ریاضیات به صنعت جان میدهد
خبرگزاری آنا؛ زمانی بود که ورود به رشتههای ریاضی و زیستشناسی، حکم ورود به یک باشگاه نخبگان را داشت؛ دورانی که رقابت برای نشستن بر نیمکتهای دانشگاههای برتر، شور و هیجانی بیمانند در میان دانشجویان برمیانگیخت و دانشجویان برای ورود به این رشتهها سر و دست میشکستند، اما امروز، ورق برگشته، رشتهای که ستون فقرات تمام مهندسیها و فناوریهای مدرن جهان است، در کشور ما با پدیدهای غریب روبرو شده است: «فرار دانشجویان از ریاضیات».
از کاهش شدید تقاضا در مقاطع کارشناسیارشد و دکتری تا شکاف عمیق میان تئوریهای دانشگاهی و نیازهای واقعی صنعت، رشته ریاضی در میانه یک چالش بزرگ قرار گرفته است.
خبرنگار آنا در گفتوگوی اختصاصی با دکتر فاطمه اسماعیلزاده مدیر گروه ریاضی دانشگاه آزاد اسلامی واحد بجنورد، به دلِ این بحران زده. ما از گذشتههای پرشور، از چالشهای امروز و از مسیرهای دشواری میگوییم که برای پیوند دادن دوباره «دنیای اعداد» به «دنیای صنعت» و حل مسائل ملی باید طی کرد.
آیا ریاضیات میتواند از حصار کلاسهای درس فراتر رود و دوباره به موتور محرک توسعه ملی تبدیل شود؟
گپ و گفت آنا با اسماعیلزاده مدیر گروه ریاضی دانشگاه آزاد اسلامی واحد بجنورد در پی میآید:
معمای ریاضیات؛ چرا دانشجویان از رشتهای که جهان را ساخته، میگریزند؟
آنا: در بررسی وضعیت فعلی رشتههای علوم پایه، به نظر شما اصلیترین چالشهایی که دانشجویان و جامعه دانشگاهی در مواجهه با این رشتهها با آن روبهرو هستند، چیست؟ **
اسماعیلزاده: در واقع ما با چالشی بنیادین در حوزه منطق استدلال و درک عمیق علمی روبهرو هستیم. با وجود اینکه ماهیت رشتههای علوم پایه نیازمند استدلالهای بسیار قوی و درک عمیق است، اما متأسفانه در حال حاضر شاهد یک بحران در سطح مقاطع تحصیلات تکمیلی هستیم. در واقع، حتی در سطوح پایینتر از تحصیلات تکمیلی نیز با مشکلاتی مواجه هستیم؛ بهعنوان مثال در حوزه آموزش و پرورش، شاهد هستیم که فارغالتحصیلان مقطع کارشناسی رشته ریاضی، تنها به دنبال استخدام در این حوزه هستند و تمایلی به ادامه مسیر تحصیلی در مقاطع کارشناسیارشد و دکتری در همان رشته تخصصی خود ندارند. آنها ترجیح میدهند به جای تعمیق دانش در رشته اصلی، به سراغ رشتههای سادهتر بروند تا صرفاً مدرک تحصیلی کسب کنند، بدون آنکه هدف اصلی از تحصیل یعنی ارتقای سطح علمی محقق شود.
آنا: با توجه به این وضعیت، جایگاه رشتههای علوم پایه در نظام آموزشی کشور چگونه باید بازتعریف شود تا این روند معکوس تغییر کند؟
اسماعیلزاده: مسئله اصلی این است که به رشتههای علوم پایه باید از منظر ارزشهای آموزشی و استراتژیک، بها و اهمیت بیشتری داده شود. اگر به روند تغییرات نگاه کنیم، متوجه میشویم که در دهههای گذشته، بهخصوص در حدود سالهای ۱۳۸۳ و ۱۳۸۴، رشتههایی نظیر زیستشناسی و ریاضیات از جذابیت و تقاضای بسیار بالایی برخوردار بودند و دانشجویان برای ورود به این رشتهها رقابت شدیدی داشتند. اما اکنون شاهد نوعی فرار از این رشتهها هستیم. برای احیای این حوزه، ما باید فرآیند آسیبشناسی را بهصورت تخصصی آغاز کنیم.
آنا: آیا راهکارهای مشخصی برای احیای جذابیت رشتههای علوم پایه و ریاضی و اصلاح ظرفیتهای آموزشی در مقاطع کارشناسیارشد و دکتری در دستورکار دانشگاه قرار گرفته است؟
اسماعیلزاده: بله، تلاشها برای مقابله با این آسیبها در جریان است. یکی از محورهای تمرکز ما، بهرهگیری از ظرفیتهای دانشگاه علوم انسانی و اصلاح ساختارهای آموزشی است. همچنین، یک راهکار عملی که در دانشگاه آزاد اسلامی نیز پیگیری میشود، استفاده از نیروی انسانی متخصص و فارغالتحصیلان خود دانشگاه برای پوشش نیازهای آموزشی است.
به عنوان مثال، قوانینی وضع شده که براساس آن، برای استخدام و بهکارگیری استادان در مقاطع مختلف، اولویت با دانشجویان دکتری دانشگاه آزاد اسلامی است تا ضمن حفظ سطح کیفی، از ظرفیتهای علمی داخلی نیز استفاده شود.
آنا: درخصوص کیفیت پژوهشها، برخی منتقدان معتقدند پژوهشهای رشته ریاضی بیش از حد تئوریک است و با نیازهای جامعه فاصله دارد. نظر شما درباره پیوند میان صنعت و دانشگاه در این رشته چیست؟
اسماعیلزاده: این نکته بسیار کلیدی است. اگرچه در حال حاضر بخش عمدهای از پژوهشها در رشته ریاضی دارای ماهیت تئوریک هستند، اما ظرفیت بسیار بالایی برای تبدیل شدن به پژوهشهای کاربردی و صنعتی وجود دارد.
ما باید مسیری را ایجاد کنیم که ریاضیات بتواند پاسخگوی نیازهای جامعه باشد. استفاده از نرمافزارهای محاسباتی و ریاضیات کاربردی در برنامهریزی و مهندسی، میتواند پل ارتباطی میان تئوری و صنعت باشد.
با این شرایط، چالش موجود این است که گاهی محدودیتهای سیستمهای آموزشی و روشهای سنتی آزمونگیری، مانع از بروز این ظرفیتها و بهرهگیری از ظرفیتهای مدرن در فرآیند یادگیری میشود.
آنا: چه چشماندازی برای آینده گروه ریاضی و تعامل آن با سایر دانشکدهها و صنایع دارید؟
اسماعیلزاده: هدف ما این است که از این انزوا خارج شویم و با تغییر رویکرد از آموزش صرف به سمت آموزش کاربردی و پیوند با نیازهای روز، جایگاه ریاضیات را در ساختار علمی بازگردانیم.
این امر مستلزم همکاری نزدیک میان مدیریت دانشگاه، هیئت علمی و همچنین اصلاح ساختارهای جذب دانشجو در مقاطع تحصیلات تکمیلی است.
کاربرد پژوهشهای بینرشتهای در صنعت
آنا: با توجه به توضیحاتی که درباره ضرورت احیای رشتههای علوم پایه، تقویت پژوهشهای بنیادی و ایجاد ارتباط میان دانشگاه و نیازهای واقعی جامعه ارائه کردید، به نظر شما برای حل مسئله در سطح ملی چه اقداماتی باید در دستورکار قرار گیرد؟ در همین زمینه، اشاره میکنم که در دورهای که شهید دکتر طهرانچی در دانشگاه آزاد اسلامی حضور داشتند، تلاشهای بسیار زیادی برای احیای رشتههای علوم پایه در دانشگاه انجام شد و اکنون دکتر رنجبر هم تلاش بسیاری انجام میدهند، در آن زمان، نشستها و جلسات متعددی با مسئولان وزارت علوم و همچنین مسئولانی که در حوزه رشتههای مرتبط با علوم پایه فعالیت داشتند، برگزار شد. حتی با مسئولان دانشگاه علمیکاربردی و دانشگاه پیامنور نیز گفتوگوهایی صورت گرفت و تلاش شد موضوع احیای رشتههای علوم پایه در سطح کشوری دنبال شود. بهعنوان مدیر گروه رشته ریاضی، برای حمایت بلندمدت از پژوهشگران این رشته، بهویژه پژوهشگرانی که در حوزه موضوعات بنیادی فعالیت میکنند، چه دیدگاهی دارید؟ آیا معتقد هستید این پژوهشها میتوانند به حل مسائل در سطح ملی منجر شوند و از مرزهای دانشگاهی و استانی فراتر بروند، یا تحقق این هدف نیازمند رعایت و فراهمکردن مجموعهای از پارامترها و الزامات مشخص است؟
اسماعیلزاده: بله، پژوهشهایی که در رشته ریاضی و بهخصوص در حوزه موضوعات بنیادی انجام میشوند، این ظرفیت را دارند که به حل مسئله در سطح ملی برسند و فراتر از مرزهای دانشگاهی و استانی گام بردارند؛ اما برای تحقق این هدف، رعایت و فراهمکردن یکسری پارامترها و الزامات ضروری است. پژوهشهای بنیادی باید بهگونهای هدایت شوند که ضمن حفظ ارزش علمی و نظری خود، بتوانند در مسیر پاسخگویی به نیازهای واقعی کشور نیز قرار بگیرند.
در واقع، پایه و اساس بسیاری از پژوهشهای مهندسی، بر مفاهیم و مبانی ریاضی استوار است. بنابراین، میتوان گفت رشتههای مهندسی و رشتههای مرتبط با ریاضی، ناخواسته با یکدیگر گره خوردهاند و بهصورت زنجیروار به هم متصل هستند. هر اندازه این ارتباط میان رشته ریاضی و حوزههای مهندسی، صنعتی و پژوهشی تقویت شود، زمینه برای تبدیل پژوهشهای بنیادی به پژوهشهای کاربردی نیز بیشتر فراهم خواهد شد.
آنا: آیا میتوان گفت یکی از مهمترین الزامات برای افزایش کاربردپذیری پژوهشهای ریاضی، حرکت به سمت پژوهشهای بینرشتهای است؟
اسماعیلزاده: بله، اگر قرار باشد ارتباط میان رشتههای مختلف، بهخصوص رشته ریاضی، رشتههای مهندسی و حوزه صنعت، تقویت شود، پژوهشهای بینرشتهای باید جایگاه بیشتری پیدا کنند.
هر اندازه پژوهشهای بینرشتهای قوت بیشتری داشته باشند، کاربردهای آنها در صنعت نیز بهطور کاملتر و مؤثرتری آشکار خواهد شد.
در حقیقت، زمانی که پژوهشهای ریاضی در ارتباط با رشتههای مهندسی، صنعت و نیازهای اجرایی کشور تعریف شوند، نتایج آنها میتواند از سطح نظری فراتر برود و در حل مسائل واقعی مورد استفاده قرار گیرد.
بنابراین، لازم است دانشگاهها، مراکز پژوهشی، وزارت علوم، دستگاههای اجرایی و صنایع، همکاری منسجمتری با یکدیگر داشته باشند تا پژوهشگران رشته ریاضی بتوانند موضوعات بنیادی خود را در مسیر پاسخگویی به نیازهای کشور توسعه دهند.
آنا: با توجه به مباحث مطرحشده، پژوهشهای بنیادی ریاضی زیربنای توسعه پژوهشهای مهندسی و صنعتی است.
اسماعیلزاده: بله، دقیقاً همینطور است. پایه و اساس پژوهشهای مهندسی، در بسیاری از موارد، بر دانش ریاضی و پژوهشهای بنیادی این حوزه قرار دارد. به همین دلیل، رشتههای مهندسی و رشتههای مرتبط با ریاضی، بهصورت ناخواسته و زنجیروار به یکدیگر متصل هستند.
اگر این ارتباط به شکل هدفمند و برنامهریزیشده دنبال شود، پژوهشهای بنیادی ریاضی نیز میتوانند در مسیر پژوهشهای مهندسی و صنعتی قرار گیرند و به حل مسائل واقعی جامعه کمک کنند.
از این منظر، موضوع فقط حمایت از یک رشته دانشگاهی نیست؛ بلکه بحث بر سر حمایت از زنجیرهای علمی است که از پژوهشهای بنیادی آغاز میشود و در نهایت میتواند به فناوری، صنعت، حل مسئله و توسعه ملی منجر شود، بنابراین، حمایت بلندمدت از پژوهشگران رشته ریاضی، ایجاد فرصت برای انجام پژوهشهای بنیادی، تقویت ارتباط با رشتههای مهندسی و فراهمکردن زمینه همکاری با صنعت، از جمله اقداماتی است که باید بهصورت جدی مورد توجه قرار گیرد.
آنا: بهعنوان جمعبندی بفرمایید، برای آنکه پژوهشهای ریاضی بتوانند در سطح ملی و حتی فراتر از مرزهای دانشگاهی و استانی اثرگذار باشند، چه میتوان کرد؟
اسماعیلزاده: پژوهشهای بنیادی رشته ریاضی، ظرفیت بالایی برای اثرگذاری در سطح ملی دارند؛ اما این ظرفیت زمانی بالفعل میشود که میان دانشگاه، مراکز پژوهشی، رشتههای مهندسی، صنعت و دستگاههای اجرایی ارتباطی هدفمند و پایدار شکل بگیرد. همچنین، حمایت بلندمدت از پژوهشگران، توجه به پژوهشهای بینرشتهای و فراهمکردن زمینه استفاده از نتایج پژوهشها در صنعت، اهمیت بسیار زیادی دارد.
در این صورت، پژوهشهای ریاضی میتوانند از مرزهای دانشگاهی و استانی عبور کنند، در حل مسائل ملی نقش داشته باشند و زمینهساز پیشرفت در حوزههای مهندسی و صنعتی شوند. اگر پژوهشهای بینرشتهای قوت بیشتری داشته باشند، حتماً کاربردهای این پژوهشها در صنعت بهصورت کاملتر و ملموستری نمایان خواهد شد.
انتهای پیام/