چرا دانشجویان از رشتههای علوم پایه فاصله گرفتهاند؟
خبرگزاری آنا ـ حسین بوذری؛ در دنیای امروز، علوم پایه بهعنوان ستون فقرات پیشرفتهای علمی، نقشی تعیینکننده در توسعه دانش پزشکی و مهندسی ایفا میکنند.
با این شرایط، با وجود اهمیت استراتژیک رشتههایی نظیر زیستشناسی، ریاضی، فیزیک و شیمی، شاهد چالشهای عمیقی در مسیر توسعه و شناخت ظرفیتهای این رشتهها هستیم.
در حالی که جهان با سرعت خیرهکنندهای به سمت درمانهای مبتنی بر مکانیسم و مهندسی ژنتیک حرکت میکند، در کشور با چالشی بنیادین روبرو هستیم: شکاف عمیق میان «پزشکی بالینی» و «علوم پایه». این پرسش که آیا پزشکانی که تنها بر علائم تمرکز میکنند، قادر به حل معماهای پیچیده زیستی خواهند بود؟
خبرگزاری آنا در گفتوگو با مریم پروینی عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی استان آذربایجانغربی و واحد ارومیه و متخصص برجسته علوم زیستی به واکاوی این بحران پرداخته است.
پروینی در این گفتوگو از سقوط ارزش رشتههای علوم پایه در میان دانشجویان سخن میگوید و هشدار میدهد که اگر ریشههای علمی (Base Sciences) تضعیف شوند، تمام ساختار نظام سلامت و مهندسی کشور با مخاطرهای بیسابقه روبرو خواهد شد.
این استاد دانشگاه در این گفتوگو، نهتنها نقدی به سیاستگذاریهای آموزشی وارد میکند، بلکه با معرفی پیشگامان رشتههای علوم پایه، نقشه راهی برای عبور از این بنبست علمی و بازگشت به مسیر شکوفایی، از طریق برگزاری نشستهای ملی و اصلاح ساختار آموزش، ترسیم میکند.
گپ و گفت آنا با پروینی عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی استان آذربایجانغربی و واحد ارومیه و متخصص برجسته علوم زیستی در پی میآید:
آنا: درراستای پروژه خبری با موضوع بررسی چالشهای کلان رشتههای علوم پایه نظیر ریاضی، فیزیک، شیمی و بهخصوص زیستشناسی، با توجه به اینکه رشتههای علوم پایه، زیربنای فعالیتهای علمی-پژوهشی و کاربردی در حوزههایی همچون پزشکی و مهندسی محسوب میشوند، میخواستیم تحلیل تخصصی شما را درباره ظرفیتهای موجود در استانهای غرب کشور و بهخصوص شهرستانها بشنویم. از نظر شما علت مواجهه این رشتهها با چالشهای عمده در سطح استان و کشور چیست و چه راهکارهایی برای عبور از این بحران و رونق بخشیدن به علوم پایه پیشنهاد میدهید؟
پروینی: با سلام و احترام. پیش از هر چیز، واقعیت این است که در علم پزشکی، علوم پایه نقش محوری دارند. برای نمونه، من در گرایش «سلولشناسی تکوینی» فعالیت میکنم؛ این گرایش خود یک حوزه میانرشتهای بسیار جذاب است که چندین شاخه علمی را بهطور همزمان پوشش میدهد. در این حوزه، ما بهصورت تحلیلی بررسی میکنیم که از لحظه صفر تشکیل یک اندام تا رسیدن به مرحله عملکرد، چه اتفاقات سلولی و مولکولی رخ میدهد و اگر بیماریای بروز کند، ریشه آن در چه آسیبهای سلولی یا مولکولی نهفته است.
امروزه در سطح جهانی، علم پزشکی به سمت «پزشکی بازساختی» (Regenerative Medicine) حرکت کرده است و پیشرفتهای نوین پزشکی مدیون علوم پایه است، اما با وجود این اهمیت، رشتههای علوم پایه در ایران بهشدت مورد بیمهری و بیتوجهی قرار گرفتهاند.
آنا: علت اصلی این عدم توجه و چالشهای موجود را از دیدگاه تخصصی خود چگونه تحلیل میکنید؟
پروینی: معتقدم یکی از اصلیترین دلایل، پایین بودن سطح آگاهی در جامعه است.
مشکل اینجاست که ما هنوز تفاوت میان «تکنیکدان آزمایشگاهی» و «دانشمند علوم پایه» را درک نکردهایم، ما در علوم پایه به دنبال تحلیل علمی و درک عمیق مکانیزمها هستیم.
آنا: به بحث آگاهی اشاره کردید؛ آیا این مسئله بر عملکرد حوزه درمان و تشخیصهای پزشکی نیز تأثیر گذاشته است؟
پروینی: در حوزه درمان نیز همکاری میان متخصصان علوم پایه و علوم پزشکی میتواند به تشخیص دقیقتر بیماریها کمک کند.
آنا: به نظر شما ریشه اصلی این بحران در سیستم آموزشی و فرهنگی کجاست؟
پروینی: ریشه این مشکل در فرهنگسازی اشتباه نهفته است. در حال حاضر، تصور غلطی در جامعه حاکم است که «همه چیز پزشکی است» و موفقیت یا ثروت تنها در رشتههای پزشکی است. این نگاه باعث شده است که حتی در خودِ حوزه پزشکی نیز تمرکز از درمانهای بنیادین به سمت حوزههای دیگر، مانند زیبایی، تغییر مسیر دهد.
از سوی دیگر، در سطح آموزش عالی و وزارت علوم، توجه کافی به تقویت این رشتهها و تربیت نیروهای متبحر در علوم پایه صورت نمیگیرد. بخشی از این مشکل به این دلیل است که متخصصان و صاحبنظران واقعی که میتوانند با نگرش علمی، در سیاستگذاریهای آموزشی نقش بهتری داشته باشند، تا زمانی که نگاه ما از «پزشکی صرف» به سمت «پزشکی مبتنی بر علوم پایه» تغییر نکند، این چالشها همچنان پابرجا خواهند بود.
چالشهای ساختاری در سرفصلهای آموزشی و بحران در پژوهشهای کاربردی
آنا: درمورد محتوای آموزشی نیز صحبت کردید. با توجه به اینکه بر لزوم بهروزرسانی دانش اشاره کردید، وضعیت سرفصلهای درسی در مقاطع مختلف چگونه است؟ آیا سرفصلهای فعلی با نیازهای واقعی بازار کار و پیشرفتهای علمی جهان همخوانی دارد؟
پروینی: بله، در این زمینه باید به یک نکته بسیار حیاتی اشاره کنم. اگر بخواهم مثالی ساده بزنم، سرفصلهای درسی که در حال حاضر در وزارت علوم برای رشتههای ما تدوین شده، دچار چالشهای جدی هستند. برخی از این سرفصلها اصلاً با نیازهای واقعی دانشجویان در مقطع تحصیلات خود مطابقت ندارند و برخی دیگر نیز بهشدت قدیمی شده و از رده خارج شدهاند. واقعیت این است که این سرفصلها نیاز مبرمی به بازنگری و بهروزرسانی دارند. در حال حاضر، بسیاری از دانشگاههای ما با همین مشکل مواجه هستند؛ یعنی سرفصلهایی که ارائه میشود، منجر به تربیت دانشجوی متخصص و کارآمد نمیشود.
آنا: با توجه به چالشهایی که مطرح شد، چه پیشنهادهای راهبردی برای خروج از وضعیت رکود در رشتههای زیستشناسی و احیای جایگاه علمی آنها در نظام آموزش عالی دارید تا این رشتهها بتوانند جایگاه خود را بازپس گیرند؟
پروینی: اگر به تاریخچه این رشتهها نگاه کنیم، باید بگویم که در دهههای گذشته، رشته زیستشناسی بسیار پرطرفدار بود و دانشجویان با اشتیاق فراوان به این حوزه میپیوستند. اما متأسفانه امروز، نه تنها با کاهش جذب دانشجو مواجه هستیم، بلکه با نوعی بیمیلی عمومی نیز روبرو شدهایم؛ مشابه وضعیتی که در برخی رشتههای مهندسی مانند برق، مکانیک و صنایع نیز مشاهده میشود که با کاهش جذب و جایگاه علمی مواجه هستند.
پیشنهاد اصلی من برای خروج از این وضعیت، بازنگری در سطح سیاستگذاریهاست. مشکل اصلی از ریشهها و از خودِ ساختار سیاستگذاریهای آموزشی آغاز میشود. ما نباید صرفاً به تبلیغ «پزشکی» بپردازیم؛ بلکه باید پزشکی را بهعنوان بخشی از یک چرخه بزرگتر که با بررسیهای مکانیسمی و حل چالشهای زیستی مرتبط است، معرفی کنیم.
تا زمانی که اهمیت علوم پایه در قلبِ دروس پزشکی نهادینه نشود و سیاستگذاریها از حالت «تمرکز بر بالین» به حالت «تمرکز بر مکانیسم و ریشهشناسی» تغییر نیابد، این رشتهها در وضعیت فعلی باقی خواهند ماند. ما باید با اصلاح این نگاه، جایگاه علمی و اجتماعی متخصصان علوم پایه را بازگردانیم.
وجود مشکلات اقتصادی و اشتغال فارغالتحصیلان رشتههای علوم پایه، درآمدهای پایین، محدودیت فرصت شغلی و نبود مسیر شغلی مشخص برای فارغالتحصیلان از عوامل کاهش استقبال از این رشتههاست.
نبود زیرساخت پژوهشی و کمبود امکانات لازم میتواند از دلایل دیگر نامشخص بودن آینده شغلی فارغالتحصیلان باشد، در این زمینه وجود ارتباط موثر دانشگاه با صنعت میتواند بسیار سازنده باشد.
نقشه راه اصلاح سیاستها و پیشنهاد برگزاری نشستهای ملی برای بازگشت به مسیر علمی
آنا: درمورد انگیزههای ورود به رشتهها نیز نکته جالبی مطرح کردید. آیا راهکارهای فعلی برای جذب دانشجویان به رشتههای پایه، موجب بیارزش شدن این تخصصها شده است؟
پروینی: بله، دقیقاً همینطور است. متأسفانه برخی از رویکردها، حتی از سوی خود سیستم، موجب بیارزش شدن این رشتهها شده است؛ بهعنوان مثال، وقتی به دانشجویان گفته میشود: شما لیسانس زیستشناسی گرفتهاید و این مدرک به تنهایی کاربرد چندانی ندارد، اما فرصتی برای شما فراهم شده تا از این طریق وارد آزمون پزشکی شوید، در واقع داریم این رشته را تحقیر میکنیم. این نگاه غلط موجب شده که دانشجو به جای تمرکز بر تخصص خود، تنها بهدنبال عبور از مسیر برای رسیدن به رشتههای دیگر باشد و این چرخه باید تغییر کند تا ارزش واقعی هر مقطع و هر رشاته بازگردد.
آنا: با توجه به ابعاد گسترده این بحث، چه پیشنهاد اجرایی و عملیاتی برای تدوین یک نقشه راه جامع برای متخصصان دارید؟
پروینی: من یک پیشنهاد جدی دارم. گفتگوهای تلفنی یا پراکنده، نمیتواند منجر به یک جمعبندی علمی و کاربردی شود. پیشنهاد من این است که رسانهها و در رأس آن خبرگزاری آنا، با هماهنگی و همکاری استادان برجسته، یک نشست ملی و تخصصی را سازماندهی کند.
میتوانید از هر استان، دو یا چند نفر از استادان و متخصصان تراز اول را که از نظر علمی صلاحیت بالایی دارند، انتخاب و دعوت کنید. برگزاری یک میزگرد تخصصی، حتی به صورت تصویری، میتواند بستری برای اشتراکگذاری نظرات و رسیدن به یک اجماع علمی و کاربردی باشد. اگر این نشست در سطح ملی برگزار شود و استادان متخصص علوم پایه در آن حضور داشته باشند، میتوانیم به یک خروجی ملموس برسیم.
انتهای پیام/