مروری بر مهم‌ترین تصمیمات FDA در حوزه سلول‌درمانی و ژن‌درمانی در سال ۲۰۲۵

به گزارش خبرگزاری آنا؛ مریم اسلامی، پزشک و دکتری تخصصی ژنتیک؛ با نزدیک شدن به پایان سال ۲۰۲۵، CGTLive نگاهی به برخی از پرخواننده‌ترین و تأثیرگذارترین تصمیمات و اخبار نظارتی سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) در حوزه سلول‌درمانی و ژن‌درمانی انداخته است. این تأییدیه‌ها و اقدامات نظارتی، پیشرفت بزرگی را برای بیمارانی که پیش‌تر گزینه‌های درمانی محدودی داشتند یا اصلاً گزینه‌ای نداشتند، رقم زد و همچنین نشان‌دهنده افزایش انعطاف‌پذیری FDA در حوزه بیماری‌های نادر، مکانیسم‌های نوین دارورسانی و تولید داروهای بیولوژیک پیشرفته بود.

تأیید نخستین درمان تلانژکتازی ماکولار نوع ۲

۶ مارس ۲۰۲۵ – شرکت داروسازی Neurotech در سال ۲۰۲۵ با تأیید Encelto (revakinagene taroretcel-lwey) توسط FDA، به‌عنوان نخستین درمان تأییدشده برای تلانژکتازی ماکولار ایدیوپاتیک نوع ۲ (MacTel)، تاریخ‌ساز شد. Encelto یک ایمپلنت سلول‌درمانی آلوژنیک و کپسوله‌شده است که به‌طور مداوم فاکتور نوروتروفیک مژگانی (CNTF) را مستقیماً به داخل حفره زجاجیه چشم ترشح می‌کند.

این تأییدیه بر پایه دو کارآزمایی فاز ۳ صادر شد که کاهش قابل‌توجهی در از دست رفتن ناحیه بیضوی به‌عنوان نشانگری از تخریب گیرنده‌های نوری نشان دادند: به‌ترتیب ۵۶.۴٪ (P < .0001) و ۲۹.۲٪ (P = .021).

این ایمپلنت یک پلتفرم جدید برای رسانش پایدار پروتئین در بیماری‌های شبکیه ارائه می‌دهد و انتظار می‌رود در اواسط سال ۲۰۲۵ در ایالات متحده در دسترس قرار گیرد. طبق اعلام Neurotech، عوارض جانبی شایع شامل خونریزی ملتحمه، تأخیر در تطابق با تاریکی، احساس جسم خارجی و موارد دیگر است. این تأییدیه گامی مهم برای بیمارانی محسوب می‌شود که در معرض خطر از دست دادن بینایی ناشی از MacTel قرار دارند و پیش از این هیچ درمان مورد تأیید FDA برای آن‌ها وجود نداشت.

توقف ژن‌درمانی هموفیلی B توسط فایزر

۲۱ فوریه ۲۰۲۵ – در اقدامی غافلگیرکننده، فایزر اعلام کرد: تولید فیداناکوژن الاپارووِک (Beqvez)، ژن‌درمانی مبتنی بر ویروس آدنو-وابسته (AAV) و مورد تأیید FDA برای بزرگسالان مبتلا به هموفیلی B متوسط تا شدید، را متوقف می‌کند. این درمان در آوریل ۲۰۲۴ برای بیمارانی که فاقد آنتی‌بادی‌های خنثی‌کننده AAVRh74var بودند، تأیید شده بود، اما پس از تأیید، هیچ بیماری آن را دریافت نکرد.

این شرکت به نبود تقاضا از سوی جامعه بیماران و مشارکت محدود پزشکان اشاره کرد؛ موردی نادر که در آن یک ژن‌درمانی علی‌رغم دریافت مجوز نظارتی، از بازار خارج می‌شود. Beqvez در کارآزمایی فاز ۳ BENEGENE-2 (NCT03861273) داده‌های امیدوارکننده‌ای شامل بیان پایدار فاکتور IX و کاهش نرخ خونریزی نشان داده بود. با این حال، نگرانی‌های ایمنی از جمله موارد جدی خونریزی دستگاه گوارش که احتمالاً به مصرف استروئید مرتبط بود ممکن است در تردید پزشکان نقش داشته باشد.

قیمت بالای درمان (۳.۵ میلیون دلار) و چالش‌های مرتبط با مدیریت استروئید و زیرساخت‌های بالینی نیز احتمالاً پذیرش آن را در دنیای واقعی محدود کرده‌اند. تصمیم فایزر نشان‌دهنده چالش‌های گسترده‌تر در تجاری‌سازی ژن‌درمانی‌های هموفیلی است. داروهای Roctavian از BioMarin و Hemgenix از UniQure نیز علی‌رغم دریافت تأییدیه، با جذب کند بازار مواجه شده‌اند. خروج فایزر، این شرکت را بدون هیچ دارایی فعال ژن‌درمانی در حال توسعه باقی گذاشته و پرسش‌هایی درباره سرمایه‌گذاری بلندمدت در این حوزه، به‌ویژه در خون‌شناسی، مطرح می‌کند.

تأخیر در تأیید درمان EBV+ PTLD به دلیل مسائل تولید

۱۶ ژانویه ۲۰۲۵ – علی‌رغم داده‌های بالینی قوی، درمان آلوژنیک سلول T اختصاصی EBV شرکت Atara Biotherapeutics با نام tabelecleucel (Ebvallo) به دلیل مشکلات شناسایی‌شده در بازرسی یک سایت تولیدی شخص ثالث، از FDA نامه پاسخ کامل (CRL) دریافت کرد. FDA نگرانی‌ای در خصوص اثربخشی یا ایمنی درمان مطرح نکرد؛ درمانی که در کارآزمایی فاز ۳ ALLELE نرخ پاسخ کلی ۵۰.۷٪ و نرخ پاسخ کامل ۲۸٪ را نشان داده بود.

این CRL بر اهمیت نظارت‌های دقیق نظارتی بر تولید و کنترل کیفیت در حوزه سلول‌درمانی تأکید می‌کند. آتارا با همکاری شرکت Pierre Fabre قصد دارد پس از رفع نواقص شناسایی‌شده، درخواست خود را مجدداً ارسال کند؛ اقدامی که می‌تواند منجر به تأیید در ایالات متحده طی حدود شش ماه شود.

Ebvallo در حال حاضر در اروپا و بریتانیا تأیید شده است و آتارا بر تعهد خود برای ارائه این درمان درجه‌یک به بیماران آمریکایی مبتلا به EBV+ PTLD یک عارضه نادر پس از پیوند بدون گزینه درمانی تأییدشده تأکید کرده است.
در ژوئیه ۲۰۲۵، درخواست مجدد BLA برای tab-cel با بررسی اولویت‌دار پذیرفته شد و تاریخ اقدام هدف PDUFA برای ۱۰ ژانویه ۲۰۲۶ تعیین شد.

پیشرفت ژن‌درمانی ژن‌‌آگنوستیک برای نابینایی ارثی

۴ سپتامبر ۲۰۲۵ – شرکت Nanoscope Therapeutics نخستین ماژول‌های درخواست مجوز زیست‌شناسی غلتان (BLA) را برای MCO-010 (sonpiretigene isteparvovec)، یک ژن‌درمانی فعال‌شونده با نور محیط برای رتینیت پیگمنتوزا (RP)، به FDA ارسال کرد. این درمان با استفاده از وکتور AAV2، اوپسین چندمشخصه (MCO) را به سلول‌های دوقطبی شبکیه منتقل می‌کند و بدون نیاز به جراحی یا آزمایش ژنتیکی، حساسیت به نور را از طریق تزریق داخل زجاجیه بازیابی می‌کند.

در صورت تأیید، MCO-010 نخستین ژن‌درمانی ژن-آگنوستیک برای یک اختلال شبکیه خواهد بود. این درمان در کارآزمایی فاز 2b RESTORE (NCT04945772) به نقاط پایانی اولیه خود برای بهترین حدت بینایی اصلاح‌شده (BCVA) دست یافت و بهبود بینایی در پیگیری‌های طولانی‌مدت پایدار باقی ماند. داده‌های یک کارآزمایی فاز 1/2a جداگانه در هند نیز بهبود مداوم BCVA را نشان داد. هیچ عارضه جانبی جدی چشمی گزارش نشد.

این برنامه واجد شرایط بررسی اولویت‌دار است و کارشناسان آن را یک تغییر الگوی بالقوه می‌دانند که فارغ از نوع جهش ژنتیکی، امید تازه‌ای برای بیماران RP ایجاد می‌کند. شرکت نانوسکوپ قصد دارد ارسال کامل BLA را در اوایل سال ۲۰۲۶ تکمیل کند.

بررسی اولویت‌دار و سپس رد موقت درمان قلبی DMD

۴ مارس ۲۰۲۵ – درمان سلولی آلوژنیک Capricor Therapeutics با نام درامیوسل (CAP-1002) برای درمان کاردیومیوپاتی مرتبط با دیستروفی عضلانی دوشن (DMD)، از سوی FDA مشمول بررسی اولویت‌دار شد. مجوز بیولوژیک این درمان پذیرفته شد و تاریخ اقدام هدف PDUFA، ۳۱ اوت ۲۰۲۵ تعیین گردید.

درامیوسل که از سلول‌های مشتق‌شده از کاردیوسفر تولید می‌شود، یک درمان درجه‌اول است که یکی از علل اصلی بیماری و مرگ‌ومیر در بیماران DMD را هدف قرار می‌دهد. داده‌های کارآزمایی HOPE-2 (NCT03406780) و مطالعه تکمیلی آن (NCT04428476) نشان دادند که این درمان به‌طور معناداری کسر تخلیه بطن چپ و عملکرد اندام فوقانی را حفظ می‌کند. درمان به‌صورت فصلی تجویز می‌شود و نمایه ایمنی مطلوبی دارد.

با این حال، در ژوئیه ۲۰۲۵ FDA با صدور نامه پاسخ کامل اعلام کرد که الزامات قانونی مربوط به «شواهد قابل توجه اثربخشی» برآورده نشده و به داده‌های بالینی بیشتری نیاز است. کارآزمایی تأییدی فاز ۳ HOPE-3 همچنان در حال انجام است. تلاش‌های Capricor نشان‌دهنده توجه فزاینده به زوال قلبی به‌عنوان یک هدف درمانی حیاتی در DMD است.

اعطای عنوان درمان پیشگامانه برای ژن‌درمانی هانتینگتون

۲۴ آوریل ۲۰۲۵ – ژن‌درمانی AMT-130 شرکت UniQure برای بیماری هانتینگتون، عنوان درمان پیشگامانه (Breakthrough Therapy Designation) را از FDA دریافت کرد. این درمان که از وکتور AAV برای انتقال microRNA هدف‌گیرنده mRNA هانتینگتون استفاده می‌کند، پیش‌تر عناوین RMAT، داروی یتیم و مسیر سریع را نیز کسب کرده بود.

این عنوان بر اساس داده‌های موقت فاز ۱/۲ اعطا شد که بیماران درمان‌شده را با یک گروه کنترل خارجی مبتنی بر سیر طبیعی بیماری (توسعه‌یافته با بنیاد CHDI) مقایسه می‌کرد. در گروه دوز بالا، پیشرفت بیماری بر اساس مقیاس ترکیبی UHDRS در ۲۴ ماه، ۸۰٪ کاهش یافت (P = .007). همچنین سطح زنجیره سبک نوروفیلامنت در CSF، ۱۱٪ کاهش نشان داد (P = .02).

FDA موافقت کرده است که AMT-130 می‌تواند بر اساس UHDRS ترکیبی به‌عنوان نقطه پایانی میانی، مسیر تأیید تسریع‌شده را دنبال کند و کاهش نشانگرهای زیستی CSF به‌عنوان داده پشتیبان استفاده شود. هیچ کارآزمایی جدیدی پیش از ارسال BLA مورد نیاز نیست. این تصمیم می‌تواند AMT-130 را به نخستین درمان اصلاح‌کننده بیماری برای هانتینگتون تبدیل کند.

گسترش درمان‌های RNA در بیماری‌های قلبی

۲۰ مارس ۲۰۲۵ – شرکت Alnylam تأییدیه FDA را برای داروی vutrisiran (Amvuttra) جهت درمان کاردیومیوپاتی ناشی از آمیلوئیدوز ترانستیرتین (ATTR-CM) از نوع وحشی یا ارثی دریافت کرد. این دارو پیش‌تر برای پلی‌نوروپاتی تأیید شده بود.

در کارآزمایی HELIOS-B، Amvuttra کاهش ۲۸٪ در مرگ‌ومیر و رویدادهای قلبی–عروقی را طی ۳۶ ماه نشان داد و مزایا تا ۴۲ ماه پایدار ماند. این درمان زیرجلدی RNAi، عملکرد فیزیکی و کیفیت زندگی را حفظ کرد و بدون سیگنال ایمنی جدید بود. Alnylam از کوپن بررسی اولویت‌دار استفاده کرد و جلسه کمیته مشورتی برگزار نشد.

تأیید Zevaskyn؛ نخستین درمان پوستی اصلاح ژن‌ برای دیستروفی مغلوب RDEB

۲۹ آوریل ۲۰۲۵ – داروی prademagene zamikeracel (pz-cel; Zevaskyn) شرکت Abeona Therapeutics برای درمان اپیدرمولیز بولوزای دیستروفیک مغلوب (RDEB) تأیید شد. این درمان شامل ورقه‌های اپیدرمی اتولوگ اصلاح ژنتیکی‌شده است که به‌صورت جراحی روی زخم‌ها پیوند زده می‌شوند.

تأییدیه بر اساس کارآزمایی فاز ۳ VIITAL صادر شد که بهبود معنادار زخم و کاهش درد را پس از یک بار درمان نشان داد. این تأیید پس از رفع نواقص CMC که منجر به CRL در سال ۲۰۲۴ شده بود، حاصل شد. Zevaskyn دومین ژن‌درمانی تأییدشده برای RDEB است و در کنار Vyjuvek یک گزینه مکمل با اثرات پایدار ارائه می‌دهد.

تأیید درمان جدید هموفیلی مبتنی بر siRNA

۳۱ مارس ۲۰۲۵ – داروی fitusiran شرکت Sanofi (Qfitlia)، یک درمان مبتنی بر siRNA با کاهش آنتی‌ترومبین، برای پیشگیری روتین در هموفیلی A و B با یا بدون مهارکننده، تأیید شد. برنامه ATLAS نشان داد که این درمان میزان خونریزی سالانه را در مقایسه با درمان بر اساس تقاضا، بیش از ۷۰٪ کاهش می‌دهد.

Qfitlia به‌صورت ماهانه تجویز می‌شود و کمترین دفعات دوزدهی را در میان درمان‌های پیشگیری‌کننده هموفیلی دارد. آزمون تشخیصی همراه Innovance Antithrombin Assay در یکی از شرکت‌های تابعه‌ شرکت زیمنس نیز برای هدایت دوز مصرفی تأیید شد. عوارض شایع شامل عفونت‌های ویروسی و نازوفارنژیت بود و خطرات شناخته‌شده ترومبوتیک و بیماری کیسه صفرا نیازمند پایش مداوم هستند.

این تأییدیه یک الگوی درمانی جدید مبتنی بر متعادل‌سازی ترومبین را معرفی می‌کند و به فهرست رو به رشد درمان‌های مبتنی بر RNA می‌پیوندد که چشم‌انداز درمان اختلالات ژنتیکی و خونریزی‌دهنده را دگرگون کرده‌اند.