به گزارش خبرگزاری آنا، احمد روشنی عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران جنوب در یادداشتی با عنوان «نقش دانشگاه آزاد اسلامی در پشتیبانی علمی از بارورسازی ابرها و جهش تولید در دیم‌زارها» نوشت: تغییرات اقلیمی، تداوم خشکسالی و فشار بر منابع آب، مدیریت آب و امنیت غذایی را به یکی از مسائل راهبردی ایران تبدیل کرده است. در این شرایط، بهره‌گیری از ظرفیت علمی کشور برای شناخت تحولات اقلیمی، ارزیابی راهکارهای فناورانه و پشتیبانی از تصمیم‌گیری‌های مبتنی بر شواهد اهمیت ویژه‌ای دارد. بررسی بارورسازی ابرها و نسبت آن با طرح جهش تولید در دیم‌زارها نیز باید با پیوند دادن دانش اقلیم‌شناسی، مدیریت منابع آب، علوم کشاورزی، اقتصاد و سیاست‌گذاری عمومی انجام شود. پیام و تأکید مقام معظم رهبری (حفظکم الله) درباره توجه به بارورسازی ابرها در راستای تقویت طرح جهش تولید در دیم‌زارها و اعلام آمادگی رئیس دانشگاه آزاد اسلامی برای ایفای نقش در این زمینه، فرصتی برای مشارکت مسئولانه دانشگاه در پشتیبانی علمی از تصمیم‌گیری‌های ملی فراهم کرده است.
سازمان هواشناسی کشور درگزارش «پیش‌بینی فصلی بارش و دمای هوای کشور» مورخ ۲۵ مهر ۱۴۰۵، بارش بیش از نرمال در پاییز و بارش عمدتاً نرمال در زمستان را پیش‌بینی می‌کند. بیشترین افزایش بارش در آبان و در غرب، جنوب‌غرب، امتداد زاگرس و بخش‌هایی از دامنه‌های البرز انتظار می‌رود، بااین‌حال، شرایط در مناطق مختلف یکسان نیست. همچنین، پیش‌بینی افزایش دما در بخش قابل‌توجهی از کشور از نیمه بهمن ۱۴۰۵ تا نیمه فروردین ۱۴۰۶ می‌تواند بر تبخیر و تعرق، ذوب برف و زمان‌بندی رواناب اثر بگذارد. بارش بیش از نرمال نیز الزاماً کسری انباشته منابع آب را جبران نمی‌کند، زیرا پیامد آن به زمان و شدت بارش، نفوذ آب در خاک، پوشش گیاهی و ویژگی‌های حوضه آبخیز بستگی دارد.
در تحلیل پیش‌بینی‌ها، النینو یکی از عوامل قابل توجه است، اما از وقوع یا شدت آن نمی‌توان افزایش فراگیر بارش در کشور را نتیجه گرفت. اثر این پدیده به فصل، گردش جو و شرایط منطقه‌ای وابسته است. گزارش، با وجود اشاره به النینوی قوی و تداوم احتمالی آن تا ماه‌های ابتدایی سال ۲۰۲۷، بارش زمستان را عمدتاً در محدوده نرمال برآورد می‌کند. دقت پیش‌بینی‌های فصلی در گزارش حدود ۶۵ تا ۷۰ درصد اعلام شده است، بنابراین، این برآوردها باید به عنوان ابزار تصمیم‌سازی مبتنی بر احتمالات و نه تضمین وقوع یک وضعیت مشخص تلقی شوند. در این مسیر پایش مستمر و به‌روزرسانی پیش‌بینی‌ها برای برنامه‌ریزی مسئولانه ضروری است.
بارورسازی ابرها همان طور که در وزارت نیرو و سازمان هواشناسی کشور مطالعه، بررسی و امکان سنجی شده است می‌تواند یکی از گزینه‌های قابل بررسی در مدیریت منابع آب باشد، اما اثربخشی آن به وجود ابرهای مناسب، ویژگی‌های فیزیکی و میکروفیزیکی ابر و شرایط دما و رطوبت بستگی دارد و بارش را به‌صورت تضمین‌شده ایجاد نمی‌کند. پیش از گسترش عملیات باید مناطق و زمان‌های مناسب مشخص شوند، مطالعات پایه و مدل‌سازی انجام گیرد و نتایج با داده‌های معتبر و ارزیابی مستقل سنجیده شوند. همچنین لازم است اثر احتمالی عملیات از تغییرات طبیعی هوا تفکیک و هزینه‌ها و منافع آن با گزینه‌هایی مانند آبخیزداری، حفاظت خاک و افزایش بهره‌وری آب مقایسه شود. ازاین‌رو، رویکرد مناسب نه تأیید بی‌قیدوشرط این فناوری است و نه کنار گذاشتن آن، بلکه ارزیابی علمی و شفاف ظرفیت‌ها و محدودیت‌های آن در چارچوب مدیریت جامع آب است.
دانشگاه آزاد اسلامی به دلیل گستردگی جغرافیایی واحدها و تنوع رشته‌های علمی، ظرفیت ایجاد شبکه‌ای ملی و مسئله‌محور در حوزه اقلیم، آب و کشاورزی را دارد. تخصص‌های مرتبط با اقلیم‌شناسی، سنجش از دور، سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی، مهندسی آب، علوم خاک، زراعت، اقتصاد کشاورزی و برنامه‌ریزی منطقه‌ای می‌توانند در تحلیل داده‌ها، شناسایی مناطق اولویت‌دار، بررسی سناریوهای بارش و دما و ارزیابی ارتباط شرایط جوی با منابع آب و تولید محصولات دیم به کار گرفته شوند. مزیت دانشگاه در این زمینه، صرفاً انجام پژوهش‌های پراکنده نیست، بلکه تبدیل دانش تخصصی به تحلیل سیاستی و کمک به هماهنگی میان نهادهای مسئول است.
بهره‌گیری مؤثر از ظرفیت دانشگاه آزاد اسلامی مستلزم همکاری سازمان‌یافته با دستگاه‌های مسئول و تعریف روشن نقش هر یک است. سازمان هواشناسی کشور می‌تواند داده‌ها و تحلیل‌های جوی، پیش‌بینی‌های به‌روز و برآوردهای عدم‌قطعیت را فراهم کند. وزارت نیرو و نهادهای متولی منابع آب، اطلاعات حوضه‌های آبخیز و نیازهای آبی را ارائه دهند و وزارت جهاد کشاورزی و مجریان طرح جهش تولید در دیم‌زارها، نیازهای بهره‌برداران، وضعیت کشت، شرایط خاک و شاخص‌های تولید را مشخص کنند. همچنین، مشارکت نهادهای منابع طبیعی و آبخیزداری، محیط‌زیست، مدیریت بحران و سایر دانشگاه‌ها می‌تواند ابعاد اجرایی، اقتصادی و محیط‌زیستی موضوع را تکمیل کند. دانشگاه نیز با پیوند دادن داده‌ها و تخصص‌های موجود، انجام مطالعات مشترک و ارائه تحلیل‌های علمی، به هماهنگی میان نهادها و بهبود تصمیم‌گیری کمک می‌کند. این تقسیم کار، ضمن حفظ مسئولیت قانونی هر دستگاه، می‌تواند از موازی‌کاری بکاهد و زمینه ارزیابی دقیق‌تر نتایج را فراهم کند.
پیوند این رویکرد با جهش تولید در دیم‌زارها باید بر شاخص‌های واقعی تولید استوار باشد. در کشاورزی دیم، تنها مقدار بارش تعیین‌کننده نیست، زمان بارندگی، رطوبت خاک در مراحل حساس رشد، ویژگی‌های خاک، رقم بذر، تاریخ کاشت و شیوه‌های حفاظت از خاک نیز بر عملکرد اثر می‌گذارند. بنابراین، ارزیابی بارورسازی باید علاوه بر میزان بارش، تغییرات رطوبت قابل استفاده خاک، عملکرد محصول، بهره‌وری آب، فرسایش خاک و هزینه‌های مداخله را بسنجد. بارشی که در زمان نامناسب رخ دهد یا به رواناب تبدیل شود، لزوماً تولید را افزایش نمی‌دهد. توصیه‌های کشاورزی نیز باید با شرایط واقعی هر منطقه و پیش‌بینی‌های کوتاه‌مدت هماهنگ شوند.
از منظر امنیت غذایی، اتکا به یک پیش‌بینی فصلی یا یک فناوری به‌تنهایی کافی نیست. باید سناریوهای مختلف بارش، دما و تولید محصولات بررسی و پیامد آن‌ها برای عملکرد دیم‌زارها، نیاز آبی و ذخایر راهبردی ارزیابی شود. دانشگاه آزاد اسلامی می‌تواند با همکاری نهادهای کشاورزی و اقتصادی، این سناریوها را به گزارش‌های قابل استفاده برای سیاست‌گذاران تبدیل کند و گزینه‌ها را از نظر اثربخشی، هزینه، امکان اجرا و ریسک مقایسه نماید. در کنار بررسی بارورسازی ابرها، حفاظت خاک، آبخیزداری، افزایش نفوذ آب، بهبود بهره‌وری آب کشاورزی، اصلاح مدیریت کشت و سازگاری با تغییر اقلیم نیز باید مورد توجه قرار گیرند.
برای عملیاتی شدن این ظرفیت‌ها، پیشنهاد می‌شود دانشگاه ابتدا توان تخصصی واحدها، داده‌های موجود و نیازهای دستگاه‌های همکار را شناسایی کند، سپس مناطق و پرسش‌های پژوهشی را بر اساس شرایط اقلیمی، منابع آب و اولویت‌های کشاورزی تعیین نماید. در ادامه، مطالعات مشترک امکان‌سنجی، مقایسه گزینه‌های مدیریت آب و طراحی شاخص‌های اثربخشی انجام شود و نتایج در قالب گزارش‌های سیاستی روشن در اختیار تصمیم‌گیران قرار گیرد. استقلال علمی، شفافیت روش‌ها، مستندسازی محدودیت‌ها و انتشار نتایج، چه مؤید اثربخشی یک راهکار باشند و چه محدودیت‌های آن را نشان دهند، باید در تمام مراحل رعایت شود.
در مجموع، پیش‌بینی‌های فصلی پیش رو ضرورت مدیریت منطقه‌محور و واقع‌بینانه آب و تولید کشاورزی را نشان می‌دهند. بارورسازی ابرها باید در کنار سایر راهکارهای مدیریت آب و سازگاری با تغییر اقلیم، بر پایه شواهد و ارزیابی مستقل بررسی شود. دانشگاه آزاد اسلامی می‌تواند با پیوند دادن ظرفیت‌های علمی، تسهیل همکاری بین‌دستگاهی و مقایسه گزینه‌های سیاستی، به ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری درباره مدیریت آب، جهش تولید در دیم‌زارها و امنیت غذایی کمک کند. ارزش این نقش در وعده افزایش قطعی بارش نیست، بلکه در فراهم کردن دانش معتبر و سازوکارهای ارزیابی برای تصمیم‌گیری مسئولانه است.
پیشنهادهای سیاستی برای نقش دانشگاه آزاد اسلامی
۱. تشکیل شبکه ملی سیاست‌پژوهی اقلیم، آب و کشاورزی: ظرفیت واحدهای دانشگاهی و متخصصان مرتبط در قالب شبکه‌ای مسئله‌محور سازمان‌دهی شود.
۲. ایجاد سازوکار رسمی همکاری بین‌دستگاهی: مسئولیت تأمین داده، تعریف مسئله، اجرای مطالعات، پایش و ارزیابی میان دانشگاه، سازمان هواشناسی، وزارت نیرو و وزارت جهاد کشاورزی مشخص شود.
۳. ارزیابی مستقل بارورسازی ابرها: امکان‌پذیری علمی، هزینه‌ها، منافع، محدودیت‌ها و پیامدهای محیط‌زیستی این فناوری در مناطق منتخب بررسی شود.
۴. مقایسه گزینه‌های مدیریت آب: بارورسازی ابرها با اقداماتی مانند آبخیزداری، حفاظت خاک و افزایش بهره‌وری آب بر اساس شاخص‌های مشترک مقایسه شود.
۵. پیوند پژوهش با جهش تولید در دیم‌زارها: شاخص‌های ارزیابی شامل رطوبت خاک، زمان بارندگی، عملکرد محصول، بهره‌وری آب، فرسایش خاک و هزینه تولید باشد.
۶. تدوین گزارش‌های سیاستی و سناریوهای تصمیم‌گیری: پیامد سناریوهای مختلف بارش و دما برای کشاورزی و امنیت غذایی به‌صورت دوره‌ای تحلیل شود.
۷. ایجاد نظام پایش و یادگیری سیاستی: شاخص‌ها، زمان‌بندی گزارش‌دهی و سازوکار بازنگری تعیین شود تا نتایج واقعی در تصمیم‌های بعدی به کار رود.
۸. انتقال دانش به استانها و بهره‌برداران: یافته‌ها در قالب توصیه‌های متناسب با شرایط هر منطقه، برای مدیران استانی، کارشناسان و کشاورزان ارائه شود.
در نهایت، نقش دانشگاه باید بر تولید شواهد معتبر، ارزیابی مستقل، پیوند دانش تخصصی با تصمیم‌های اجرایی و تسهیل همکاری میان دستگاه‌ها متمرکز باشد. این رویکرد می‌تواند کیفیت سیاست‌گذاری ملی درباره بارورسازی ابرها، جهش تولید در دیم‌زارها و امنیت غذایی را ارتقا دهد.
