازی مطرح شده و قوانین و مقررات بالادستی متعددی به تصویب رسیده است.

صالحی افزود: از جمله این قوانین و مقررات می‌توان به قانون مدیریت داده‌ها و اطلاعات ملی، قوانین بودجه سنواتی، مصوبات شورای اجرایی فناوری اطلاعات و برنامه هفتم توسعه اشاره کرد. مجموعه این قوانین و سیاست‌ها در نهایت به مفهومی مشترک با عنوان «خدمت هوشمند» نزدیک شده‌اند.

وی با تشریح مفهوم خدمت هوشمند گفت: ارائه هر خدمت به متقاضی معمولاً سه مرحله دارد؛ نخست، ثبت درخواست خدمت؛ دوم، پردازش درخواست؛ و سوم، تحویل خدمت به متقاضی. هدف از هوشمندسازی این است که این سه مرحله تا حد امکان بدون دخالت عامل انسانی و به‌صورت خودکار انجام شود.

پایگاه‌های اطلاعاتی معتبر و استعلام‌های بین‌دستگاهی؛ دو پیش‌نیاز خدمات هوشمند

صالحی با تأکید بر الزامات تحقق خدمات هوشمند اظهار کرد: برای رسیدن به این هدف، دو مؤلفه اصلی باید مورد توجه قرار گیرد؛ نخست، تشکیل پایگاه‌های داده معتبر و استنادپذیر و دوم، فراهم کردن امکان استعلام‌های بین‌دستگاهی.

وی افزود: این دو مؤلفه بستر لازم را برای ارائه خدمات هوشمند فراهم می‌کنند و به سازمان‌ها امکان می‌دهند خدمات خود را با اتکای بیشتر به داده‌های معتبر و با کاهش نیاز به دریافت مدارک از متقاضیان ارائه دهند.

مدیرکل دفتر توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی سازمان امور دانشجویان ادامه داد: در تعاریف مربوط به دولت هوشمند و سازمان هوشمند، ارائه خدمت بدون مراجعه حضوری و ارسال مستندات از سوی متقاضی، یکپارچگی خدمات، استفاده مؤثر از فناوری‌های نوین و حکمرانی داده و همچنین ارائه خودکار خدمات به‌صورت شبانه‌روزی، از ویژگی‌های مهم به شمار می‌روند.

وی با اشاره به مدل‌های مختلف جهانی برای سنجش سطح آمادگی و بلوغ هوشمندسازی سازمان‌ها بیان کرد: در دنیا مدل‌های مختلفی برای ارزیابی این موضوع وجود دارد و بررسی تجربه‌های بین‌المللی در کنار سیاست‌های دنبال‌شده در کشور، می‌تواند به ترسیم مسیر مناسب برای سازمان‌ها کمک کند.

صالحی با تشریح ویژگی‌های سازمان هوشمند گفت: سازمان هوشمند، سازمانی یادگیرنده است که مانند یک موجود زنده، با ایجاد و بهره‌برداری مناسب از دانش و سازگاری سریع با تغییرات، به چالش‌های محیطی پاسخ می‌دهد و توانایی پیش‌بینی و تصمیم‌گیری بهینه را دارد.

وی افزود: سازمان‌های هوشمند داده‌محور هستند و با دیجیتالی‌کردن فرایندها و به‌کارگیری فناوری‌ها و ابزارهای هوشمند برای تحلیل داده‌ها، به کاهش یا حذف دخالت نیروی انسانی در انجام امور و بهبود کیفیت ارائه خدمات کمک می‌کنند.

مدیرکل دفتر توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی سازمان امور دانشجویان تأکید کرد: یادگیرندگی، بهره‌گیری از دانش، داده‌محوری، دیجیتالی‌شدن فرایندها و استفاده مناسب از ابزارهای هوشمند، از مؤلفه‌های کلیدی سازمان هوشمند هستند. مراکز مشاوره و سلامت نیز باید با توجه به این ویژگی‌ها، حرکت به سمت هوشمندسازی را دنبال کنند.

ضرورت رشد متوازن پنج رکن در مسیر هوشمندسازی

صالحی با اشاره به الزامات حرکت به سمت سازمان هوشمند اظهار کرد: تحقق این هدف به توجه هم‌زمان به پنج رکن اصلی نیاز دارد. این ارکان شامل فناوری، حاکمیت، فرایندها، داده‌ها و افراد هستند.

وی افزود: اگر تمرکز سازمان صرفاً بر یکی از این ارکان باشد و سایر ابعاد مورد توجه قرار نگیرند، فرایند هوشمندسازی به‌درستی پیش نخواهد رفت. بنابراین، لازم است در هر پنج حوزه رشد متوازن ایجاد شود و پروژه‌ها و برنامه‌ها با نگاه یکپارچه دنبال شوند.

وی همچنین با اشاره به اهمیت تدوین نقشه راه هوشمندسازی گفت: هر سازمان برای پیشبرد این مسیر به نقشه راه مشخصی نیاز دارد. این نقشه باید به‌گونه‌ای طراحی شود که اجرای پروژه‌های جاری سازمان مختل نشود، اهداف و شاخص‌ها با تکالیف قانونی و مأموریت‌های سازمان هماهنگ باشند و ابعاد مختلف هوشمندسازی نیز به‌صورت متوازن مورد توجه قرار گیرند.

مدیرکل دفتر توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی سازمان امور دانشجویان با اشاره به روند تحول خدمات در این سازمان و دفتر مشاوره، سلامت و سبک زندگی اظهار کرد: طی حدود ۱۰ تا ۱۵ سال اخیر، فرایندها از وضعیت آنالوگ به الکترونیکی‌شدن و سپس دیجیتالی‌شدن حرکت کرده‌اند و در سال‌های اخیر نیز هوشمندسازی فرایندها در دستور کار قرار گرفته است.

صالحی افزود: این تحول باید با توجه به الزامات و مؤلفه‌هایی که پیش‌تر به آن‌ها اشاره شد، ادامه یابد تا زمینه ارائه خدمات سریع‌تر، دقیق‌تر و یکپارچه‌تر به دانشجویان فراهم شود.

پایگاه اطلاعات و مدارک تحصیلی کشور؛ زیرساخت ارائه خدمات هوشمند

وی یکی از اقدامات مهم در مسیر هوشمندسازی را ایجاد پایگاه‌های اطلاعاتی معتبر دانست و گفت: پایگاه اطلاعات و مدارک تحصیلی کشور، که در سخنان وی از آن با عنوان «پامپ» یاد شد، طی سال‌های گذشته ایجاد شده است.

صالحی با اشاره به جایگاه این پایگاه در قانون مدیریت داده‌ها و اطلاعات ملی بیان کرد: سازمان امور دانشجویان متولی تشکیل این پایگاه است و اطلاعات مرتبط با مراجع آموزشی وزارت علوم، وزارت بهداشت و دانشگاه آزاد اسلامی را پوشش می‌دهد.

وی ادامه داد: اطلاعات دانشجویان و دانش‌آموختگان، از جمله دانشجویان ایرانی و بین‌المللی، در این پایگاه قرار دارد و دانشگاه‌ها نیز تغییرات اطلاعاتی خود را به آن منتقل می‌کنند. تلاش می‌شود با استفاده از روش‌های پالایش داده‌ها، اعتبار و استنادپذیری اطلاعات این پایگاه افزایش یابد.

مدیرکل دفتر توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی سازمان امور دانشجویان افزود: این پایگاه بستری برای انجام استعلام‌های برخط فراهم می‌کند و سامانه‌های مورد استفاده مراکز مشاوره و سلامت نیز می‌توانند با بهره‌گیری از اطلاعات آن، به سمت ارائه خدمات هوشمند حرکت کنند.

صالحی با اشاره به کاربرد این پایگاه در خدمات مرتبط با سلامت دانشجویان اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین کاربردهای این زیرساخت، هوشمندسازی خدمات است. در سال‌های اخیر، ارتباط برخی سامانه‌ها، از جمله سامانه‌های مرتبط با کارنامه سلامت، با اطلاعات این پایگاه برقرار شده است.

وی افزود: استفاده از اطلاعات معتبر دانشجویان می‌تواند به بهبود کیفیت خدمات و ارائه اطلاعات صحیح کمک کند. همچنین، تلفیق داده‌های مرتبط با سلامت جسمی و روانی دانشجویان می‌تواند زمینه لازم را برای تصمیم‌سازی و سیاست‌گذاری دقیق‌تر فراهم کند.

وی ادامه داد: این اطلاعات، در صورت استفاده صحیح و تحلیل مناسب، می‌توانند در شناسایی نیازها، پیش‌بینی وضعیت‌ها و برنامه‌ریزی برای ارائه خدمات سلامت به دانشجویان نقش مؤثری داشته باشند.

پیش‌بینی آسیب‌های روانی و افت تحصیلی با تحلیل داده‌ها

مدیرکل دفتر توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی سازمان امور دانشجویان با تشریح بخشی از نقشه راه هوشمندسازی خدمات مشاوره و سلامت گفت: یکی از محورهای اصلی این برنامه، تجمیع داده‌های آموزشی موجود در پایگاه اطلاعات و مدارک تحصیلی کشور با داده‌های حوزه مشاوره و سلامت است.

صالحی افزود: اعتبارسنجی داده‌های ثبت‌شده در سامانه‌هایی مانند کارنامه سلامت، تحلیل داده‌های سلامت برای سنجش ریسک‌های روانی و جسمی در سطح فرد و دانشگاه، پیش‌بینی رفتارهای پرخطر دانشجویان و پیش‌بینی افت تحصیلی، از جمله موضوعاتی هستند که در این مسیر دنبال می‌شوند.

وی تأکید کرد: بهره‌گیری از این داده‌ها می‌تواند به شناخت بهتر وضعیت دانشجویان و پشتیبانی از تصمیم‌گیری‌ها و سیاست‌گذاری‌های مرتبط با سلامت و مشاوره کمک کند.

صالحی با اشاره به گسترش کاربرد هوش مصنوعی در زندگی روزمره بیان کرد: امروزه ابزارهایی مانند ChatGPT و DeepSeek به‌عنوان نمونه‌هایی از دستیارهای مبتنی بر هوش مصنوعی مورد استفاده قرار می‌گیرند. در حوزه مشاوره نیز توسعه دستیارهای هوشمند تخصصی در دستور کار قرار دارد.

وی افزود: در کنار دستیارهای عمومی، می‌توان دستیارهایی تخصصی برای حوزه مشاوره طراحی کرد تا با توجه به نیازهای این حوزه، در ارائه اطلاعات، پشتیبانی از فعالیت‌های تخصصی و انجام برخی فرایندها مورد استفاده قرار گیرند.

مدیرکل دفتر توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی سازمان امور دانشجویان با اشاره به هوش مصنوعی مولد گفت: بخشی از فناوری‌هایی که امروزه با آن‌ها سروکار داریم، مبتنی بر هوش مصنوعی مولد و مدل‌های زبانی هستند. این ابزارها توانایی تولید محتوا دارند و می‌توانند در انجام برخی وظایف و فعالیت‌ها به کاربران کمک کنند.

سطوح مختلف هوش مصنوعی و کاربرد آن‌ها در تحلیل داده‌ها

وی با اشاره به دسته‌بندی‌های مطرح‌شده درباره سطوح هوش مصنوعی اظهار کرد: در یک دسته‌بندی کلی، از هوش مصنوعی محدود، هوش مصنوعی عمومی و هوش مصنوعی فوق‌هوشمند نام برده می‌شود.

صالحی توضیح داد: هوش مصنوعی محدود برای حل مسائل یا انجام وظایف مشخص طراحی شده است. هوش مصنوعی عمومی به سطحی از توانمندی اشاره دارد که بتواند در حوزه‌های مختلف و مانند انسان وظایف متنوعی را انجام دهد. هوش مصنوعی فوق‌هوشمند نیز به سطحی فرضی از توانمندی گفته می‌شود که از هوش انسانی فراتر می‌رود.

وی همچنین به سطوح تحلیل داده‌ها اشاره کرد و گفت: تحلیل‌های مبتنی بر هوش مصنوعی را می‌توان در چهار دسته توصیفی، تشخیصی، پیش‌بینانه و تجویزی بررسی کرد.

وی افزود: تحلیل توصیفی به بررسی داده‌ها و تشریح وضعیت موجود می‌پردازد؛ تحلیل تشخیصی به شناسایی علت‌ها کمک می‌کند؛ تحلیل پیش‌بینانه برای پیش‌بینی رویدادهای احتمالی آینده به کار می‌رود و تحلیل تجویزی، راهکارها و پیشنهادهایی برای تصمیم‌گیری ارائه می‌دهد.

کاربرد دستیارهای هوشمند در غربالگری و پژوهش‌های روان‌شناختی

مدیرکل دفتر توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی سازمان امور دانشجویان با اشاره به کاربردهای احتمالی دستیارهای هوشمند در حوزه مشاوره اظهار کرد: این ابزارها می‌توانند در غربالگری اولیه، تعامل با کاربران، شناسایی نشانه‌ها و شرایط روحی و همچنین پشتیبانی از فعالیت‌های پژوهشی مورد استفاده قرار گیرند.

صالحی افزود: استفاده از این ابزارها در حوزه مشاوره به طی مراحل فنی مشخصی، از جمله جمع‌آوری داده‌ها، آموزش مدل، ارزیابی و به‌کارگیری مستمر نیاز دارد.

وی با اشاره به نمونه‌هایی از فعالیت‌های اولیه در این زمینه گفت: در نمونه ارائه‌شده، دستیار هوشمند به پرسش‌هایی درباره عوامل مرتبط با خودکشی در میان دانشجویان ایرانی، راهکارهای پیشگیری از خودکشی دانشجویان و ارتباط افت تحصیلی و اعتیاد با خودکشی پاسخ داده است.

مدیرکل دفتر توسعه فناوری اطلاعات، امنیت و هوشمندسازی سازمان امور دانشجویان خاطرنشان کرد: این نمونه‌ها نشان می‌دهند که دستیارهای هوشمند می‌توانند در فعالیت‌های تحقیقاتی و پژوهشی و نیز برخی فرایندهای غربالگری، با توجه به اطلاعات حاصل از تعامل با دانشجویان، مورد استفاده قرار گیرند.