پیوند دانشگاه و مزرعه باید عمیق‌تر شود/ استراتژی بلندمدت برای امنیت غذایی پایدار

گروه اقتصاد خبرگزاری آنا، غلامحسین آقایا، مشاور سابق وزیر جهاد کشاورزی و کارشناس ارشد حوزه اقتصاد کشاورزی- تجربیات حاصل از تلاطم‌های اقتصادی و آشکار شدن آسیب‌پذیری‌های کشور در تأمین کالا‌های اساسی، بیش از هر زمان دیگری اهمیت استقلال غذایی را به عنوان یکی از ارکان اصلی امنیت ملی عیان ساخته است. در حال حاضر بخش قابل توجهی از نیاز کشور در حوزه دانه‌های روغنی، ذرت و نهاده‌های دامی از طریق واردات تأمین می‌شود که تداوم این وابستگی در شرایط بحرانی، امنیت غذایی کشور را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.

با وجود تلاش‌های صورت‌گرفته طی سال‌های گذشته، هنوز فاصله معناداری تا خودکفایی پایدار وجود دارد که نشان می‌دهد اگر کشور بخواهد در برابر فشار‌ها و شوک‌های خارجی مقاوم باشد، باید نگاه خود را از روش‌های سنتی به سمت الگو‌های «کشاورزی دانش‌بنیان» تغییر دهد.

عبور از کشاورزی سنتی جایگزینی بذر‌ها و ارقام مقاوم

مسئله امروز کشاورزی ایران دیگر صرفاً افزایش سطح زیر کشت نیست؛ چرا که محدودیت شدید منابع آبی و تغییرات اقلیمی، مدل‌های سنتی کشت را ناکارآمد کرده است. در این میان، راهکار علمی عبور از این بن‌بست، تمرکز بر بهره‌وری از طریق «کشاورزی دقیق» و «بیوتکنولوژی کشاورزی» است. باید بتوانیم با استفاده از فناوری‌های نوین، بذر‌ها و ارقامی را توسعه دهیم که علاوه بر سازگاری با تنش‌های محیطی همچون خشکی، گرما و شوری خاک، «ردپای آب» کمتری داشته باشند و در عین حال، تولید آنها برای کشاورز از توجیه اقتصادی لازم برخوردار باشد.

تجربه نشان داده است تا زمانی که نوآوری‌های تکنولوژیک منجر به کاهش هزینه‌های نهایی و افزایش بهره‌وری نشود، کشاورز انگیزه‌ای برای تغییر الگوی کشت و پذیرش ارقام جدید نخواهد داشت. در واقع، «اقتصاد تولید» باید در کنار تحقیقات اصلاح نژاد گیاهی مورد توجه قرار گیرد تا پایداری تولید در مناطقی با ظرفیت بالا مانند خوزستان، بدون آسیب به سفره‌های زیرزمینی ممکن شود.

امنیت غذایی در گرو پیوند علم، دانشگاه و کشاورزی دانش‌بنیان

توسعه فناوری در بخش کشاورزی یک پروژه زودبازده و کوتاه‌مدت نیست؛ تولید بذر‌های جدید و سازگار با اقلیم ایران، فرآیندی پیچیده، تخصصی و زمان‌بر است که نیازمند استقرار زیرساخت‌های علمی، آزمایشگاه‌های پیشرفته و همکاری نزدیک میان مراکز دانشگاهی و بخش تولید است. ظرفیت‌های علمی موجود در دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌ها در حوزه‌های ژنتیک گیاهی، اصلاح نژاد و مدیریت منابع آب، گنجینه‌ای است که اگر به درستی به مرحله تجاری‌سازی و بهره‌برداری میدانی برسد، می‌تواند مبنای اصلی تصمیم‌گیری‌های راهبردی قرار گیرد.

اگرچه نباید انتظار داشت که تمام مشکلات این حوزه در کوتاه‌مدت برطرف شود، اما آغاز جدی این مسیر و تداوم حمایت‌ها از جریان‌های تحقیقاتی، امنیت غذایی کشور را در دهه‌های آینده تضمین خواهد کرد. در نهایت، آنچه ایران را در برابر تهدیدات پیش‌بینی‌ناپذیر جهانی بیمه می‌کند، نه تصمیم‌های مقطعی، بلکه سرمایه‌گذاری مستمر بر پایه داده، پژوهش و نوآوری است که پیوند میان دانشگاه و مزرعه را به واقعیت تبدیل کند.