نقش حیاتی متخصصان شیمی در امنیت صنعتی استان خراسانشمالی
خبرگزاری آنا ـ مریم ریحانی دکتری شیمی تجزیه، مدرس دانشگاه و مسئول سابق آزمایشگاه شیمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد شیروان است؛ بانویی که انتخاب رشته شیمی برای او نه یک انتخاب اتفاقی، بلکه حاصل علاقهای ریشهدار به شناخت پدیدههای پیرامون زندگی بوده است.
وی با رتبه ۲۰۰۰ آزمون سراسری، با علاقه این رشته را انتخاب کرد و از دوران دبیرستان با ارائه طرحهای خلّاقانه در زمینه چینش اوربیتالها و راهاندازی آزمایشگاهی کوچک در منزل، علاقه خود را به دنیای شیمی نشان داد.
برای او شیمی صرفاً مجموعهای از فرمولها و واکنشها نیست، بلکه علمی جاری در تمام ابعاد زندگی است؛ تا جایی که حتی در زندگی روزمره و هنگام آشپزی نیز از خواص شیمیایی ادویهها، نقش آنتیاکسیدانی گلبرگ زعفران و اهمیت کیفیت آب برای فرزندانش سخن میگوید.
دکتری شیمی تجزیه و مدرس دانشگاه در گفتوگو با خبرنگار آنا تأکید بر ضرورت بازنگری در جایگاه علوم پایه، معتقد است توسعه علمی کشور بدون تقویت این رشتهها، ارتباط واقعی دانشگاه با صنعت و بهرهبرداری هوشمندانه از تجهیزات آزمایشگاهی امکانپذیر نیست.
شکاف میان دانش و صنعت؛ چالش بزرگ علوم پایه در مسیر توسعه اقتصادی
آنا: موضوع گفتوگوی ما درباره توسعه رشتههای علوم پایه و نحوه تقویت این حوزههاست. با توجه به اینکه علوم پایه زیربنای فعالیت استادان و پژوهشگران محسوب میشوند، فکر میکنید چه مسائل علمی شناختهشده، اما حلنشدهای هستند که نیاز به بررسی دقیق و جدی دارند و با توجه به ظرفیت علمی بالای استان خراسانشمالی، متأسفانه رشتههای علوم پایه همچنان در سطح استان با چالشهای جدی روبهرو هستند، تحلیل شما در این باره چیست؟
ریحانی: به اعتقاد بنده یکی از مهمترین چالشهای امروز آموزش عالی کشور، کمرنگ شدن جایگاه علوم پایه در نظام تصمیمگیری و حتی در نگاه عمومی جامعه است.
متأسفانه در سالهای اخیر، این تصور شکل گرفته که علوم پایه رشتههایی صرفاً نظری و فاقد ارتباط مستقیم با اشتغال و اقتصاد هستند؛ در حالی که تقریباً هیچ صنعت پیشرفتهای بدون اتکاء به دانش شیمی، فیزیک، ریاضی و زیستشناسی قادر به ادامه فعالیت و توسعه نیست.
بهعنوان مثال، استان خراسانشمالی با برخورداری از صنایع مادر و مهمی همچون پتروشیمی، کارخانه سیمان و مجتمع آلومینا، ظرفیت بسیار مناسبی برای جذب متخصصان رشته شیمی دارد.
کنترل کیفیت مواد اولیه و محصولات، آنالیز ترکیبات شیمیایی، تصفیه پسابهای صنعتی، بهینهسازی فرایندهای تولید، کنترل خوردگی تجهیزات، فیلتراسیون و پایش آلایندهها، همگی از حوزههایی هستند که حضور متخصصان شیمی در آنها ضروری است.
با این وجود، هنوز ارتباط ساختاریافته و مؤثری میان ظرفیت دانشگاهی رشته شیمی و نیازهای واقعی این صنایع شکل نگرفته است.
به بیان دیگر، صنعت به متخصص نیاز دارد، دانشگاه دانش تخصصی تولید میکند، اما حلقه اتصال این دو به اندازه کافی فعال نیست.
از سوی دیگر، مسائل مهمی مانند آلودگی منابع آب، حذف فلزات سنگین، شناسایی آلایندههای نوظهور، مدیریت پسماندهای صنعتی، بازیافت مواد ارزشمند و توسعه روشهای کمهزینه تصفیه آب، ازجمله موضوعاتی هستند که هم در سطح استان خراسانشمالی و هم در مقیاس ملی به پژوهشهای جدی نیاز دارند.
به نظرم باید نگاه مسئولان به علوم پایه تغییر کند؛ چراکه اگر امروز برای این رشتهها سرمایهگذاری نکنیم، فردا برای تأمین دانش فنی و فناوری موردنیاز صنایع، ناچار به صرف هزینههای بسیار بیشتری خواهیم شد.
آنا: در حال حاضر وضعیت ظرفیتهای آموزشی دانشگاه آزاد اسلامی واحد خراسانشمالی در مقاطع مختلف ازجمله کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری در رشته شیمی چگونه است و تعداد دقیق متقاضیان و دانشجویان در هریک از این مقاطع به چه صورت است؟
ریحانی: در حال حاضر دانشگاه آزاد اسلامی واحد بجنورد در دو مقطع کارشناسی و کارشناسیارشد رشته شیمی پذیرش دانشجو دارد و در مقطع دکتری این رشته پذیرشی صورت نمیگیرد.
در وضعیت فعلی، ۲۳ دانشجو در مقطع کارشناسی و ۲ دانشجو در مقطع کارشناسیارشد شیمی آلی مشغول به تحصیل هستند.
البته باید صادقانه بگویم که رشته شیمی در سالهای اخیر با استقبال عمومی بالایی مواجه نبوده و این موضوع صرفاً مختص واحد بجنورد نیست و میتوان آن را در چارچوب چالش عمومی رشتههای علوم پایه بررسی کرد.
یکی از دلایل این وضعیت، فاصله میان تصور دانشآموزان از آینده شغلی این رشتهها و فرصتهای واقعی موجود در صنعت است.
وقتی دانشآموز و خانواده او از آینده شغلی رشته شیمی اطمینان کافی نداشته باشند، طبیعی است که به سمت رشتههایی با تصور اشتغال سریعتر گرایش پیدا کنند.
بنابراین، افزایش ظرفیت پذیرش بهتنهایی راهکار مناسبی نیست؛ ابتدا باید جایگاه شغلی فارغالتحصیلان علوم پایه تقویت و ارتباط دانشگاه با صنایع استان برقرار شود.
آنا: نحوه ارائه دروس در مقطع کارشناسیارشد رشته شیمی چگونه است؟
ریحانی: ساختار آموزشی دوره کارشناسیارشد شیمی به این صورت است که دانشجو سه نیمسال را به گذراندن دروس نظری و تخصصی اختصاص میدهد و نیمسال چهارم عمدتاً به انجام پژوهش و تدوین پایاننامه اختصاص دارد.
البته به اعتقاد من، در مقطع کارشناسیارشد نباید آموزش صرفاً به انتقال مفاهیم نظری محدود شود. دانشجوی شیمی باید در کنار تسلط بر مبانی علمی، توانایی کار با تجهیزات آزمایشگاهی، طراحی آزمایش، تحلیل دادهها، تفسیر نتایج و حل مسائل واقعی را نیز کسب کند.
اگر قرار است فارغالتحصیل رشته شیمی در آینده وارد صنعت شود، باید در دوران تحصیل با مسائل واقعی محیطهای صنعتی آشنا شود و صرفاً به محفوظات و مباحث تئوری اکتفا نکند.
آنا: توان علمی و پژوهشی استادان رشته شیمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد بجنورد و وضعیت فعالیت پژوهشی استادان رشته شیمی چگونه است؟ آیا پژوهشها بیشتر جنبه تئوری دارند یا با نیازهای کاربردی و صنعتی نیز پیوند خوردهاند؟
ریحانی: ظرفیت علمی استادان رشته شیمی در دانشگاه آزاد اسلامی واحد بجنورد، قابلیت مناسبی برای توسعه فعالیتهای آموزشی و پژوهشی دارد.
تلاش میشود موضوعات پایاننامههای دانشجویی به سمت مسائل روز علمی و چالشهای واقعی جامعه هدایت شوند تا پژوهشها صرفاً در سطح تولید مقاله باقی نمانند.
البته باید بپذیریم که تبدیل یک پژوهش دانشگاهی به محصول یا فناوری قابل استفاده در صنعت، نیازمند امکانات آزمایشگاهی، حمایت مالی، همکاری بینرشتهای و از همه مهمتر وجود ارتباط مستمر با بخش صنعت است.
به نظرم یکی از ضعفهای ساختاری پژوهش در کشور این است که گاهی مقاله به هدف نهایی تبدیل میشود؛ در حالی که مقاله باید یکی از خروجیهای پژوهش باشد، نه تمام هدف آن. ما باید به دنبال پژوهشهایی باشیم که علاوه بر ارزش علمی، قابلیت حل یک مسئله واقعی را داشته باشند.
آنا: در رشته شیمی میتوان به حل مسئله در استان خراسانشمالی و حتی کشور پاسخ داد؟
ریحانی: صددرصد. شیمی یکی از رشتههای مادر و زیربنایی علوم است و اساساً زندگی انسان بدون شیمی قابل تصور نیست. همین لباسی که میپوشیم، کرمی که برای پوست استفاده میکنیم، صابونی که روزانه با آن دستهایمان را میشوییم، داروهایی که مصرف میکنیم، مواد غذایی که میخوریم و حتی هوایی که تنفس میکنیم، همگی با دانش شیمی ارتباط مستقیم دارند.
در مقیاس صنعتی نیز شیمی میتواند پاسخگوی بسیاری از مسائل کشور باشد. بهعنوان مثال، در استان خراسانشمالی میتوان از ظرفیت متخصصان شیمی برای بررسی کیفیت منابع آب، شناسایی آلایندهها، حذف ترکیبات مضرّ از پسابها، بازیابی مواد ارزشمند از پسماندهای صنعتی و بهینهسازی فرایندهای تولید استفاده کرد.
حتی میتوان با تعریف پروژههای مشترک میان دانشگاه و کارخانههای استان خراسانشمالی، بخشی از مشکلاتی را که امروز برای حل آنها از مشاوران یا تجهیزات خارج از استان استفاده میشود، با تکیه بر توان علمی متخصصان بومی برطرف کرد.

نکته مهم این است که نباید شیمی را صرفاً یک رشته دانشگاهی بدانیم؛ شیمی میتواند به کاهش هزینههای تولید، افزایش کیفیت محصولات، حفاظت از محیط زیست و ارتقای سلامت جامعه کمک کند.
مشکل جدی دانشگاههای کشور، استفاده نکردن از ظرفیت تجهیزات آزمایشگاهی است!
آنا: در این زمینه هستههای پژوهشی مشخصی برای کار روی مسائل مرزی و حلنشده علمی در دانشگاه آزاد اسلامی خراسانشمالی و واحد بجنورد شکل گرفته است؟
ریحانی: در دانشگاه آزاد اسلامی واحد بجنورد چندین طرح پژوهشی در حال اجراست و از ظرفیتهای آزمایشگاهی موجود نیز برای پیشبرد فعالیتهای تخصصی استفاده میشود.
یکی از ظرفیتهای مهم، استقرار آزمایشگاه محصولات وارداتی گمرک در دانشگاه آزاد اسلامی واحد بجنورد است که قابلیت ارزشمندی برای انجام فعالیتهای تخصصی در حوزه شناسایی و بررسی محصولات فراهم کرده است.
این ظرفیت میتواند علاوه بر ارائه خدمات تخصصی، زمینهای برای آشنایی دانشجویان با کاربرد عملی دانش شیمی و استانداردهای ارزیابی محصولات باشد.
البته معتقدم باید از این ظرفیتها فراتر رفت و هستههای پژوهشی را بهصورت هدفمند و مسئلهمحور توسعه داد؛ بهگونهای که هر هسته پژوهشی مسئولیت بررسی یک مسئله مشخص در استان را بر عهده بگیرد.
بهعنوان مثال، یک گروه بر کیفیت آب و آلایندههای محیطی، گروهی بر آنالیز مواد و کنترل کیفیت محصولات صنعتی و گروهی دیگر بر بازیافت و مدیریت پسماندهای صنعتی متمرکز شود.
آنا: چه سازوکار مشخصی برای حمایت بلندمدت از پژوهشگرانی که در رشته شیمی بر روی موضوعات بنیادی و مرزشکن فعالیت میکنند، دارید؛ هدف این است که این پژوهشها به مرحله حل مسئله در سطح ملی برسند و فراتر از مرزهای دانشگاهی و استانی، تأثیرگذار باشند و چگونه میتوان این مسائل را از حالت تئوریک خارج و به سطح مسائل کشوری ارتقا داد؟
ریحانی: حمایت از پژوهشگر نباید صرفاً به پرداخت اعتبار برای انجام یک طرح یا تشویق به انتشار مقاله محدود شود. پژوهش یک فرآیند پیوسته است و برای رسیدن به نتیجه، به حمایت مالی، تجهیزات مناسب، نیروی انسانی متخصص و فرصت کافی نیاز دارد.
در دانشگاه، حمایت از مقالات علمی با درجه و کیفیت بالا و فراهم کردن بستر فعالیتهای پژوهشی ازجمله اقداماتی است که میتواند انگیزه استادان و دانشجویان را افزایش دهد؛ اما به نظرم این حمایتها باید به مرحله بعدی نیز تسری پیدا کند.
یکی از مشکلات جدی دانشگاههای کشور، استفاده نکردن از ظرفیت تجهیزات آزمایشگاهی موجود است.
در سالهای گذشته، در برخی مراکز آموزش عالی، تجهیزات پیشرفته و گرانقیمتی خریداری شده که به دلایل مختلف از جمله نبود اپراتور متخصص، کمبود قطعات، مشکلات تعمیر و نگهداری یا نبود برنامه بهرهبرداری، همچنان بلااستفاده باقی ماندهاند.
این موضوع را نمیتوان صرفاً یک مشکل آزمایشگاهی دانست؛ بلکه نوعی هدررفت سرمایه ملی است.
بسیاری از این تجهیزات در زمانی خریداری شدهاند که هزینه تهیه آنها بهمراتب کمتر از امروز بوده و اکنون خرید مجدد چنین دستگاههایی برای دانشگاهها بسیار دشوار است.
به اعتقاد من، پیش از اختصاص بودجههای جدید برای خرید تجهیزات، باید یک ارزیابی ملی از امکانات موجود دانشگاهها انجام شود.
لازم است مشخص شود هر دانشگاه چه دستگاههایی دارد، وضعیت فنی آنها چگونه است، چه قابلیتهایی دارند و برای راهاندازی و بهرهبرداری از آنها به چه میزان اعتبار و نیروی انسانی نیاز است.
پیشنهاد دیگر من ایجاد یک سامانه یکپارچه ملی برای شناسایی و اشتراکگذاری تجهیزات آزمایشگاهی دانشگاههاست. چهبسا دانشگاهی در یک استان دستگاهی پیشرفته و بلااستفاده داشته باشد، در حالی که پژوهشگری در استانی دیگر برای انجام یک آزمایش تخصصی، ماهها به دنبال همان دستگاه باشد.
اگر امکان استفاده مشترک از این تجهیزات فراهم شود، هم هزینههای پژوهشی کاهش مییابد و هم ظرفیت علمی کشور افزایش پیدا میکند.
همچنین باید آموزش اپراتورهای تخصصی، کالیبراسیون، تعمیر و نگهداری تجهیزات و تربیت نیروی انسانی ماهر بهعنوان بخشی جداییناپذیر از برنامههای پژوهشی دانشگاهها در نظر گرفته شود.
در نهایت، برای ارتقای پژوهشهای دانشگاهی به سطح ملی، باید میان دانشگاهها، صنایع، مراکز تحقیقاتی و شرکتهای دانشبنیان زنجیره همکاری شکل بگیرد. پژوهشی که به نیاز واقعی جامعه پاسخ میدهد، میتواند از یک پایاننامه دانشگاهی فراتر برود و به فناوری، محصول و حتی راهکار ملی تبدیل شود.
آنا: بهعنوان جمعبندی بفرمایید، چه پیشنهادی برای بهبود و تقویت جایگاه رشتههای علوم پایه بهخصوص شیمی دارید، آیا ایده خاصی به ذهنتان میرسد که باید این ایده به عملیاتی برسد و در صورت عملی شدن آن امیدوار به تقویت و بهبود رشتههای علوم پایه در کشور بهخصوص استان خراسانشمالی باشیم؟
ریحانی: اگر بخواهم یک پیشنهاد عملی و اثرگذار مطرح کنم، معتقدم باید یک طرح جامع با عنوان «احیای ظرفیتهای علوم پایه و پیوند دانشگاه با صنعت» در دستورکار دانشگاهها و مسئولان آموزش عالی قرار بگیرد.
در گام نخست، باید نیازهای واقعی صنایع هر استان شناسایی و به پروژههای پژوهشی مشخص تبدیل شوند؛ بهعنوان مثال در خراسانشمالی میتوان با همکاری صنایع پتروشیمی، سیمان و آلومینا، فهرستی از مسائل فنی و آزمایشگاهی تهیه کرد و حل هر مسئله را به یک گروه تخصصی دانشگاهی سپرد.
در گام دوم، باید تمام تجهیزات آزمایشگاهی دانشگاهها شناسایی و وضعیت بهرهبرداری از آنها مشخص شود. تجهیزات قابل استفاده، تجهیزات نیازمند تعمیر و دستگاههای بلااستفاده باید در یک بانک اطلاعاتی ملی ثبت شوند تا امکان استفاده مشترک از آنها مهیا شود.
در گام سوم، لازم است برای دانشجویان علوم پایه فرصت حضور در محیطهای صنعتی، کارآموزی تخصصی و مشارکت در پروژههای واقعی مهیا شود. وقتی دانشآموزان و دانشجویان ببینند که دانش شیمی چگونه میتواند یک مشکل صنعتی را حل کند، نگاه آنها به آینده شغلی این رشته تغییر خواهد کرد.
همچنین پیشنهاد میکنم در سیاستهای پذیرش دانشجو، حمایتهای پژوهشی و برنامههای اشتغالزایی، علوم پایه بهعنوان زیرساخت توسعه فناوری کشور دیده شوند، نه رشتههایی که صرفاً باید ظرفیت آموزشی آنها حفظ شود.
نکته پایانی بنده این است که توسعه علمی با خرید دستگاههای گرانقیمت، افزایش تعداد مقالات یا ایجاد آزمایشگاههای پرزرقوبرق اتفاق نمیافتد. توسعه زمانی محقق میشود که دانشجو بتواند از دانش خود استفاده کند، استاد بتواند پژوهش خود را به نتیجه برساند، صنعت بتواند از ظرفیت دانشگاه بهره ببرد و تجهیزات موجود نیز واقعاً در خدمت علم و تولید قرار بگیرند.
علوم پایه شاید در ظاهر کمتر دیده شوند، اما در واقع زیربنای بسیاری از دستاوردهای علمی و صنعتی هستند.
اگر این زیربنا تضعیف شود، نمیتوان انتظار داشت در فناوریهای پیشرفته به جایگاه مطلوبی برسیم. به نظرم امروز بیش از هر زمان دیگری نیاز داریم علوم پایه را از حاشیه به متن سیاستگذاری علمی کشور بازگردانیم.
انتهای پیام/