نقش هوش مصنوعی در پایداری بازار سرمایه/ ضرورت واگذاری طراحی زیرساخت‌های نوین بورس به دانشگاه‌ها

به گزارش خبرگزاری آنا، توسعه فناوری‌های نوین در بازار‌های مالی طی سال‌های اخیر، ساختار بورس‌های جهان را به شکل قابل توجهی متحول کرده است. امروزه بسیاری از فرآیند‌های نظارتی، تحلیلی و حتی تصمیم‌گیری در بازار‌های سرمایه بین‌المللی با اتکا به هوش مصنوعی، کلان‌داده‌ها، سامانه‌های هوشمند و الگوریتم‌های معاملاتی انجام می‌شود. موضوعی که علاوه بر افزایش سرعت و دقت معاملات، به ارتقای شفافیت، کاهش تخلفات و افزایش کارایی بازار‌ها نیز منجر شده است. اما ایران کجای این تحول عظیم در بازار های مالی قرار دارد؟

در این رابطه  فردین آقابزرگی، کارشناس ارشد بازار سرمایه، در گفت‌و‌گو با خبرنگار اقتصادی آنا ضمن تشریح موانع موجود بر سر راه توسعه فناوری در بازار سرمایه ایران در خصوص ظرفیت‌های فناوری برای مدیریت بازار سرمایه در شرایط خاص از جمله بحران‌ها، تنش‌های اقتصادی و حتی شرایط جنگی گفت:  امروزه یکی از واژه‌هایی که بیش از گذشته در ادبیات اقتصادی و مالی مطرح می‌شود، هوش مصنوعی است. در کنار آن نیز مجموعه‌ای از فناوری‌های پیشرفته، سامانه‌های تحلیلی و ابزار‌های هوشمند توسعه یافته‌اند که در بازار‌های مالی جهان نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا می‌کنند.

وی افزود: در بورس‌های پیشرفته دنیا دیگر بخش قابل توجهی از تصمیمات صرفاً بر پایه تحلیل‌های فردی یا مداخلات مستقیم اشخاص اتخاذ نمی‌شود، بلکه سامانه‌های هوشمند، الگوریتم‌های معاملاتی و پلتفرم‌های تحلیلی بخش مهمی از فرآیند‌های تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری را بر عهده گرفته‌اند. فناوری‌هایی مانند الگوریتم تریدینگ یا معاملات الگوریتمی، سامانه‌های تحلیل داده، پلتفرم‌های پیشنهاد خرید و فروش و همچنین سیستم‌های هوشمند مدیریت ریسک از جمله ابزار‌هایی هستند که در بازار‌های مالی جهان به صورت گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرند و توانسته‌اند کارایی بازار‌ها را به شکل محسوسی افزایش دهند.

وی در ادامه گفت: باید توجه داشت که همین فناوری‌ها می‌توانند در شرایط خاص و بحرانی نیز نقش مهمی در حفظ پویایی بازار ایفا کنند و زمینه لازم برای ادامه فعالیت بازار سرمایه را حتی در شرایطی که ریسک‌های بیرونی افزایش می‌یابد، فراهم سازند.

سامانه‌هایی که در دنیا ابزار حرفه‌ای سرمایه‌گذاری هستند، در ایران گاه سیگنال‌فروشی تلقی می‌شوند

آقابزرگی با اشاره به برخی سوءبرداشت‌ها درباره فناوری‌های نوین در بازار سرمایه اظهار کرد: در بسیاری از کشور‌های دنیا سامانه‌هایی وجود دارند که بر اساس تحلیل داده‌ها، وضعیت بازار و متغیر‌های مختلف اقتصادی، پیشنهاد‌های خرید و فروش ارائه می‌کنند. این سامانه‌ها توسط متخصصان طراحی می‌شوند و فعالان بازار از طریق اشتراک از خدمات آنها بهره می‌برند.

وی افزود: در حالی که این ابزار‌ها در بازار‌های پیشرفته به عنوان بخشی از ساختار حرفه‌ای سرمایه‌گذاری شناخته می‌شوند، در کشور ما گاهی با عناوینی مانند سیگنال‌فروشی شناخته شده‌اند و همین مسئله موجب شده است که نگاه دقیقی نسبت به ظرفیت‌های واقعی این فناوری‌ها شکل نگیرد.

بورس ایران نیز از سامانه‌های هوشمند استفاده می‌کند، اما هنوز در آغاز مسیر قرار دارد

این کارشناس ارشد بازار سرمایه با بیان اینکه استفاده از فناوری‌های نوین در بورس ایران نیز آغاز شده است، گفت: در حال حاضر بخشی از سامانه‌های هوشمند در بازار سرمایه کشور مورد استفاده قرار می‌گیرند و مقام ناظر نیز از برخی ابزار‌های فناورانه برای کنترل و پایش بازار بهره می‌برد. در بورس و فرابورس ایران سامانه‌هایی فعال هستند که رفتار‌های معاملاتی را رصد می‌کنند و قادرند تشخیص دهند آیا دستکاری در قیمت‌ها صورت گرفته است یا خیر. همچنین این سامانه‌ها می‌توانند برخی الگو‌های غیرعادی معاملاتی را شناسایی کنند و نسبت به آنها هشدار دهند.

آقابزرگی تأکید کرد: با وجود این، باید پذیرفت که هنوز در مراحل ابتدایی بهره‌گیری از این فناوری‌ها قرار داریم و فاصله معناداری میان سطح استفاده از فناوری در بازار سرمایه ایران و بورس‌های پیشرفته جهان وجود دارد.

نگاه‌های غیرتخصصی مانع بهره‌برداری کامل از فناوری می‌شود

وی یکی از مهم‌ترین موانع توسعه فناوری در بازار سرمایه کشور را غلبه برخی نگاه‌های غیرتخصصی بر فرآیند‌های کارشناسی دانست و گفت: اگر بخواهیم صریح صحبت کنیم، یکی از دلایل اصلی آنکه نتوانسته‌ایم از تمامی ظرفیت‌های فناوری استفاده کنیم، این است که در بسیاری از موارد دیدگاه‌های غیرکارشناسی بر تصمیمات تخصصی سایه می‌اندازد.

این کارشناس بازار سرمایه افزود: سامانه‌های هوشمند می‌توانند اطلاعات بسیار دقیقی درباره وضعیت بازار، تخلفات احتمالی و رفتار‌های غیرعادی ارائه کنند، اما مسئله اینجاست که خروجی این سامانه‌ها در نهایت باید به تصمیمات اجرایی تبدیل شود و در این مرحله گاهی تصمیمات اتخاذشده الزاماً منطبق بر تحلیل‌های کارشناسی نیست. بنابراین صرف وجود فناوری و ابزار‌های پیشرفته به تنهایی کافی نیست و آنچه اهمیت دارد، نحوه استفاده از این ابزار‌ها در فرآیند سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری است.

زیرساخت‌های فعلی بازار سرمایه متناسب با فناوری‌های روز دنیا نیست

آقابزرگی در ادامه با اشاره به چالش‌های زیرساختی بازار سرمایه ایران اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین مشکلات موجود آن است که بخش قابل توجهی از زیرساخت‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری بازار سرمایه کشور متعلق به نسل‌های قدیمی فناوری است. هسته معاملات و بسیاری از سامانه‌هایی که امروز در بازار سرمایه مورد استفاده قرار می‌گیرند، از نظر فناوری به حدود ۳۰ سال پیش دنیا بازمی‌گردند. طبیعی است که چنین زیرساخت‌هایی برای پذیرش و بهره‌برداری کامل از فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی، تحلیل کلان‌داده‌ها و سامانه‌های پیشرفته نظارتی با محدودیت‌های جدی مواجه باشند.

 این کارشناس تصریح کرد: هرچند تمایل و علاقه برای حرکت همگام با تحولات جهانی وجود دارد، اما زیرساخت‌های موجود ظرفیت لازم برای پیاده‌سازی کامل فناوری‌های جدید را در اختیار قرار نمی‌دهند.

تحریم‌ها مسیر نوسازی فناوری در بازار سرمایه را دشوار کرده‌اند

این کارشناس ارشد بازار سرمایه ریشه بخشی از مشکلات فعلی را در تحریم‌های چند دهه اخیر دانست و گفت: واقعیت این است که محدودیت‌های ناشی از تحریم‌ها طی حدود ۳۰ سال گذشته تأثیر مستقیمی بر روند به‌روزرسانی سامانه‌های بازار سرمایه کشور داشته است. برخی از زیرساخت‌های معاملاتی بازار سرمایه در گذشته از شرکت‌های خارجی تهیه شده بود. برای نمونه سامانه معاملاتی معروف به یورونکس یکی از نمونه‌هایی است که در طول زمان تغییراتی در آن اعمال شد و در نتیجه از چرخه پشتیبانی و گارانتی شرکت اصلی خارج شد.

آقابزرگی ادامه داد: هنگامی که دسترسی به خدمات پشتیبانی و به‌روزرسانی شرکت‌های اصلی محدود می‌شود، امکان همگام‌سازی زیرساخت‌ها با فناوری‌های روز دنیا نیز کاهش پیدا می‌کند و در نتیجه فاصله فناوری کشور با استاندارد‌های جهانی بیشتر می‌شود.

دانشگاه‌ها و دانش‌بنیان‌ها باید مأموریت ملی طراحی زیرساخت‌های بورس را بر عهده بگیرند

وی با اشاره به ظرفیت‌های علمی کشور اظهار کرد: ایران از دانشگاه‌های توانمند، نیروی انسانی متخصص و شرکت‌های دانش‌بنیان متعددی برخوردار است و این ظرفیت می‌تواند در خدمت توسعه بازار سرمایه قرار گیرد. به اعتقاد من مهم‌ترین مأموریتی که امروز می‌توان برای دانشگاه‌ها، مراکز پژوهشی و شرکت‌های دانش‌بنیان تعریف کرد، طراحی و توسعه زیرساخت‌های جدید بازار سرمایه است.

وی افزود: تا زمانی که بستر‌های پایه، هسته معاملات و سامانه‌های اصلی بازار سرمایه نوسازی نشوند، امکان بهره‌برداری کامل از فناوری‌های نوین فراهم نخواهد شد. به همین دلیل نخستین گام باید ایجاد یک زیرساخت بومی، مدرن و متناسب با استاندارد‌های روز جهان باشد.

این کارشناس ارشد بازار سرمایه خاطرنشان کرد: پس از ایجاد چنین بستری، می‌توان فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی، سامانه‌های هوشمند نظارتی، الگوریتم‌های معاملاتی، ابزار‌های مدیریت ریسک و سایر فناوری‌های روز را بر روی آن پیاده‌سازی کرد و از مزایای آنها برای افزایش شفافیت، کارایی، سودآوری و تاب‌آوری بازار سرمایه بهره برد.

توسعه فناوری پیش‌شرط افزایش رقابت‌پذیری بازار سرمایه ایران

آقابزرگی تأکید کرد: اگر قرار است بازار سرمایه ایران در آینده نقش پررنگ‌تری در تأمین مالی اقتصاد کشور ایفا کند و در عین حال در برابر شوک‌های سیاسی، اقتصادی و امنیتی مقاوم‌تر شود، چاره‌ای جز حرکت به سمت فناوری‌های نوین و نوسازی زیرساخت‌ها وجود ندارد. تحقق این هدف نیازمند همکاری میان نهاد ناظر، بازار سرمایه، دانشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی و شرکت‌های دانش‌بنیان است؛ زیرا بدون ایجاد زیرساخت‌های جدید، امکان استفاده مؤثر از فناوری‌های پیشرفته و دستیابی به استاندارد‌های روز بازار‌های مالی جهان وجود نخواهد داشت.