سهم ایران از «ابر النینو» احتمال افزایش بارش است نه تضمین پایان خشکسالی
در بخش نخست گفتوگوی آناتک با دکتر جعفر برزگر، رئیس اداره پیشبینی و مدیریت بحران مخاطرات جوی استان تهران، به ماهیت «ابر النینو»، احتمال شکلگیری آن و میزان اعتبار پیشبینیهای اقلیمی پرداخته شد. در ادامه، او از پیامدهای احتمالی این پدیده برای ایران و تهران میگوید.
بر اساس مطالعات و تجربههای گذشته، النینو معمولا چه تأثیری بر الگوی بارش و دما به طور کلی در جهان و نیز ایران میگذارد؟
النینو یکی از مهمترین عوامل کنترلکننده تغییرات اقلیم فصلی در جهان است، اما اثر آن در همه مناطق یکسان نیست. در برخی مناطق، ارتباط بین النینو و اقلیم بسیار قوی و پایدار است، ال نینو معمولا در پرو، اکوادور، بولیوی و شیلی موجب افزایش شدید بارندگی و خطر سیلاب میشود. در جنوب ایالات متحده زمستانی مرطوبتر و خنکتر و در شمال ایالات متحده و کانادا زمستانی گرمتر از میانگین را سبب میشود. بطور متقابل در استرالیا، اندونزی و جنوب آفریقا کاهش بارندگی، خشکسالی و افزایش خطر آتش سوزی را در پی دارد. در شرق آفریقا و شرق آسیا تغییر مسیر سامانههای بارشی و اغلب افزایش بارش را موجب میشود.
النینو یکی از مهمترین عوامل کنترلکننده تغییرات اقلیم فصلی در جهان است، اما اثر آن در همه مناطق یکسان نیست.
در کل موجب افزایش میانگین جهانی دمای هوا (تا چند دهم درجه سلسیوس) میشود، احتمال وقوع موجهای گرمایی شدید و شکستن رکوردهای دمای جهان بیشتر میشود. ال نینو در ایران ارتباط غیرمستقیم، احتمالاتی و غیرقطعی دارد و این رابطه ضعیفتر و وابسته به سایر الگوهای جوی است. بر اساس مطالعات سازمان هواشناسی کشور و پژوهشهای دانشگاهی، رابطه النینو با بارش ایران مثبت، اما نسبتا ضعیف و وابسته به فصل است.
از دیدگاه بارش ایران، به طور کلی در پاییز احتمال افزایش بارش در نیمه غربی و جنوبغربی کشور اندکی بیشتر میشود. در زمستان در بسیاری از النینوهای قوی، بارش در غرب، جنوبغرب و بخشهایی از مرکز ایران بیش از نرمال بوده است و در بهار اثر النینو معمولا کاهش مییابد. با این حال، این الگو در همه رویدادهای ال نینو تکرار نشده است.
از دیدگاه دمای هوای ایران، زمستانهای نسبتا معتدلتر در بعضی مناطق، کاهش تعداد روزهای بسیار سرد در بعضی سالها و کاهش اختلاف میانگین دماهای بیشینه و کمینه نیز مورد انتظار است؛ البته میزان این تاثیرها برای مناطق مختلف، متفاوت است.
آیا میتوان انتظار داشت النینوی فعلی به کاهش خشکسالی و بهبود وضعیت منابع آب کشور کمک کند، یا این تصور بیش از حد خوشبینانه است؟
میتوان به بهبود نسبی شرایط امیدوار بود، اما انتظار اینکه النینو بهتنهایی خشکسالی ایران را برطرف کند، بیش از حد خوشبینانه است. زیرا:
نخست اینکه در بسیاری از سالهای النینویی، احتمال وقوع بارشهای بیشتر از نرمال در بخشهایی از ایران افزایش مییابد، اما این به معنای وقوع قطعی یک سال پربارش نیست. ممکن است احتمال بارش پاییزه از ۳۰ درصد به ۵۰ یا ۶۰ درصد افزایش یابد، اما همچنان احتمال وقوع شرایط نرمال یا حتی کمبارش نیز وجود دارد. بنابراین، النینو «شانس» وقوع بارش را تغییر میدهد، نه الزاما نتیجه را.
رئیس اداره پیشبینی و مدیریت بحران مخاطرات جوی استان تهران: میتوان به بهبود نسبی شرایط امیدوار بود، اما انتظار اینکه النینو بهتنهایی خشکسالی ایران را برطرف کند، بیش از حد خوشبینانه است.
دوم اینکه خشکسالی ایران فقط ناشی از کمبود بارش یک سال نیست. خشکسالی کشور تجمعی و چندساله است و علاوه بر کاهش بارش، عوامل دیگری نیز در آن نقش دارند، از جمله: افزایش دمای هوا و تبخیر، برداشت بیش از حد از آبهای زیرزمینی، کاهش تغذیه آبخوانها، مدیریت نامناسب منابع آب و تغییر اقلیم و افزایش فراوانی دورههای گرم.
سوم اینکه بارندگی زیاد همیشه به معنای بهبود وضعیت منابع آب نیست. از دیدگاه هیدرولوژی، کیفیت و پراکنش زمانی و مکانی بارش اهمیت زیادی دارد. اگر بارندگی به صورت رگبارهای شدید، سیلابهای کوتاهمدت و یا بارش در مناطق غیرحوضهای رخ دهد، سهم کمی در تغذیه آبخوانها و افزایش ذخایر سدها خواهد داشت. در مقابل، بارشهای مداوم با شدت متوسط و همراه با بارش برف در ارتفاعات بیشترین تأثیر را بر تغذیه آبخوانها و منابع آب دارند.
برای استان تهران، مهمترین پیامدهای احتمالی این پدیده چیست؟ آیا باید منتظر افزایش بارش، بارشهای سیلآسا یا تغییرات دمایی خاصی باشیم؟
برای استان تهران، اثر النینو مستقیم و قطعی نیست، اما بر اساس مطالعات اقلیمی و تجربه رویدادهای گذشته، این پدیده معمولا احتمال وقوع بعضی الگوهای جوی خاص را افزایش میدهد. افزایش بارش با عدم قطعیت با توصیف زیر مورد انتظار است:
افزایش تعداد سامانههای بارشی مؤثر در پاییز و زمستان؛ افزایش احتمال بارش نزدیک نرمال یا بالاتر از نرمال در بعضی ماهها؛ بهبود نسبی ذخایر برفی ارتفاعات البرز مرکزی؛ افزایش رواناب ورودی به سدهای تأمینکننده آب تهران.
اما رخ داد النینو به تنهایی به معنی تضمین یک سال پربارش برای تهران نیست، زیرا بارش تهران بیشتر به مسیر سامانههای مدیترانهای، موقعیت ناوههای تراز میانی، رطوبت دریافتی از دریای سرخ و خلیج فارس و شرایط دریای خزر وابسته است.
با وجود اینکه احتمال بعضی رخدادهای حدی، افزایش مییابد، اما ارتباط مستقیمی بین النینوی قوی و سیلاب تهران وجود ندارد. برای وقوع سیلاب در تهران معمولا ترکیبی از عوامل: ورود رطوبت فراوان به منطقه، شکلگیری سامانه کمفشار قوی، قرارگیری ناوه عمیق در شرق مدیترانه یا بر روی ایران، تشکیل سلولهای همرفتی نیرومند، ناپایداری و بارش شدید در مدت کوتاه و شرایط حوضه آبریز و وضعیت پوشش زمین، لازم است. در سالهای النینویی به دلیل افزایش انرژی و رطوبت سامانههای بارشی، احتمال بارشهای سنگین در بعضی دورهها افزایش مییابد، اما نمیتوان نتیجه گرفت که تهران حتما با سیلابهای متمادی مواجه خواهد شد. نگرانی اصلی ما در بارش شدید بر روی ارتفاعات شمال تهران، ذوب سریع برف همراه با بارندگی گرم، افزایش رواناب در رود درهها و حوضههای کوچک و شیبدار کوههای البرز به سمت تهران است.
با وجودی که النینو معمولا میانگین دمای هوای جهان را افزایش میدهد، اما اثر منطقهای آن پیچیدهتر است. برای استان تهران احتمالا دمای میانگین پائیز و زمستان را کمی افزایش میدهد، تعداد دورههای سرمای شدید را کاهش میدهد و در دورههای افزایش ابرناکی، دامنه نوسان دمای شبانهروزی را کاهش خواهد داد. اما اگر سامانههای سرد شمالی یا نفوذ هوای سرد سیبری فعال باشد، حتی در سال النینویی نیز میتوان دورههای سرمای شدید و سرمازدگی داشت.
به نظر شما مهمترین اقداماتی که دستگاههای مدیریت بحران و همچنین مردم باید در مواجهه با پیامدهای احتمالی النینو انجام دهند چیست؟
با توجه به اینکه النینو یک پدیده افزایشدهنده احتمال ناپایداری است رویکرد صحیح در مدیریت آن باید بر پایه آمادگی پیشگیرانه، پایش مستمر و مدیریت سناریوهای مختلف باشد. از آنجا که ایران در کمربند گرم و خشک جهان قرار دارد، برای ایران و بهویژه استانهایی مانند تهران، اقدامات باید هم برای سناریوی افزایش بارش و سیلاب احتمالی و هم برای سناریوی تداوم خشکسالی طراحی شود.
اقداماتی که به دستگاههای مدیریت بحران پیشنهاد میشود:
نخست: پایش و پیشبینی جو که شامل پایش ماهانه شاخصهای ENSO، NAO، IOD، MJO و PDO، پیش بینی ماهانه بارش و دمای کشور و همچنین بهروزرسانی ماهانه سناریوهای بارش و دما در مقیاس استانی و حوضه آبریز کرج و سد امیرکبیر، سد لتیان، سد لار، ارتفاعات البرز مرکزی، مناطق شهری و روددرههای شمال تهران است.
دوم: آمادگی برای بارشهای سنگین و سیلابی جهت جلوگیری از خسارت که شامل پاکسازی و بازبینی مسیر رودخانهها، مسیلها و راه آبها وکانالهای شهری، مهار ساختوساز در حریم رودخانهها، بررسی ظرفیت پلها و آبراههها، آمادهسازی تجهیزات امدادی و تدوین هشدارهای سریع چندمرحلهای است.
سوم: اگر النینو موجب افزایش بارش شود، از مدیریت منابع آب با نگاه فرصتمحور بایستی برای مقابله با بحران کمبود آب استفاده کرد. در این راستا اقداماتی، چون ذخیرهسازی هوشمند آب در سدها، مدیریت رهاسازی آب سدها، تقویت تغذیههای آبخوانها، آبخیزداری و تقویت جذب آب در مراتع، کاهش برداشتهای غیرمجاز و در نهایت تقویت ذخائر منابع آب زیرزمینی قابل ذکر است.
چهار: باوجودی که برای تهران، برف البرز اهمیت بیشتری از باران دارد؛ اما برای بارش برف در ارتفاعات بایستی برنامهریزی کرد؛ زیرا گاهی بارش سنگین به جای افزایش ذخیره آب، به رواناب سریع و سیلاب منجر میشود؛ بنابراین نخست ذخیره برف ارتفاعات پایش شود. دوم احتمال ذوب سریع برف در اثر افزایش دما بررسی شود و در نهایت سناریوهای ترکیبی «بارش سنگین + هوای گرم» مدنظر قرار گیرد.
پنج:هماهنگی بین دستگاهها ضروری است. ارتباط بین هواشناسی، مدیریت بحران، آب منطقهای، شهرداریها، هلال احمر، وزارت نیرو و دستگاههای خدمات شهری بایستی تقویت شود. اطلاعات پیش بینی جو و اقلیم زمانی ارزش مدیریتی پیدا میکند که به اقدام عملیاتی تبدیل شود.
انتهای پیام/
