عضو هیئت علمی گروه زیست‌شناسی دانشگاه آزاد:

علم پزشکی هم مدیون علوم پایه است/ نقش موثر علوم پایه و زیست‌شناسی در درمان بیماری سرطان

زیست شناسی
عضو هیئت علمی گروه زیست‌شناسی دانشگاه آزاد اسلامی استان آذربایجان‌غربی و واحد ارومیه و متخصص علوم زیستی با بیان اینکه در سطح جهانی، علم پزشکی به سمت «پزشکی بازساختی» حرکت کرده و پیشرفت‌های نوین پزشکی مدیون علوم پایه است، گفت: با وجود این اهمیت، رشته‌های علوم پایه در ایران و به‌‌خصوص در استان آذربایجان‌غربی، به‌شدت مورد بی‌مهری و بی‌توجهی قرار گرفته‌، درحالی که علوم پایه و زیست‌شناسی در درمان بیماری سرطان هم نقش موثری دارد.

خبرگزاری آنا ـ حسین بوذری؛ در دنیای امروز، علوم پایه به‌عنوان ستون فقرات پیشرفت‌های علمی، نقشی تعیین‌کننده در توسعه دانش پزشکی و مهندسی ایفا می‌کنند.

با این شرایط، با وجود اهمیت استراتژیک رشته‌هایی نظیر زیست‌شناسی، ریاضی، فیزیک و شیمی، شاهد چالش‌های عمیقی در مسیر توسعه و شناخت ظرفیت‌های این رشته‌ها هستیم.

در حالی که جهان با سرعت خیره‌کننده‌ای به سمت درمان‌های مبتنی بر مکانیسم و مهندسی ژنتیک حرکت می‌کند، در کشور با چالشی بنیادین روبرو هستیم: شکاف عمیق میان «پزشکی بالینی» و «علوم پایه». این پرسش که آیا پزشکانی که تنها بر علائم تمرکز می‌کنند، قادر به حل معماهای پیچیده زیستی خواهند بود؟ 

خبرگزاری آنا در گفت‌وگو با مریم پروینی عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی استان آذربایجان‌غربی و واحد ارومیه و متخصص برجسته علوم زیستی به واکاوی این بحران پرداخته است.

پروینی در این گفت‌و‌گو از سقوط ارزش رشته‌های علوم پایه در میان دانشجویان سخن می‌گوید و هشدار می‌دهد که اگر ریشه‌های علمی (Base Sciences) تضعیف شوند، تمام ساختار نظام سلامت و مهندسی کشور با مخاطره‌ای بی‌سابقه روبرو خواهد شد.

این استاد دانشگاه در این گفت‌وگو، نه‌تنها نقدی به سیاست‌گذاری‌های آموزشی وارد می‌کند، بلکه با معرفی پیشگامان رشته‌های علوم پایه، نقشه راهی برای عبور از این بن‌بست علمی و بازگشت به مسیر شکوفایی، از طریق برگزاری نشست‌های ملی و اصلاح ساختار آموزش، ترسیم می‌کند. 

گپ و گفت آنا با پروینی عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی استان آذربایجان‌غربی و واحد ارومیه و متخصص برجسته علوم زیستی در پی می‌آید:

آنا: درراستای پروژه خبری با موضوع بررسی چالش‌های کلان رشته‌های علوم پایه نظیر ریاضی، فیزیک، شیمی و به‌‌خصوص زیست‌شناسی، با توجه به اینکه رشته‌های علوم پایه، زیربنای فعالیت‌های علمی-پژوهشی و کاربردی در حوزه‌هایی همچون پزشکی و مهندسی محسوب می‌شوند، می‌خواستیم تحلیل تخصصی شما را درباره ظرفیت‌های موجود در استان‌های غرب کشور و به‌‌خصوص شهرستان‌ها بشنویم. از نظر شما علت مواجهه این رشته‌ها با چالش‌های عمده در سطح استان و کشور چیست و چه راهکار‌هایی برای عبور از این بحران و رونق بخشیدن به علوم پایه پیشنهاد می‌دهید؟

پروینی: با سلام و احترام. پیش از هر چیز، واقعیت این است که در علم پزشکی، علوم پایه نقش محوری دارند. برای نمونه، من در گرایش «سلول‌شناسی تکوینی» فعالیت می‌کنم؛ این گرایش خود یک حوزه میان‌رشته‌ای بسیار جذاب است که چندین شاخه علمی را به‌طور همزمان پوشش می‌دهد. در این حوزه، ما به‌صورت تحلیلی بررسی می‌کنیم که از لحظه صفر تشکیل یک اندام تا رسیدن به مرحله عملکرد، چه اتفاقات سلولی و مولکولی رخ می‌دهد و اگر بیماری‌ای بروز کند، ریشه آن در چه آسیب‌های سلولی یا مولکولی نهفته است.

امروزه در سطح جهانی، علم پزشکی به سمت «پزشکی بازساختی» (Regenerative Medicine) حرکت کرده است و تمام پیشرفت‌های نوین پزشکی مدیون علوم پایه است. اما با وجود این اهمیت، رشته‌های علوم پایه در ایران و به‌‌خصوص در استان آذربایجان‌غربی، به‌شدت مورد بی‌مهری و بی‌توجهی قرار گرفته‌اند.

آنا: علت اصلی این عدم توجه و چالش‌های موجود را از دیدگاه تخصصی خود چگونه تحلیل می‌کنید؟

پروینی: معتقدم یکی از اصلی‌ترین دلایل، پایین بودن سطح آگاهی است؛ متأسفانه این آگاهی نه‌تنها در جامعه، بلکه در خودِ متخصصان و اعضای هیئت علمی نیز در برخی موارد کم است. من وقتی با دانشجویان مقطع کارشناسی در کلاس‌ها صحبت می‌کنم، متوجه می‌شوم که آگاهی آنها بسیار محدود است. به آنها گفته می‌شود که آینده شغلی شما در رشته‌هایی مانند میکروبیولوژی یا سلول و مولکول، صرفاً کار در آزمایشگاه‌های تشخیص طبی است.

مشکل اینجاست که ما هنوز تفاوت میان «تکنیک‌دان آزمایشگاهی» و «دانشمند علوم پایه» را درک نکرده‌ایم. فردی که در آزمایشگاه کار می‌کند، صرفاً یک تکنیک را اجرا می‌کند، اما آنچه ما در علوم پایه به دنبال آن هستیم، تحلیل علمی و درک عمیق مکانیزم‌هاست. این نقص در آگاهی باعث شده تا دانشجو‌ها تصور کنند آینده شغلی آنها تنها در محدوده‌ی آزمایشگاه‌های تشخیص طبی خلاصه می‌شود.

آنا: به بحث آگاهی اشاره کردید؛ آیا این مسئله بر عملکرد حوزه درمان و تشخیص‌های پزشکی نیز تأثیر گذاشته است؟

پروینی: قطعاً. این نقص آگاهی حتی به حوزه درمان نیز سرایت کرده است. برای روشن شدن موضوع، باید به تفاوت میان «دانش مکانیزم» و «کاربرد سطحی دانش» اشاره کنم. بسیاری از پزشکان، با وجود تخصص، ممکن است بر مکانیزم‌های مولکولی و سلولی تسلط کافی نداشته باشند. 

به‌عنوان مثال، در حوزه گوارش، پزشکان موفقی به‌دلیل تسلط بر مکانیزم‌های علمی، در تشخیص و درمان بسیار دقیق هستند که صرفاً به تجویز دارو‌های خانواده «پرازول» برای کاهش اسیدیته معده بسنده نمی‌کنند، بلکه، چون مکانیزم عملکرد پمپ‌های پروتون را می‌دانند، در صورت عدم پاسخگویی بیمار، مسیر‌های درمانی دقیق‌تر و علمی‌تری را دنبال می‌کنند.

همین موضوع در حوزه نورولوژی (اعصاب) نیز صدق می‌کند؛ پزشکانی در ارومیه، به‌دلیل درک عمیق علمی، در تشخیص‌ها بسیار دقیق عمل می‌کنند. در مقابل، اگر پزشکی صرفاً به دنبال تجویز دارو‌های رایج مانند «فلوکستین» برای هر نوع افسردگی باشد، بدون اینکه بداند این اختلال با کدام مسیر سیگنالینگ سلولی در ارتباط است، در واقع در حال درمان سطحی است.

همچنین می‌توان به پزشکان برجسته‌ای اشاره کرد که به‌دلیل تسلط بر مکانیزم‌های سلولی، در تشخیص‌های بسیار پیچیده موفق عمل می‌کنند. به‌عنوان مثال، از سوی یک پزشک که نامش را نمی‌برم در مورد یک کودک ۸ ساله که با انواع دارو‌های ضد صرع درمان می‌شد، اما پاسخ نمی‌گرفت، تشخیص درست از طریق بررسی سیستم‌های ایمونولوژیک و بررسی سطح «اینترلوکین ۶» (Interleukin-۶) و ارتباط التهاب مغزی با فعالیت‌های الکتریکی نابجا در مغز حاصل شد؛ چیزی که یک پزشک بدون تسلط بر علوم پایه سلولی هرگز قادر به انجام آن نخواهد بود.

آنا: به نظر شما ریشه اصلی این بحران در سیستم آموزشی و فرهنگی کجاست؟

پروینی: ریشه این مشکل در فرهنگ‌سازی اشتباه نهفته است. در حال حاضر، تصور غلطی در جامعه حاکم است که «همه چیز پزشکی است» و موفقیت یا ثروت تنها در رشته‌های پزشکی است. این نگاه باعث شده است که حتی در خودِ حوزه پزشکی نیز تمرکز از درمان‌های بنیادین به سمت حوزه‌های دیگر، مانند زیبایی، تغییر مسیر دهد.

از سوی دیگر، در سطح آموزش عالی و وزارت علوم، توجه کافی به تقویت این رشته‌ها و تربیت نیرو‌های متبحر در علوم پایه صورت نمی‌گیرد. بخشی از این مشکل به این دلیل است که متخصصان و صاحب‌نظران واقعی که می‌توانند با نگاهی غیر‌تعصب‌آمیز و علمی، در سیاست‌گذاری‌های آموزشی نقش داشته باشند، در جایگاه‌های تصمیم‌گیرنده حضور ندارند. تا زمانی که نگاه ما از «پزشکیِ صرف» به سمت «پزشکی مبتنی بر علوم پایه» تغییر نکند، این چالش‌ها همچنان پابرجا خواهند بود.

شکاف میان تکنیک و دانش پایه تا ریشه‌یابی چالش‌های سیستم آموزشی

آنا: با توجه به توضیحاتی که ارائه کردید، نحوه پیاده‌سازی دستاوردهای علوم پایه در محیط‌های آزمایشگاهی و کاربردی چگونه است و نقش جامعه دانشگاهی و اعضای هیئت علمی را در این فرآیند چگونه ارزیابی می‌کنید؟

پروینی: این علم علوم پایه است که در آزمایشگاه پیاده‌سازی و متجلی می‌شود؛ این موضوع تفاوتی نمی‌کند که در حوزه پزشکی باشد که به زیست‌شناسی مربوط می‌شود، یا در حوزه مهندسی که با ریاضی و فیزیک سر و کار دارد، اما در درجه نخست، من از خودِ جامعه دانشگاهی و اعضای هیئت علمی انتقاد می‌کنم. متأسفانه افرادی که خود تحصیل‌کرده این حوزه هستند، گاهی آگاهی کافی ندارند و بنا به هر دلیلی، چون تسلط و آگاهی لازم را ندارند، نمی‌توانند دانشجویان ما را به درستی راهنمایی کنند.

نکته دوم این است که اطلاعات در زمینه پیشرفت علوم نوین بسیار کم است و به این حوزه‌ها رسیدگی کافی نمی‌شود؛ از جمله در حوزه پزشکی. باور کنید در همین منطقه ما، کمتر کسی را پیدا می‌کنید که احاطه کاملی بر علم «پزشکی بازساختی» و «سلول‌های بنیادی» داشته باشد، بنابراین، دانشجویی که وارد دانشگاه می‌شود، از همان ابتدا با این ذهنیّت پرورش یافته است که «پزشکی در اولویت است و پول در پزشکی است، نه در علوم پایه»؛ به همین دلیل تمام تلاش خود را به سمت قبولی در رشته‌های پزشکی یا زیرمجموعه‌های وزارت بهداشت متمرکز می‌کند.

آنا: برخی با این فرض تصور می‌کنند که هر فردی با ورود به رشته پزشکی لزوماً به یک پزشک موفق در امر تشخیص و درمان تبدیل خواهد شد؟

پروینی: پزشکان موفق در زمینه تشخیص و درمان، کسانی هستند که بر «مکانیزم‌ها» به‌‌خصوص مکانیزم‌های مولکولی تسلط کامل دارند. اجازه بدهید برای روشن شدن موضوع، نمونه‌هایی را ذکر کنم. 

برای مثال، بهترین متخصص گوارش ما در حال حاضر در منطقه عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ارومیه است و دلیل موفقیت وی که نامش را نمی‌برم این است که واقعاً مکانیزم‌های علمی را می‌شناسد. وی برای هر مورد زخم معده یا سوزش و اسیدی شدن معده، فوراً به سراغ تجویز داروهای خانواده «پرازول» نمی‌رود؛ بلکه می‌داند اگر یک بار این دارو امتحان شد و پاسخ نداد، باید به سراغ مکانیزم‌های دیگر رفت، نظیر مهار پمپ‌های پروتون برای کاهش اسید معده. وقتی داروی معمول نمی‌تواند معده را کنترل کند، مشخص می‌شود که مشکل لزوماً از پمپ پروتون نیست و پزشک باید مسیر دیگری را بررسی کند.

یا در حوزه نورولوژی (اعصاب)، پزشکانی دیگر در ارومیه حضور دارند که تشخیص‌های بسیار دقیقی دارند، به همین دلیل، من خیلی از دانشجویان را به ایشان ارجاع می‌دهم. متأسفانه در مقابل، مشاهده می‌کنیم که برای یک افسردگی معمولی که شیوع بالایی هم دارد، هر پزشکی که مراجعه می‌کنید، نخستین دارویی که به ذهنش می‌رسد «فلوکستین» است؛ بدون اینکه دقت کند علت چیست. دلیل این امر آن است که این پزشکان تنها سرتونین را به‌عنوان عامل مؤثر می‌شناسند و با مکانیزم‌های سلولی-مولکولی و مسیرهای سیگنالینگِ دخیل در بروز افسردگی (Depression) آشنایی ندارند؛ در نتیجه نمی‌توانند داروی مناسب تجویز کنند و تنها انبوهی از داروهای بی‌تأثیر را تجویز می‌کنند، اما پزشکان دیگر  که نورولوژیست هستند واقعاً پزشکان حاذق و برجسته‌ای هستند، چراکه بر مکانیزم‌ها تسلط کامل دارند.

آنا: اگر امکان دارد، نمونه‌ای عینی از اهمیت تسلط بر مکانیزم‌های علوم پایه در تشخیص‌های پیچیده پزشکی بیان کنید.

پروینی: حتماً. اگر علاقه داشته باشید، یک مثال بارز از یک تشخیص پزشکی عرض می‌کنم. در حال حاضر، کمتر پزشکی به این نکته دقت می‌کند که اختلال در «سیستم ایمنی مغز» که از مباحث علوم پایه است، می‌تواند موجب بروز امواج الکتریکی نابجا و معکوس در مغز شود. پزشکان عموماً به سراغ بررسی التهاب و سیستم‌های ایمونولوژیک نمی‌روند؛ اما دکتر صفرپور این‌گونه نیست و بر مکانیزم‌ها تسلط دارد. 

تقریباً یک ماه و نیم پیش بود که داشتم برنامه‌ای را نگاه می‌کردم؛ پرونده یک دختربچه ۸ ساله به نام «ستایش» مطرح بود که در بیمارستان بستری شده بود و ۵ نوع داروی مختلف ضد صرع برای او تجویز شده بود، اما هیچ‌کدام پاسخی نداده بودند. نکته بسیار جالب این بود که تشخیص پزشک بر این مبنا قرار گرفت که برای بیمار، آزمایش سیستم التهابی تجویز کند. وی فاکتور «اینترلوکین ۶» (Interleukin-6) را بررسی کرد و متوجه شد که سطح آن در بدن بیمار بسیار بالا است. بر همین اساس، داروی تجویزشده نه یک داروی ضد صرع، بلکه یک داروی ضد التهاب بود! این دارو توانست التهاب را در مغز کاهش دهد و کاهش التهابات مغزی، به نوبه خود شدت و تعداد حملات صرع را کنترل و کاهش داد. 

این دستاوردها به چه چیزی برمی‌گردد؟ به این حقیقت که یک پزشک خوب باید پایه‌های علمی بسیار قوی داشته باشد. 

آنا: با توجه به این تحولات و نقش کلیدی علوم پایه، چرا این رشته‌ها در سیستم آموزش عالی کشور ما تا این حد مهجور مانده‌اند و وزارت علوم اهتمام جدی تری به تقویت آن‌ها ندارد؟

پروینی: متأسفانه فرهنگ‌سازی اشتباهی در جامعه شکل گرفته که براساس آن، تصور می‌شود همه چیز در پزشکی خلاصه می‌شود و ثروت و جایگاه تنها در دکتر شدن است. حتی اگر دقت کنید، امروز دنیای پزشکی نیز دستخوش آسیب شده است؛ چه تعداد جراح مغز و اعصاب یا جراح قلب و عروق داریم و چه تعداد از پزشکان در حال گرایش به سمت حوزه‌هایی نظیر جراحی‌های زیبایی هستند؟ در مقابل، رشته‌هایی مانند میکروبیولوژی یا زیست‌شناسی سلولی و ژنتیکی که نقش بنیادین دارند، نادیده گرفته می‌شوند.

اینکه آموزش عالی و وزارت علوم ما این رشته‌ها را جدی نمی‌گیرند و برای تقویت آن‌ها گامی برنمی‌دارند، ریشه در این واقعیت دارد که افراد کارشناس، متعهد و متبحر در رده‌های بالای تصمیم‌گیری حضور ندارند تا نظرات تخصصی ارائه دهند. شخصی می‌تواند در این زمینه به درستی اظهار نظر کند که نگاهی کاملاً تخصصی و به دور از تعصب داشته باشد؛ تعصبی که متأسفانه صرفاً به سمت وزارت بهداشت متمایل است.

چالش‌های ساختاری در سرفصل‌های آموزشی و بحران در پژوهش‌های کاربردی

آنا: درمورد محتوای آموزشی نیز صحبت کردید. با توجه به اینکه بر لزوم به‌روزرسانی دانش اشاره کردید، وضعیت سرفصل‌های درسی در مقاطع مختلف چگونه است؟ آیا سرفصل‌های فعلی با نیازهای واقعی بازار کار و پیشرفت‌های علمی جهان همخوانی دارد؟

پروینی: بله، در این زمینه باید به یک نکته بسیار حیاتی اشاره کنم. اگر بخواهم مثالی ساده بزنم، سرفصل‌های درسی که در حال حاضر در وزارت علوم برای رشته‌های ما تدوین شده، دچار چالش‌های جدی هستند. برخی از این سرفصل‌ها اصلاً با نیازهای واقعی دانشجویان در مقطع تحصیلات خود مطابقت ندارند و برخی دیگر نیز به‌شدت قدیمی شده و از رده خارج شده‌اند. واقعیت این است که این سرفصل‌ها نیاز مبرمی به بازنگری و به‌روزرسانی دارند. در حال حاضر، بسیاری از دانشگاه‌های ما با همین مشکل مواجه هستند؛ یعنی سرفصل‌هایی که ارائه می‌شود، منجر به تربیت دانشجوی متخصص و کارآمد نمی‌شود.

آنا: با توجه به این چالش‌های آموزشی، وضعیت پذیرش و حضور دانشجویان در مقاطع مختلف، ازجمله کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری در رشته زیست‌شناسی در دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه را چگونه ارزیابی می‌کنید و در حال حاضر تعداد دانشجویان در این مقاطع چگونه است؟

پروینی:  در حال حاضر ما در مقطع دکتری رشته زیست‌شناسی نداریم. در مقطع کارشناسی ارشد، دانشجویان در گرایش‌هایی نظیر «ژنتیک» و «میکروبیولوژی» حضور دارند. اگر بخواهم آماری ارائه دهم، براساس اطلاعات قبلی، تعداد دانشجویان مقطع ارشدر گرایش میکروبیولوژی حدود ۱۶ نفر و در گرایش ژنتیک حدود ۱۱ نفر است.

اما مشکل اصلی در مقطع کارشناسی، فراتر از تعداد دانشجویان است. مسئله اینجاست که بسیاری از دانشجویان با علاقه وارد این رشته‌ها می‌شوند، اما در همان سال‌های دوم یا سوم تحصیل یا به سمت رشته‌های دیگر مانند علوم آزمایشگاهی می‌روند یا دچار انصراف می‌شوند. ریشه این مسئله، همان‌طور که پیش‌تر گفتم، در نوع نگرش و راهنمایی‌های هیئت علمی نهفته است. متأسفانه گاهی به جای معرفی ظرفیت‌های علمی، با این رویکرد مواجه می‌شوند که «علوم پایه آینده شغلی ندارد».

من هم به‌عنوان یک مدرس، بر این باورم که ما باید خودمان را اصلاح کنیم. ما نباید در کلاس‌ها از مثال‌های چندین سال پیش استفاده کنیم؛ بلکه وظیفه ماست که به دانشجویان بگوییم چگونه علم پایه، مستقیماً با کاربردهای بالینی در ارتباط است. به‌‌عنوان مثال، من در تدریس خود از تجربه‌ام در دوره‌های دکتری «Neuroscience» (علوم اعصاب و نوروساینس) استفاده می‌کنم تا نشان دهم که چگونه مباحث بنیادی مانند «تکوین سلولی و مولکولی» یا «پزشکی بازساختی»، مستقیماً با درک بیماری‌هایی نظیر پارکینسون در ارتباط هستند.

باید به دانشجویان یادآوری کنیم که پزشکان، اکتشافات علمی را انجام نمی‌دهند، بلکه این علوم پایه است که یافته‌های جدید را کشف کرده و به پزشکان می‌سپارد تا آن‌ها در سطح بالینی اجرا کنند. در واقع، دانشجویان علوم پایه هستند که دانش را برای بخش‌های اجرایی و آزمایشگاهی فراهم می‌کنند.

آنا: درمورد فعالیت‌های پژوهشی استادان نیز سوالاتی وجود دارد؛ آیا پژوهش‌های انجام شده در حوزه‌های علوم زیستی، به‌‌خصوص در دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه، توان پاسخگویی به نیازهای کاربردی و صنعتی جامعه را دارد؟

پروینی: در این مورد، پاسخ دادن به این سوال بسیار حساس است و نمی‌خواهم با بیان نظرات شخصی، به جایی دچار سوءتفاهم شوم. اما اگر بخواهم واقع‌بینانه نگاه کنم، باید بگویم در برخی حوزه‌ها، مانند میکروبیولوژی یا تکنولوژی، بخشی از کارها در مسیر پزشکی قرار می‌گیرد، اما چالش‌های جدی وجود دارد. 

به‌دلیل محدودیت‌های موجود، گاهی پژوهش‌ها از به‌روز بودن فاصله می‌گیرند. متأسفانه در برخی موارد، پژوهش‌هایی که انجام می‌شود، تکراری بوده و بر پایه موضوعات قدیمی است و توان برخورداری از رویکردهای نوین و کاربردی را ندارند. این روند موجب می‌شود که نتایج پژوهش‌ها به درستی در خدمت صنعت یا نیازهای به‌روز پزشکی قرار نگیرد.

تجلیل از پیشگامان علم و ارائه راهکارهای راهبردی برای خروج از رکود علمی

مثالی می‌زنم؛ سلول‌های بنیادی بند ناف که زمانی یک بافت زائد و دورریز محسوب می‌شدند، اکنون به واسطه کشفیات متخصصان علوم پایه، به منبعی حیاتی برای درمان بیماری‌های پیچیده تبدیل شده‌اند. این کشفیات، محصول کار متخصصان علوم پایه است که یافته‌های خود را در اختیار پزشکان قرار می‌دهند، نه خود پزشکان.

دیدگاه برخی پزشکان نیز دقیقاً بر همین پایه استوار است که معتقدند در کنار یک پزشک متخصص، حضور متخصصانی از حوزه‌هایی نظیر علوم اعصاب (Neuroscience) یا جنین‌شناسی (Embryology) برای تشخیص‌های مکانیسمی و دقیق، امری ضروری است. این رویکرد مبتنی بر مکانیسم، زیربنای درمان‌های صحیح و کارآمد است.

آنا: با توجه به چالش‌هایی که مطرح شد، چه پیشنهادهای راهبردی برای خروج از وضعیت رکود در رشته‌های زیست‌شناسی و احیای جایگاه علمی آن‌ها در نظام آموزش عالی دارید تا این رشته‌ها بتوانند جایگاه خود را بازپس گیرند؟

پروینی: اگر به تاریخچه این رشته‌ها نگاه کنیم، باید بگویم که در دهه‌های گذشته، رشته زیست‌شناسی بسیار پرطرفدار بود و دانشجویان با اشتیاق فراوان به این حوزه می‌پیوستند. اما متأسفانه امروز، نه تنها با کاهش جذب دانشجو مواجه هستیم، بلکه با نوعی بی‌میلی عمومی نیز روبرو شده‌ایم؛ مشابه وضعیتی که در برخی رشته‌های مهندسی مانند برق، مکانیک و صنایع نیز مشاهده می‌شود که با کاهش جذب و جایگاه علمی مواجه هستند.

پیشنهاد اصلی من برای خروج از این وضعیت، بازنگری در سطح سیاست‌گذاری‌هاست. مشکل اصلی از ریشه‌ها و از خودِ ساختار سیاست‌گذاری‌های آموزشی آغاز می‌شود. ما نباید صرفاً به تبلیغ «پزشکی» بپردازیم؛ بلکه باید پزشکی را به‌عنوان بخشی از یک چرخه بزرگ‌تر که با بررسی‌های مکانیسمی و حل چالش‌های زیستی مرتبط است، معرفی کنیم. 

ما باید از این نگاه سطحی که تنها به «علائم بیماری» (Symptoms) توجه دارد، فاصله بگیریم و به سمت نگاهی حرکت کنیم که هدفش حذف ریشه‌ای مشکل از طریق درک مکانیسم‌ها باشد. برای این امر، لازم است در تمامی سطوح، ازجمله در آموزش‌های علوم پزشکی، سرفصل‌های علوم پایه به شکلی بسیار عمیق‌تر و گسترده‌تر در دروس تخصصی (مانند نورولوژی، نفرولوژی و غیره) ادغام شوند.

تا زمانی که اهمیت علوم پایه در قلبِ دروس پزشکی نهادینه نشود و سیاست‌گذاری‌ها از حالت «تمرکز بر بالین» به حالت «تمرکز بر مکانیسم و ریشه‌شناسی» تغییر نیابد، این رشته‌ها در وضعیت فعلی باقی خواهند ماند. ما باید با اصلاح این نگاه، جایگاه علمی و اجتماعی متخصصان علوم پایه را بازگردانیم.

نقشه راه اصلاح سیاست‌ها و پیشنهاد برگزاری نشست‌های ملی برای بازگشت به مسیر علمی

آنا: با توجه به تحلیل‌های دقیق شما در مورد ضرورت پیوند میان علوم پایه و بالین، راهکار عملیاتی برای حل این بحران از «راس» ساختار آموزشی و پژوهشی چیست و چگونه می‌توان این چرخه اصلاح شد؟

پروینی: بله، مسئله اصلی این است که مشکل باید از بالاترین سطح و از ریشه‌ اصلی حل شود. نخستین گام این است که با افراد و صاحب‌نظرانی گفت‌وگو کنیم که از پیشرفت‌های نوین جهانی آگاهی کامل دارند؛ یعنی می‌دانند در حال حاضر فرآیند درمانی بیماری‌هایی نظیر پارکینسون به چه مرحله‌ای رسیده، آخرین متدهای درمانی چیست و داروها و مکانیزم‌های جدید تولیدی در جهان چگونه عمل می‌کنند. این دانش باید در سطح فرهنگ‌سازی بازتاب یابد. 

باید درک شود که اگر پایه و زیربنای علوم پایه در رشته‌های پزشکی و مهندسی مستحکم نباشد، نه می‌توان پزشک ماهری تربیت کرد و نه متخصص علمی در حوزه علوم پایه پرورش داد.

گام دوم، گسترش و معرفی مراکز تحقیقاتی و آزمایشگاهی است که قادر به تولید محصولات زیستی و بیوتکنولوژی هستند. ما باید این مراکز را توسعه داده و مشخص کنیم که چه کسانی سردمدار این آزمایشگاه‌های بیولوژیک هستند؛ باید تأکید کرد که این متخصصان علوم پایه هستند، نه پزشکان که روش‌های نوین درمانی را کشف و به پزشکان ارائه می‌دهند. تغییر این سیاست‌ها، فرآیندی طولانی‌مدت و نیازمند تداوم است تا بتوان به نتایج مطلوب رسید.

آنا: درمورد انگیزه‌های ورود به رشته‌ها نیز نکته جالبی مطرح کردید. آیا راهکارهای فعلی برای جذب دانشجویان به رشته‌های پایه، موجب بی‌ارزش شدن این تخصص‌ها شده است؟

پروینی: بله، دقیقاً همین‌طور است. متأسفانه برخی از رویکردها، حتی از سوی خود سیستم، موجب بی‌ارزش شدن این رشته‌ها شده است؛ به‌عنوان مثال، وقتی به دانشجویان گفته می‌شود: شما لیسانس زیست‌شناسی گرفته‌اید و این مدرک به تنهایی کاربرد چندانی ندارد، اما فرصتی برای شما فراهم شده تا از این طریق وارد آزمون پزشکی شوید، در واقع داریم این رشته را تحقیر می‌کنیم. این نگاه غلط موجب شده که دانشجو به جای تمرکز بر تخصص خود، تنها به‌دنبال عبور از مسیر برای رسیدن به رشته‌های دیگر باشد و این چرخه باید تغییر کند تا ارزش واقعی هر مقطع و هر رشته بازگردد.

آنا: با توجه به ابعاد گسترده این بحث، چه پیشنهاد اجرایی و عملیاتی برای تدوین یک نقشه راه جامع برای متخصصان دارید؟

پروینی: من یک پیشنهاد جدی دارم. گفتگوهای تلفنی یا پراکنده، نمی‌تواند منجر به یک جمع‌بندی علمی و کاربردی شود. پیشنهاد من این است که رسانه‌ها و در رأس آن خبرگزاری آنا، با هماهنگی و همکاری استادان برجسته، یک نشست ملی و تخصصی را سازماندهی کند. 

می‌توانید از هر استان، دو یا چند نفر از استادان و متخصصان تراز اول را که از نظر علمی صلاحیت بالایی دارند، انتخاب و دعوت کنید. برگزاری یک میزگرد تخصصی، حتی به صورت تصویری، می‌تواند بستری برای اشتراک‌گذاری نظرات و رسیدن به یک اجماع علمی و کاربردی باشد. اگر این نشست در سطح ملی برگزار شود و استادان متخصص علوم پایه در آن حضور داشته باشند، می‌توانیم به یک خروجی ملموس برسیم.

انتهای پیام/

ارسال نظر