دبیر ششمین همایش پژوهشهای نوین در مهندسی کامپیوتر عنوان کرد
معاون وزیر علوم خبر داد
یک استاد تاریخ و عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد در گفتوگو با آناتک:
چگونه گربهها برای همیشه شهرنشین شدند
به گزارش خبرگزاری آنا؛ مطالعات در حوزه «ژنتیک رفتاری» (Behavioral Genetics) نشان میدهد که گربهها در مقایسه با حیواناتی مانند سگ، تغییرات ژنتیکی کمتری را در فرآیند نزدیکشدن به انسان تجربه کردهاند. این موضوع به این معناست که بسیاری از رفتارهای آنها، از جمله شکار، قلمروطلبی و استقلال، همچنان ریشه در ساختار ژنتیکی اولیه آنها دارد. با این حال، تغییرات ظریف در برخی ژنها، بهویژه ژنهای مرتبط با سیستم عصبی و پاسخ به استرس، نقش مهمی در توانایی آنها برای تحمل و حتی بهرهبرداری از محیطهای شهری ایفا کرده است.
گربهها و ژنهای رفتار
یکی از مهمترین عوامل در موفقیت گربهها برای ورود به شهرها، ساختار خاص «ژنوم» (Genome) آنها و نحوه بیان ژنهای مرتبط با رفتار است. ژنوم، مجموعهای کامل از اطلاعات ژنتیکی است که نهتنها ویژگیهای فیزیکی، بلکه الگوهای رفتاری را نیز تنظیم میکند. در گربهها، برخلاف بسیاری از گونههای اهلی، تغییرات ژنتیکی گسترده مشاهده نمیشود، بلکه تغییرات محدود اما هدفمند در نواحی خاصی از ژنوم رخ داده است؛ بهویژه در ژنهایی که عملکرد «سیستم عصبی مرکزی» (Central Nervous System) را کنترل میکنند. این تغییرات باعث شدهاند گربهها بتوانند واکنشهای رفتاری خود را در برابر محرکهای محیطی مانند حضور انسان، صداهای شهری و تغییرات محیطی، تنظیم کنند؛ بدون آنکه ساختار رفتاری پایهای خود را از دست بدهند.
در این میان، نقش «انتقالدهندههای عصبی» (Neurotransmitters) اهمیت ویژهای دارد. این ترکیبات شیمیایی، واسطه انتقال پیامها میان نورونها هستند و در تنظیم احساساتی مانند ترس، پاداش و انگیزش نقش دارند. برای مثال، مسیرهای مرتبط با «دوپامین» (Dopamine) در گربهها بهگونهای تنظیم شدهاند که آنها بتوانند میان اجتناب از خطر و جذب به منابع غذایی تعادل برقرار کنند. به بیان دقیقتر، گربهها در مواجهه با انسان، نه بهطور کامل واکنش گریز نشان میدهند و نه کاملاً نزدیک میشوند؛ بلکه نوعی ارزیابی رفتاری انجام میدهند که به آن «پردازش شناختی محرک» (Stimulus Processing) گفته میشود. این ویژگی، به آنها اجازه میدهد در محیطهای شهری که هم فرصت و هم تهدید بهطور همزمان وجود دارد، تصمیمگیریهای منعطفتری داشته باشند.
برخی ژنهای مرتبط با «محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–آدرنال» (Hypothalamic–Pituitary–Adrenal Axis) که بهاختصار «محور HPA» نامیده میشود، در تنظیم پاسخ به استرس نقش کلیدی ایفا میکنند. این محور، سامانهای هورمونی است که در شرایط تنشزا فعال شده و هورمونهایی مانند «کورتیزول» (Cortisol) را ترشح میکند. در گربههایی که در محیطهای شهری زندگی میکنند، شواهد نشان میدهد که تنظیم این محور بهگونهای است که از بروز استرس مزمن جلوگیری میکند، در حالی که واکنش سریع به خطرات حفظ میشود. این تعادل ژنتیکی-هورمونی، به گربهها امکان میدهد در محیطهای پرتنش شهری پایدار بمانند، بدون آنکه دچار اختلالات رفتاری شدید شوند. در مجموع، این تغییرات محدود اما مؤثر در ژنهای مرتبط با رفتار، یکی از مهمترین پایههای زیستی حضور موفق گربهها در شهرها به شمار میرود.
فیزیولوژی انعطافپذیر و سازگاری بدون تغییر بنیادین
گربهها از نظر «فیزیولوژی» (Physiology) یعنی عملکرد سیستمهای بدن، دارای ویژگیهایی هستند که به آنها اجازه میدهد در شرایط متنوع محیطی زندگی کنند. آنها شکارچیانی با مصرف انرژی پایین هستند و میتوانند با منابع غذایی محدود نیز زنده بمانند. این ویژگی در محیطهای شهری، که منابع غذایی ممکن است پراکنده و غیرقابل پیشبینی باشد، اهمیت زیادی دارد.
همچنین، سیستم گوارشی گربهها بهگونهای طراحی شده که بتواند انواع مختلفی از پروتئینهای حیوانی را هضم کند. این انعطافپذیری غذایی، به آنها امکان میدهد از منابع غذایی متنوعی در شهرها استفاده کنند، از جوندگان گرفته تا پسماندهای غذایی.
رفتار قلمروطلبی و ساختار فضایی شهر
بر اساس گزارش منتشر شده در سایت «بریتانیکا» (Britannica)؛ یکی از ویژگیهای کلیدی گربهها، «رفتار قلمروطلبی» (Territorial Behavior) است. هر گربه محدودهای مشخص را بهعنوان قلمرو خود در نظر میگیرد و از آن دفاع میکند. این ویژگی، در محیطهای شهری که فضا بهصورت قطعهقطعه و ساختاریافته است، بهخوبی عمل میکند.
این رفتار تا حدی تحت تأثیر مسیرهای عصبی-هورمونی و بیان ژنهای مرتبط با ادراک فضا و بویایی قرار دارد. گربهها از طریق «نشانگذاری شیمیایی» (Chemical Marking)، که شامل ترشح مواد بویی از غدد خاص بدن است، مرزهای قلمرو خود را مشخص میکنند و از این طریق، بدون درگیری مستقیم، حضور خود را به سایر گربهها اعلام میکنند. در محیطهای شهری، که فضا بهصورت قطعهقطعه و دارای مرزهای فیزیکی مشخص است، این ویژگی بهخوبی با ساختار محیطی همخوانی پیدا میکند. نتیجه این فرآیند، شکلگیری شبکهای از قلمروهای کوچک و نسبتاً پایدار است که به کاهش تنشهای درونگونهای و استفاده بهینه از منابع محدود کمک میکند.
سیستم عصبی و تحمل استرس شهری
زندگی در شهر با عوامل استرسزای متعددی همراه است؛ از صداهای بلند گرفته تا حضور مداوم انسانها و وسایل نقلیه. گربهها برای مقابله با این شرایط، از یک سیستم عصبی نسبتاً انعطافپذیر بهره میبرند. در اینجا، مفهوم «پاسخ استرس» (Stress Response) اهمیت پیدا میکند. این پاسخ، مجموعهای از واکنشهای فیزیولوژیکی و رفتاری است که بدن در برابر تهدیدها نشان میدهد. در گربهها، این سیستم بهگونهای تنظیم شده که آنها بتوانند در صورت نیاز، بهسرعت از موقعیتهای خطرناک دور شوند، اما در عین حال، بهطور مزمن دچار استرس نشوند.
چرخه تولیدمثل و پایداری جمعیت در شهرها
یکی دیگر از عوامل مهم در گسترش گربهها در محیطهای شهری، ویژگیهای مربوط به «زیستشناسی تولیدمثل» (Reproductive Biology) آنهاست. گربهها دارای نرخ تولیدمثل نسبتاً بالایی هستند و میتوانند در شرایط مناسب، چندین بار در سال زادآوری کنند. این ویژگی، در کنار نبود شکارچیان طبیعی در شهرها، باعث میشود جمعیت گربهها بهسرعت افزایش یابد. در عین حال، رفتارهای اجتماعی محدود آنها که شامل تعاملات کوتاه و غیرپایدار است؛ از بروز رقابت شدید درونگونهای جلوگیری میکند.
تعامل با انسان در فاصلهای حسابشده
در چارچوب تعامل گربهها با انسان، مفهوم «وابستگی انتخابی» (Selective Dependency) بهعنوان یکی از ویژگیهای رفتاری کلیدی مطرح میشود. این نوع وابستگی به حالتی اشاره دارد که در آن حیوان، بهصورت دائمی و مطلق به انسان متکی نیست، بلکه بسته به شرایط محیطی و نیازهای زیستی، میزان نزدیکی یا فاصله خود را تنظیم میکند. در گربهها، این الگو تحت تأثیر سازوکارهای عصبی و تنظیمات هورمونی شکل میگیرد که به آنها امکان میدهد میان استقلال رفتاری و بهرهبرداری از منابع انسانی تعادل برقرار کنند. به بیان دقیقتر، گربهها قادرند در شرایطی که منابع غذایی یا پناهگاه در دسترس است، به انسان نزدیک شوند، اما در صورت تغییر شرایط، بهسرعت به حالت مستقل بازگردند.
با توجه به مقاله منتشر شده در سایت «پاب مد» (Pub Mad)؛ از منظر زیستی، این رفتار با عملکرد سیستمهای تنظیمی مانند «سامانه پاداش» (Reward System) در مغز مرتبط است که بهوسیله انتقالدهندههای عصبی، بهویژه دوپامین، هدایت میشود. این سامانه به گربهها کمک میکند تا ارزش نسبی منابع مختلف مانند غذا، امنیت یا تعامل اجتماعی را ارزیابی کنند و بر اساس آن تصمیمگیری کنند. در محیطهای شهری، که منابع بهصورت ناپایدار و پراکنده توزیع شدهاند، چنین الگویی از وابستگی مزیتی مهم محسوب میشود. گربهها بدون آنکه درگیر وابستگی کامل شوند، میتوانند از فرصتهای ایجادشده توسط حضور انسان استفاده کنند، در حالی که همچنان ظرفیت سازگاری با شرایط متغیر را حفظ میکنند.
شهر بهعنوان یک زیستگاه جدید
در نهایت، میتوان شهر را بهعنوان یک زیستگاه مصنوعی در نظر گرفت؛ محیطی که توسط انسان ساخته شده، اما بهتدریج توسط گونههای مختلف اشغال شده است. گربهها یکی از موفقترین گونهها در بهرهبرداری از این زیستگاه هستند. آنها بدون نیاز به تغییرات گسترده ژنتیکی، با استفاده از ویژگیهای موجود در ساختار زیستی خود، توانستهاند در این محیط پیچیده جایگاهی پایدار پیدا کنند. این موفقیت، نشاندهنده انعطافپذیری بالای آنها و همچنین ساختار خاص شهرهاست که بهطور ناخواسته شرایط مناسبی برای حضور این گونه فراهم کرده است.
گربهها شهرها را تسخیر نکردند
این حضور، نتیجه ترکیبی از ویژگیهای ژنتیکی، فیزیولوژیکی و رفتاری است که به آنها اجازه داده بدون دگرگونیهای عمیق، با محیطهای انسانی سازگار شوند. شهرها، با تمام پیچیدگیهای خود، به زیستگاهی مناسب برای این حیوان تبدیل شدهاند و گربهها نیز با حفظ استقلال و انعطافپذیری، توانستهاند در این فضا جایگاهی پایدار پیدا کنند. در آینده، مطالعه دقیقتر این رابطه میتواند درک ما را از تعامل میان انسان و سایر گونهها در محیطهای مصنوعی گسترش دهد؛ تعاملی که بهنظر میرسد بیش از آنکه بر سلطه استوار باشد، بر نوعی همزیستی ظریف و پایدار بنا شده است.
انتهای پیام/
