اجداد باستانی ما دست خالی به مهمانی نمی رفتند

اکثر ایرانی‌ها به ویژه بزرگتر‌ها قبل از رفتن به مهمانی به فکر خریدن هدیه‌ای حتی یک جعبه شکلات ساده هستند تا به اصطلاح دست خالی به خانه میزبان نروند. براساس گزارش منتشر شده در «فیز دات ارگ» مردمی که حدود ۱۱ هزار سال پیش در غربِ ایران می‌زیستند، همین ایده را داشتند؛ اما در عمل، کمی متفاوت به نظر می‌رسید؛ بنابراین به نظر می‌رسد این عادت دست خالی به مهمانی نرفتن ریشه در تاریخ ما دارد.

 در جدیدترین پژوهشی که در نشریه «ارتباطاتِ زمین و محیط زیست» (Communications Earth & Environment) منتشر شده است، پژوهشگران بقایایِ ضیافت‌هایِ باستانی در «آسیاب» (Asiab) واقع در کوه‌های زاگرس را که مردم در آن برای جشن‌هایِ گروهی گرد هم می‌آمدند، مورد مطالعه قرار دادند.

ضیافت‌کنندگان، جمجمه‌هایِ ۱۹ گرازِ وحشی را بر جای گذاشتند که آنها را به دقت در کنارِ هم چیدند و درونِ چاله‌ای در ساختمانی مدور مهر و موم کردند. آثارِ قصابی بر جمجمه‌هایِ گراز نشان می‌دهد که این حیوانات برای ضیافت استفاده شده‌اند؛ اما تا کنون پژوهشگران نمی‌دانستند این حیوانات از کجا آمده‌اند.

آنها با بررسیِ الگوهایِ میکروسکوپیِ رشد و نشانه‌هایِ شیمیاییِ درونِ مینایِ دندانِ پنجِ گراز، دریافتند که حداقل برخی از آنها از فاصله‌ای قابلِ توجه به این محل آورده شده بودند و از منطقه‌ای با ناهمواری‌هایِ دشوارِ کوهستانی عبور داده شده بودند. آوردنِ این گراز‌ها به این ضیافت – در حالی که گرازهایِ دیگری به صورتِ محلی در دسترس بودند – نیازمندِ تلاشِ فوق‌العاده‌ای بوده است.

ضیافتی بزرگ پیش از سپیده‌دمِ کشاورزی

فعالیت‌هایِ ضیافت‌گونه به طورِ گسترده در سوابقِ باستان‌شناسی ثبت شده است، به ویژه از جوامعی که برای تولیدِ مازادِ غذا به کشاورزی متکی بوده‌اند. در واقع، این نظریه مطرح شده است که ضیافت ممکن است نیرویِ محرکه پشتِ گذار به کشاورزی بوده باشد، اگرچه این نظریه به طورِ گسترده موردِ بحث قرار گرفته است.

در حالی که شواهد از دورانِ پس از گذار به کشاورزی، از سراسرِ جهان فراوان است، شواهدِ پیش از روی‌آوردن به کشاورزی، پراکنده‌تر است.

آنچه در ضیافتِ «آسیاب» ویژه است، نه تنها تاریخِ اولیه‌اش و گرد هم آوردنِ مردم از مناطقِ وسیع‌ترِ این ناحیه بلکه این واقعیت است که مردمی که در این ضیافت شرکت کردند، مقادیرِ قابلِ توجهی تلاش را صرف کردند، به طوری که مشارکت‌هایِ آنها عنصری از نمادگراییِ جغرافیایی را در بر می‌گرفت.

غذا و فرهنگ

غذا و سنت‌هایِ دیرپایِ آشپزی، جزءِ جدایی‌ناپذیرِ فرهنگ‌ها در سراسرِ جهان را تشکیل می‌دهند. به همین علت است که تعطیلات، جشن‌ها و سایرِ رویدادهایِ با معنایِ اجتماعی، معمولا با غذا همراه هستند. [در فرهنگ خودمان نیز اگر نگاه کنیم هر منطقه در کشور برای نوروز غذایی خاص تدارک می‌بینند که از جمله مشهورترین آنها سبزی پلو با ماهی و یا رشته‌پلو است.]

علاوه بر این، غذا هدایایی را می‌سازد که بسیار موردِ قدردانی قرار می‌گیرند. هرچه یک قلمِ غذایی بیشتر یادآورِ یک کشور یا مکانِ خاص باشد، بهتر است. به همین علت است که پنیرِ فرانسوی، گوشتِ خشکِ کروکودیل از استرالیا و مرغِ سیاه از کره، به عنوانِ ارزِ رایج در دنیایِ هدیه دادن عمل می‌کنند. [در ایران نیز می‌توانیم شیرینی‌های مختلف از شهر‌های مختلف را مثال بزنیم.]

درست مانندِ امروز، مردمی که در گذشته زندگی می‌کردند، اهمیتِ بده‌بستان (reciprocity) و مکان (place) را درک می‌کردند و آداب و رسومی را برایِ تجلیلِ علنیِ آنها تدوین نمودند.

برای مثال، در ضیافت‌هایِ باستانیِ استون‌هنج (Stonehenge)، تحقیقات نشان داده است که مردم خوک‌هایی را که از مناطقِ وسیعی از بریتانیا آورده شده بودند، می‌خوردند. این یافته‌هایِ جدیدِ ما اولین نگاه اجمالی از رفتاری مشابه را در یک زمینه پیش از کشاورزی ارائه می‌دهد.

چگونه یک دندان را مطالعه کنیم

آیا می‌دانستید که دندان‌ها مانندِ درختان رشد می‌کنند؟ بسیار شبیه به درختان و حلقه‌هایِ رشدِ سالانه آنها، دندان‌ها در طولِ رشد، لایه‌هایِ قابلِ مشاهده‌ای از مینا و عاج (dentin) را ته‌نشین می‌کنند.

این لایه‌هایِ رشد، الگوهایِ روزانه رشد و تغییرات در میزان جذبِ برخی عناصر شیمیایی از طریق غذا را ثبت می‌کنند. در این مطالعه، دندان‌هایِ گرازهایِ وحشیِ «آسیاب» را به گونه‌ای برش دادیم که به ما امکان داد تا این لایه‌هایِ رشدِ روزانه را زیرِ میکروسکوپ بشماریم.

سپس از این اطلاعات برایِ اندازه‌گیریِ ترکیبِ نسبت‌هایِ ایزوتوپی استفاده کردیم که در فواصلِ زمانیِ تقریبیِ هفتگی ترشح شده بودند. تنوع در نسبت‌هایِ ایزوتوپی که اندازه‌گیری کردیم، نشان می‌دهد که حداقل برخی از گرازهایِ وحشیِ استفاده شده در ضیافتِ «آسیاب» از فاصله‌ای قابلِ توجه آمده بودند: احتمالا حداقل ۷۰ کیلومتر یا دو روز یا بیشتر سفر.

محتمل‌ترین توضیح این است که آنها در مناطقِ دورترِ این ناحیه شکار شده و برای مشارکت در ضیافت به این محل منتقل شده بودند.

بده بستان (Reciprocity) در قلبِ تعاملاتِ اجتماعی قرار دارد. آن گراز‌هایی که از دور و نزدیک آورده شده بودند، ممکن است از طریقِ هدیه دادن برایِ یادبودِ یک مکان، یک رویداد و پیوندهایِ اجتماعی خدمت کرده باشند.

مطالعه دندان انسان‌های باستانی و کشف رژیم غذایی آنها

کار اصلی باستان شناس مطالعه یافته‌های مادی گذشته است و برخلاف کلیشه ثبت شده در ذهن ما این یافته‌های مادی به سفال و ابزار‌های سنگی یا حتی فلزی محدود نمی‌شود و شامل بقایای اسکلتی نیز می‌شود که خود شامل بقایای حیوانی (مانند پژوهش ذکر شده در بالا) و یا بقایای انسانی می‌شود.

دندان‌ها برخلاف بسیاری از شواهد زیستی پس از مرگ از میان نمی‌روند. آنها اطلاعات زیادی درباره فرهنگ، سبک زندگی و میزان سلامت صاحب آن به پژوهشگران می‌دهند. در یک پژوهش جدید که چندی پیش گزارش آن در «سای‌تک‌دیلی» منتشر شد، پژوهشگران بقایای دندانی (۳۰ دندان) ۱۰ نفر را که در عصر آهن در «پونته‌کاگنانو» ایتالیا زندگی می‌کردند با استفاده از از روش‌های میکروسکوپی و شیمیایی تجزیه و تحلیل کردند. به گفته پژوهشگران این پژوهش این بقایای دندانی شواهد دقیقی از نحوه رشد افراد، آنچه می‌خورده‌اند و چگونگی واکنش بدن آنها به چالش‌های اوایل زندگی را حفظ کرده‌اند.

«روبرتو جرمانو»، رهبر این پژوهش می‌افزاید: «دندان‌های ساکنان عصر آهن پونته‌کاگنانو پنجره‌ای منحصر‌به‌فرد به زندگی آنها گشودند: ما توانستیم رشد و سلامت دوران کودکی را با دقتی چشمگیر دنبال کنیم و رد غلات، حبوبات و غذا‌های تخمیری را در بزرگسالی شناسایی کنیم که نشان می‌دهد این جامعه چگونه با چالش‌های محیطی و اجتماعی سازگار شده است».

«امانوئلا کریستیانی» از پژوهشگران این پژوهش نیز می‌افزاید: «در مورد پونته‌کاگنانو، تحلیل جرم دندانی دانه‌های نشاسته از غلات و حبوبات، هاگ‌های مخمر و الیاف گیاهی را آشکار کرد و تصویری بسیار ملموس از رژیم غذایی و برخی فعالیت‌های روزمره این جوامع عصر آهن ارائه داد و شواهد محکمی از مصرف منظم غذا‌ها و نوشیدنی‌های تخمیری فراهم ساخت».

در مجموع، این یافته‌ها به رژیمی غذایی اشاره دارند که هم متنوع بوده و هم به خوبی در سنت‌های غذایی گسترده‌تر مدیترانه‌ای ادغام شده بوده است. پژوهش‌های پیشین این تنوع غذایی را با افزایش تجارت و تبادل فرهنگی مرتبط دانسته‌اند و شواهد جدید دندانی، پشتیبانی زیستی مستقیمی از این تفسیر‌ها فراهم می‌کند.