حمید سمندریان؛ مردی که آینده تئاتر را در کلاسهای درس تربیت کرد
به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، ۲۲ تیرماه، سالروز درگذشت حمید سمندریان است؛ رویدادی تلخ برای اهالی هنر که در سال ۱۳۹۱ رقم خورد. نام این هنرمند بزرگ در تاریخ تئاتر ایران تنها با کارگردانی نمایشهای ماندگار یا ترجمه آثار برجسته نمایشی گره نخورده، بلکه بیش از هر چیز با مفهوم «آموزش» پیوند خورده است. در کارنامه بیش از پنج دهه فعالیت او، اجراهای شاخص، ترجمههای معتبر و همکاری با برجستهترین بازیگران و نمایشنامهنویسان ایران جایگاه مهمی دارند، اما شاید هیچیک به اندازه نقش او در تربیت چند نسل از بازیگران و کارگردانان تئاتر، ماندگار و اثرگذار نباشد.
سمندریان از معدود هنرمندانی بود که تئاتر را نه صرفاً یک هنر اجرایی، بلکه دانشی مبتنی بر مطالعه، انضباط، تکنیک و آموزش میدانست. او اعتقاد داشت بدون آموزش اصولی، تئاتر نمیتواند مسیر حرفهای و پایدار خود را پیدا کند؛ اندیشهای که تمام زندگی حرفهایاش را شکل داد.
از آلمان تا صحنههای تئاتر ایران
حمید سمندریان در سال ۱۳۱۰ در تهران متولد شد. پس از پایان تحصیلات متوسطه راهی آلمان شد و در مؤسسه موسیقی و هنرهای نمایشی هامبورگ و سپس در مونیخ، بازیگری، کارگردانی و مبانی تئاتر را آموخت. این دوره، آشنایی عمیق او با تئاتر کلاسیک اروپا، شیوههای نوین بازیگری و نظام آموزشی هنرهای نمایشی را رقم زد؛ تجربهای که بعدها به یکی از مهمترین سرمایههای او برای آموزش در ایران تبدیل شد.
پس از بازگشت به ایران، از دهه ۱۳۴۰ فعالیت حرفهای خود را آغاز کرد و خیلی زود به یکی از مهمترین کارگردانان تئاتر کشور بدل شد. نگاه دقیق او به متن، وسواس در میزانسن، اهمیت دادن به بازیگر و وفاداری به ساختار نمایشنامه باعث شد آثارش همواره از کیفیتی متفاوت برخوردار باشند.
در کنار کارگردانی، سمندریان مترجمی برجسته نیز بود. بسیاری از نمایشنامههایی که امروز جزو متون کلاسیک آموزش تئاتر در ایران به شمار میروند، نخستین بار با ترجمه او در اختیار هنرمندان قرار گرفتند.
از مهمترین ترجمههای او میتوان به «بازی استریندبرگ» اثر فریدریش دورنمات، «ملاقات بانوی سالخورده» از همین نویسنده، «آندورا» و «بیوگرافی؛ یک بازی» نوشته ماکس فریش، «گالیله» اثر برتولت برشت، «کرگدن» نوشته اوژن یونسکو و آثاری از ژان آنوی اشاره کرد؛ ترجمههایی که علاوه بر ارزش ادبی، به دلیل دقت در انتقال زبان و فضای نمایشی، سالها به عنوان منابع آموزشی در دانشگاهها و کلاسهای بازیگری مورد استفاده قرار گرفتند.
او بسیاری از این آثار را نیز روی صحنه برد. اجرای «دایره گچی قفقازی» و «گالیله» از برشت، «بازی استریندبرگ» و «ملاقات بانوی سالخورده» از دورنمات، «آندورا» از ماکس فریش و «ازدواج آقای میسیسیپی» از دورنمات، از مهمترین کارگردانیهای او به شمار میآیند؛ اجراهایی که هر یک نقطه عطفی در تاریخ تئاتر معاصر ایران محسوب میشوند و استانداردهای تازهای در کارگردانی و بازیگری ایجاد کردند.
همکاری با بزرگان و ساختن نسل تازهای از بازیگران
سمندریان در طول دوران فعالیت خود با بسیاری از چهرههای برجسته تئاتر ایران همکاری داشت. بازیگرانی، چون عزتالله انتظامی، علی نصیریان، داوود رشیدی، جمشید مشایخی، محمدعلی کشاورز، پرویز فنیزاده، هما روستا، سوسن تسلیمی، رضا کیانیان، گلاب آدینه و بسیاری دیگر در دورههای مختلف در آثار او حضور داشتند یا از آموزشهایش بهره بردند.
ازدواج او با هما روستا، بازیگر برجسته تئاتر و سینما، نیز یکی از مهمترین همکاریهای هنری تئاتر ایران را رقم زد. هما روستا در بسیاری از نمایشهای سمندریان نقشآفرینی کرد و این دو، سالها یکی از مؤثرترین زوجهای هنری تئاتر ایران بودند. رابطه حرفهای آنان تنها به صحنه محدود نمیشد؛ هر دو در آموزش بازیگری نیز نقش فعالی داشتند و در پرورش نسل جدید هنرمندان سهمی جدی ایفا کردند.
سمندریان در دانشگاه تهران و دانشکده هنرهای زیبا، سالها به تدریس بازیگری، تحلیل نمایشنامه و کارگردانی پرداخت. بسیاری از دانشجویان آن سالها بعدها خود به استادان دانشگاه، کارگردانان و بازیگران شناختهشده تبدیل شدند. او در کلاس درس، همان اندازه سختگیر بود که در تمرین نمایش. تأکیدش بر مطالعه، شناخت ادبیات نمایشی، تسلط بر بیان و بدن، رعایت نظم، وقتشناسی و احترام به متن، ویژگیای بود که تقریباً همه شاگردانش از آن یاد کردهاند.
با این حال، مهمترین اقدام او در حوزه آموزش، در سال ۱۳۷۳ رخ داد؛ زمانی که آموزشگاه بازیگری سمندریان را بنیان گذاشت. این آموزشگاه خیلی زود به یکی از معتبرترین مراکز آموزش بازیگری در ایران تبدیل شد؛ مرکزی که برخلاف بسیاری از کلاسهای کوتاهمدت، بر یک نظام آموزشی منسجم و مرحلهبهمرحله استوار بود.
در این آموزشگاه، شیوه آموزش به این شکل بود که هنرجو پیش از آنکه به اجرای نقش فکر کند، باید با ادبیات نمایشی، تحلیل متن، تاریخ تئاتر، بیان، بدن، ریتم، تخیل، اخلاق حرفهای و کار گروهی آشنا میشد. سمندریان بارها تأکید میکرد که بازیگر خوب، پیش از هر چیز باید انسان اهل مطالعه و اندیشه باشد.
نسل بزرگی از بازیگران امروز سینما، تئاتر و تلویزیون از کلاسهای او یا شاگردان مستقیمش بیرون آمدند. بسیاری از آنان بعدها اذعان کردند که مهمترین دستاورد حضور در کلاسهای سمندریان، تنها یادگیری تکنیک بازیگری نبود، بلکه آموختن شیوه فکر کردن، مسئولیتپذیری و احترام به حرفه تئاتر بود.
میراثی فراتر از اجرا؛ آموزش به عنوان بنیان تئاتر حرفهای
اگر بخواهیم از میان همه فعالیتهای حمید سمندریان، یک ویژگی را به عنوان مهمترین میراث او انتخاب کنیم، بیتردید آن ویژگی «معلم بودن» است.
در روزگاری که آموزش بازیگری در ایران هنوز ساختاری منسجم نداشت، سمندریان کوشید الگوی آموزش کلاسیک اروپا را با شرایط تئاتر ایران پیوند بزند. او معتقد بود استعداد، تنها نقطه آغاز است و آنچه یک بازیگر را به هنرمندی حرفهای تبدیل میکند، آموزش مستمر، تمرین، مطالعه و انضباط است.
شاید به همین دلیل است که بسیاری از شاگردانش، حتی سالها پس از پایان دورههای آموزشی، همچنان خود را «شاگرد سمندریان» میدانند. این عنوان نه یک نسبت آموزشی ساده، بلکه نشانه تعلق به مکتبی است که بر احترام به متن، اخلاق حرفهای، دقت در اجرا و مسئولیت اجتماعی هنرمند تأکید دارد.
تأثیر سمندریان تنها به شاگردان مستقیمش محدود نماند. بسیاری از آنان بعدها خود به مدرس، کارگردان و مربی بازیگری تبدیل شدند و همان شیوه آموزشی را به نسلهای بعد انتقال دادند. به این ترتیب، میراث او نه فقط در اجراهایش، بلکه در زنجیرهای از آموزش و انتقال تجربه ادامه یافت؛ میراثی که هنوز در فضای تئاتر ایران زنده است.
سالروز درگذشت حمید سمندریان یادآور اهمیت آموزش علمی و نظاممند در هنر تئاتر است. تجربه او نشان داد که شکوفایی یک هنر، بیش از آنکه به استعدادهای پراکنده وابسته باشد، به وجود معلمان آگاه و نظام آموزشی درست نیاز دارد. سمندریان با بیش از نیم قرن تدریس، از دانشگاه تا آموزشگاه بازیگری خود، نشان داد که ساختن یک بازیگر، فرآیندی طولانی و مبتنی بر دانش، تمرین و فرهنگ حرفهای است. اگر امروز بخش مهمی از تئاتر معاصر ایران بر دوش هنرمندانی است که نگاه حرفهای به بازیگری دارند، سهم حمید سمندریان در شکلگیری این جریان انکارناپذیر است؛ معلمی که شاید بزرگترین نمایش زندگیاش را نه بر صحنه، بلکه در کلاس درس و در تربیت نسلهای پیدرپی هنرمندان ایرانی اجرا کرد.
انتهای پیام/
