یادداشت؛
یادداشت
پروازها متوقف شد، اما هزینه آن برای عراق آغاز شد؛ بغداد در مسیر بازگرداندن ارتباط هوایی با ایران
به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، تعلیق پروازهای میان ایران و عراق که در پی فشارهای ناشی از تحریمهای جدید آمریکا علیه صنعت هوانوردی ایران رخ داده، بهسرعت از یک موضوع صرفاً حملونقلی به مسئلهای با ابعاد انسانی، اقتصادی، گردشگری، آموزشی، درمانی و حتی سیاسی در داخل عراق تبدیل شده است. نکته قابل توجه در تحولات اخیر آن است که دولت عراق پس از اجرای محدودیتها، اکنون خود در حال مذاکره با آمریکا برای دریافت معافیت و بازگشایی بخشی از مسیرهای هوایی ایران است؛ اقدامی که نشان میدهد هزینههای توقف این مسیر برای بغداد و بخشهایی از اقتصاد و جامعه عراق، قابل چشمپوشی نیست.
دفتر نخستوزیری عراق اعلام کرده است که مذاکرات با طرف آمریکایی با هدف فراهمکردن امکان ازسرگیری پروازها برای درمان، تحصیل، زیارت و سایر نیازهای غیرنظامی در جریان است.
در واقع، آنچه ابتدا در قالب اعمال محدودیت علیه شرکتهای هواپیمایی ایرانی تعریف شد، در عمل به محدودیتی برای ارتباط مستقیم دو جامعه ایران و عراق تبدیل شده است؛ ارتباطی که تنها به سفرهای تجاری محدود نیست و طیف گستردهای از زائران، بیماران، دانشجویان، گردشگران، فعالان اقتصادی و خانوادههای دو کشور را دربرمیگیرد. چهار فرودگاه بغداد، نجف، اربیل و سلیمانیه در روزهای اخیر پروازهای ایران را متوقف کردهاند و نجف، بهعنوان یکی از مهمترین مقاصد پروازهای ایرانی، مستقیماً تحت تأثیر این تصمیم قرار گرفته است.
گردشگری؛ نقطهای که هزینه تصمیم بیش از همه در عراق نمایان میشود
مهمترین بخش آسیبپذیر در این ماجرا، شبکه گسترده گردشگری میان دو کشور است. آمارهای منتشرشده درباره سال گذشته نشان میدهد حدود ۱۱.۴ میلیون سفر میان ایران و عراق ثبت شده که از این میان حدود ۳.۴ میلیون سفر مربوط به گردشگران عراقی به ایران و نزدیک به ۸ میلیون سفر مربوط به ایرانیان به عراق بوده است. این ارقام، صرفاً حجم سفر را نشان نمیدهد؛ بلکه بیانگر شکلگیری یک زنجیره اقتصادی گسترده در دو سوی مرز است که از حملونقل و فرودگاه آغاز میشود و به هتلها، رستورانها، مراکز خرید، خدمات زیارتی، دفاتر گردشگری، شرکتهای حملونقل، بازارهای محلی و کسبوکارهای وابسته امتداد مییابد.
از این منظر، توقف پروازها برای عراق صرفاً به معنای کاهش تعداد پروازهای ورودی از ایران نیست؛ بلکه میتواند بر بخشهایی از اقتصاد شهری و خدماتی عراق که از تردد مسافران ایرانی و زائران ارتزاق میکنند، اثر مستقیم بگذارد. اهمیت این موضوع بهویژه برای شهرهایی مانند نجف که اقتصاد آن با گردشگری مذهبی پیوند عمیقی دارد، بیشتر است. گزارشهای منتشرشده نیز تأکید دارند که توقف پروازهای ایران، زائران عراقی و ایرانی و همچنین بخشهایی از فعالیتهای اقتصادی مرتبط با گردشگری را تحت تأثیر قرار داده است.
به همین دلیل، موضوع پروازها را نمیتوان صرفاً در چارچوب «محدودیت علیه خطوط هوایی ایران» تحلیل کرد. مقصد نهایی این پروازها، شهرها و بازارهایی در عراق هستند که از ورود مسافر، زائر و گردشگر منتفع میشوند. هر روز توقف این مسیر، بخشی از این زنجیره را از مسافر، درآمد و گردش مالی محروم میکند.
گردشگری درمانی؛ بخشی که اختلال پرواز مستقیماً بیمار عراقی را هدف قرار میدهد
اهمیت موضوع در حوزه گردشگری سلامت و درمانی دوچندان است. ایران طی سالهای گذشته به یکی از مقاصد درمانی مورد توجه شهروندان عراقی تبدیل شده و سفر بیماران عراقی به ایران صرفاً یک سفر گردشگری معمولی نیست؛ در بسیاری از موارد، سفر با هدف دریافت خدمات تخصصی پزشکی، درمان، جراحی، تشخیص و پیگیری درمان انجام میشود.
بر اساس دادههای ارائهشده درباره گردشگری سلامت میان دو کشور، بخش قابل توجهی از گردشگران عراقی با هدف درمان یا ترکیبی از درمان و سایر مقاصد وارد ایران میشوند. در چنین شرایطی، اختلال در پرواز فقط افزایش هزینه سفر را به دنبال ندارد؛ بلکه میتواند زمان درمان، برنامه جراحی، مراجعات پزشکی، همراهی بیمار و امکان دسترسی سریع به مراکز درمانی را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
این مسئله برای بیمار عراقی با یک تفاوت اساسی نسبت به گردشگر عادی همراه است: سفر درمانی معمولاً قابل تعویق یا جایگزینی آسان نیست. بیماری که برای جراحی، درمان تخصصی، پیوند، درمان سرطان، خدمات قلب، چشم، کلیه، ارتوپدی، ناباروری یا سایر خدمات تخصصی برنامهریزی کرده است، نمیتواند صرفاً به دلیل اختلال در مسیر هوایی، سفر خود را بدون هزینه و پیامد به زمان دیگری منتقل کند.
از همین رو، ورود موضوع «درمان» به بیانیه رسمی دولت عراق برای درخواست معافیت از آمریکا، معنادار است. بغداد صراحتاً بازگشت پروازها را برای medical treatment، education، religious visits و civilian interests پیگیری میکند؛ یعنی خود دولت عراق نیز مسئله را فراتر از فعالیت شرکتهای هواپیمایی و در سطح نیازهای عمومی جامعه تعریف کرده است.
دانشجویان عراقی؛ یک شبکه بزرگ آموزشی که به مسیر هوایی وابسته است
بخش مهم دیگر، دانشجویان عراقی مشغول تحصیل در ایران هستند. بر اساس اعلام وزیر علوم ایران در مرداد ۱۴۰۵، بیش از ۵۰ هزار دانشجوی عراقی در دانشگاههای ایران و تحت پوشش وزارت علوم و وزارت بهداشت مشغول تحصیلاند و حدود ۹۶ درصد آنان در مقاطع تحصیلات تکمیلی تحصیل میکنند. همچنین حدود ۱۸۰ تفاهمنامه همکاری میان دانشگاههای ایران و عراق منعقد شده که بخش قابل توجهی از آنها وارد مرحله اجرا شده است.
بنابراین، قطع مسیر هوایی ایران و عراق مستقیماً با یک شبکه گسترده آموزشی و دانشگاهی مرتبط است. دانشجویان عراقی صرفاً مسافرانی نیستند که در مقاطع مختلف به ایران سفر میکنند؛ بخش مهمی از آنها اقامت تحصیلی، برنامه آموزشی، خانواده و تعهدات دانشگاهی دارند. به همین دلیل، دولت عراق نیز در بیانیه خود «تحصیل» را در کنار درمان و زیارت، بهعنوان یکی از دلایل ضرورت بازگشت پروازها مطرح کرده است.
در این میان، حجم بالای دانشجویان عراقی در ایران نشان میدهد که مسئله پروازها میتواند از یک اختلال کوتاهمدت حملونقل به مسئلهای برای تداوم همکاریهای علمی و دانشگاهی دو کشور تبدیل شود؛ بهخصوص آنکه روابط دانشگاهی ایران و عراق طی سالهای اخیر در حال گسترش بوده و همکاریهای مشترک علمی، آموزشی و پژوهشی نیز توسعه یافته است.
زیارت و گردشگری مذهبی؛ مهمترین پیوند اجتماعی دو کشور
سومین محور، گردشگری مذهبی است. حجم بالای رفتوآمد میان ایران و عراق، بهویژه در ارتباط با شهرهای مذهبی، موجب شده است که حملونقل هوایی میان دو کشور بخشی از زیرساخت ارتباطات مذهبی و اجتماعی میلیونها نفر باشد.
اهمیت این موضوع در اظهارات مقامهای عراقی و گروههای سیاسی و اجتماعی این کشور نیز بازتاب یافته است. اکرم الکعبی، دبیرکل جنبش نجباء، در واکنش به توقف پروازها اعلام کرده است که در صورت حلنشدن مسئله و ازسرگیرینشدن پروازها، از مردم عراق و خادمان مواکب برای تحصن در فرودگاههای عراق دعوت خواهد کرد.
همچنین ابوآلاء الولائی، دبیرکل کتائب سیدالشهداء، توقف پروازها و قرار گرفتن عراق در مسیر فشار علیه ایران را مورد انتقاد قرار داده و از دولت و پارلمان عراق خواسته است در برابر فشارهای آمریکا موضعگیری کنند.
فارغ از ارزیابی سیاسی این مواضع، خودِ شکلگیری چنین واکنشهایی در داخل عراق نشاندهنده آن است که مسئله پروازها از سطح یک تصمیم اداری فراتر رفته و به موضوعی اجتماعی، سیاسی و اقتصادی در عراق تبدیل شده است.
واکنش بغداد؛ نشانهای از هزینههای داخلی تصمیم
در سطح رسمی نیز نشانه مهمتر آن است که بغداد بهجای پذیرش استمرار محدودیت، مسیر مذاکره با واشنگتن برای دریافت معافیت را فعال کرده است. دفتر نخستوزیری عراق هدف این مذاکرات را فراهمکردن امکان ازسرگیری پروازها برای درمان، تحصیل، زیارت و منافع غیرنظامیان اعلام کرده است. سفیر عراق در تهران نیز از مذاکرات ایران و عراق برای یافتن راهکارهای ازسرگیری پروازهای شرکتهای هواپیمایی ایرانی خبر داده است.
این تحول از منظر رسانهای اهمیت ویژهای دارد: موضوع دیگر صرفاً مطالبه ایران برای بازشدن مسیر هوایی نیست؛ بلکه دولت عراق نیز بهطور رسمی در حال پیگیری بازگشت این مسیر است.
گردشگری، درمان و بازار عراق؛ چرا هزینه برای عراق قابل توجه است؟
در میان بخشهای مختلف، گردشگری یکی از حوزههایی است که آثار توقف پروازها در آن سریعتر نمایان میشود. سالانه میلیونها ایرانی و عراقی میان دو کشور رفتوآمد دارند و عراق یکی از مهمترین بازارهای گردشگری ایران محسوب میشود. همزمان، گردشگران ایرانی نیز برای زیارت، اقامت، خرید، حملونقل و خدمات گردشگری، منابع قابل توجهی را در اقتصاد عراق وارد میکنند. آمار ۸ میلیون سفر ایرانی به عراق در سال گذشته، در کنار ۳.۴ میلیون سفر عراقی به ایران، بزرگی این جریان را نشان میدهد.
بنابراین، در ارزیابی اقتصادی این محدودیت باید میان زیان دوطرفه و نوع توزیع هزینهها تفکیک قائل شد. ایران نیز از کاهش ورود گردشگران عراقی، کاهش درآمد شرکتهای هواپیمایی و اختلال در بازار گردشگری و درمانی متضرر میشود؛ اما در سمت عراق، دامنه پیامدها به مجموعهای از خدمات مقصد مانند فرودگاهها، هتلها، حملونقل شهری، رستورانها، بازارها، خدمات زیارتی و گردشگری و بخشی از اشتغال محلی نیز سرایت میکند. به همین دلیل، تلاش سریع بغداد برای دریافت معافیت را میتوان در چارچوب تلاش برای جلوگیری از استمرار این هزینهها ارزیابی کرد.
انرژی؛ اهرم متقابل دیگری که در فضای سیاسی عراق مطرح شده است
موضوع تنها به گردشگری و حملونقل محدود نمیشود. در واکنشهای اخیر عراق، وابستگی بخشی از شبکه برق این کشور به گاز ایران نیز مطرح شده است. نایبرئیس مجلس نمایندگان عراق هشدار داده است که در صورت قطع صادرات گاز ایران، بخش قابل توجهی از ظرفیت تولید برق عراق تحت تأثیر قرار خواهد گرفت. دادههای اداره اطلاعات انرژی آمریکا نیز نشان میدهد گاز وارداتی از ایران در سالهای اخیر بیش از ۳۰ درصد تولید برق عراق را تأمین کرده است.
بنابراین، در فضای سیاسی عراق، مسئله پروازها در کنار سایر پیوندهای زیرساختی ایران و عراق دیده میشود؛ از انرژی و برق تا گردشگری، زیارت، درمان، آموزش و تجارت. همین درهمتنیدگی موجب شده است که اعمال فشار بر یکی از این مسیرها، واکنشهایی در سایر حوزهها نیز ایجاد کند.
موضع جریانهای سیاسی و مقاومت عراق؛ از اعتراض سیاسی تا مطالبه بازگشایی
واکنش جریانهای سیاسی و گروههای مقاومت عراق نیز در این میان قابل توجه است. اکرم الکعبی توقف پروازها را عاملی برای آسیب به میلیونها مسافر و اقتصاد عراق دانسته و از احتمال تحصن در فرودگاهها سخن گفته است.
ابوآلاء الولائی نیز از دولت و پارلمان عراق خواسته است در برابر فشارهای آمریکا مقاومت کنند و تأکید کرده که عراق نباید بخشی از فشار اقتصادی علیه ایران باشد.
این واکنشها در کنار مواضع دولت عراق، سفارت این کشور در تهران و برخی نمایندگان پارلمان، نشان میدهد که مسئله پروازها به یک موضوع چندلایه در فضای سیاسی عراق تبدیل شده است؛ موضوعی که در آن، منافع اقتصادی و اجتماعی عراق، ملاحظات حاکمیتی بغداد و روابط این کشور با واشنگتن و تهران همزمان درگیر شدهاند.
انتهای پیام/
