دانشمند شهیدی که با رادیوداروها، علم هستهای را به پزشکی متصل کرد
رادیوداروها، نه تنها چشمان ما را به داخل بدن باز میکنند، بلکه میتوانند بهطور مستقیم به سلولهای بیمار حمله کنند. این تکنولوژی، گاهی به عنوان یک سلاح دوگانه شناخته میشود. یک سو به ما کمک میکند تا بیماریها را تشخیص دهیم و سوی دیگر، به ما اجازه میدهد تا آنها را درمان کنیم.
اهمیت این موضوع بهقدری است که طبق مطلب منتشر شده در سایت «دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنهای» (khamenei.ir)؛ رهبر شهید انقلاب در جریان دیدار با کارگران در گروه صنعتی مپنا ۱۳۹۳/۲/۱۰ فرمودند: «تحریم مال آنجایی است که دست شما بسته است. در هر بخشی که شما بتوانید از خودتان تحرّک و پیشرفت نشان بدهید، طرف احساس میکند تحریم یک کار لَغوی است، کار بیهودهای است، کار ابلهانهای است؛ مثال واضح آن همین موادّ اورانیوم غنی شدهی بیست درصد است که ما برای این نیروگاه تحقیقاتی تهران نیاز مبرمی داشتیم. ذخیرهی کشور داشت تمام میشد، این نیروگاه میخوابید، رادیوداروها که مورد نیاز بود و در اینجا تولید میشد، از دسترس مردم دور میشد؛ مسئولین در تلاش افتادند که بیست درصد را تهیّه کنند. ماجرای بازی درآوردنِ قدرتمندان دنیا - در رأس همهشان آمریکا و بعضی قدرتهای دیگر - سر قضیّهی بیست درصد، یک ماجرای شیرینِ طولانیِ شنیدنی است که چه کردند اینها! ما حاضر بودیم این را بخریم، آنها به انواع و اقسام حیَل متشبّث میشدند که اشکالتراشی کنند، تا اینکه بالاخره جمهوری اسلامی به این نتیجه رسید که بیست درصد را باید خودش تولید کند، [امّا] آنها باور نمیکردند که این کار تحقّق پیدا کند و باور نمیکردند بعد از آنکه بیست درصد تولید شد، امکان تولید سوخت از آن بهوجود بیاید؛ یعنی بتوانند میلهی سوخت و صفحهی سوخت بهوجود بیاورند؛ این کار را هم جوانهای جمهوری اسلامی - مثل شماها - دانشمندان جوان، با هوششان، با ابتکارشان، با مدیریّتهای خوب توانستند انجام بدهند. حالا که همهی دنیا فهمیدند و دانستند که جمهوری اسلامی به این فنّاوری دست پیدا کرده و محصول را تولید کرده و میتواند از این محصول استفاده کند، راه افتادهاند، این میگوید از ما بخرید، آن میگوید از ما بخرید؛ میگویند حاضریم به شما بفروشیم؛ امّا تولید نکنید؛ دنیا اینجوری است. فشار دنیا، بداَداییهای قدرتهای گوناگون بزرگ و کوچک دنیا در مقابل نظام جمهوری اسلامی و هر نظام مستقلّی، تابع ضعف و قوّت این نظام است؛ هر جا شما ضعیف باشید، بداَدایی آنها بیشتر میشود؛ هر جا شما قوی بودید، توانا بودید، روی پای خودتان توانستید بایستید، آنها مجبور میشوند مؤدّبانهتر با شما رفتار بکنند، منطقیتر با شما رفتار بکنند؛ این کلید حلّ همهی مشکلات کشور است.»
چگونه رادیوداروها کار میکنند؟
رادیوداروها، ترکیبات شیمیایی هستند که با ایزوتوپهای رادیواکتیو (مثل تکنیتیوم-۹۹m یا ید-۱۳۱) ترکیب شدهاند. این ایزوتوپها، پرتونهای گاما یا بتا انتشار میدهند که میتوانند توسط دستگاههای تشخیصی مثل سیتی اسکن یا پوزیترونامآی (PET) ثبت شوند. در حالت تشخیصی، این داروها به سلولهای خاص بدن میروند و ما را قادر میسازند تا فعالیتهای زیستی را بدون نیاز به جراحی مشاهده کنیم.
در حالت درمانی، رادیوداروها به سلولهای سرطانی یا سلولهای بیمار هدف میشوند و با انتشار پرتونهایی که میتوانند DNA را تخریب کنند، به درمان بیماری کمک میکنند. این روش، به عنوان «رادیوتراپی مولکولی» شناخته میشود و یکی از پیشرفتهترین روشهای درمانی در دنیای امروز است.
تاریخچهای از رادیوداروها
استفاده از مواد رادیواکتیو در پزشکی به سال ۱۸۹۶ باکس باز میکند، زمانی که هنری بکرل پرتوزایی را کشف کرد. اما اولین استفاده علمی از رادیوداروها در دهه ۱۹۴۰ آغاز شد. در آن زمان، پزشکان متوجه شدند که ید-۱۳۱ میتواند به طور موثر در درمان بیماریهای تیروئید استفاده شود. این کشف، دروازهای به سوی استفاده از رادیوداروها در تشخیص و درمان سایر بیماریها باز کرد.
در دهه ۱۹۷۰، با ظهور تکنیکهای تصویربرداری مانند «PET» و «SPECT»، رادیوداروها به عنوان ابزارهای تشخیصی بسیار دقیق مطرح شدند. امروزه، بیش از ۱۰۰ نوع رادیودارو در سراسر جهان تولید و استفاده میشود.
چرا رادیوداروها مهم هستند؟
رادیوداروها، یکی از کاربردهای مهم علم هستهای در پزشکی هستند. این ترکیبات، به دلیل قابلیت هدایت به سلولهای خاص، امکان تشخیص و درمان بیماریهایی را فراهم میکنند که در روشهای سنتی غیرقابل دسترس هستند. به عنوان مثال، در تشخیص سرطانهایی که در مراحل اولیه هستند، رادیوداروها میتوانند به پزشکان کمک کنند تا بیماری را قبل از اینکه به سایر بخشهای بدن گسترش یابد، تشخیص دهند.
همچنین، در درمان بیماریهایی مثل سرطان پروستات، سرطان پانکراس یا اختلالات اعصاب، رادیوداروها به عنوان یک روش درمانی مکمل یا اصلی استفاده میشوند. این روشها، میتوانند به کاهش عوارض جانبی و افزایش کیفیت زندگی بیماران کمک کنند.
از همین رو دانشمندان ایرانی نیز تحقیقات و کشفهای بسیاری در حوزه رادیودارو دارند و در این زمینه به نتایج افتخارآمیزی دستیافتهاند. نمونه یکی از این دانشمندان، «شهید سید امیرحسین فقهی» است که در تیرماه سال جاری در جریان حمله جنگ ۱۲ روزه رژیم صهیونیستی علیه ایران به درجه رفیع شهادت رسید. در ادامه به فعالیتهای ایشان میپردازیم.
شهید علم و پیشگام در صنعت رادیو دارو؛ سید امیرحسین فقهی
سید امیرحسین فقهی، معاون پیشین سازمان انرژی اتمی و عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی، استاد تمام فیزیک هستهای و از دانشمندان برجسته این حوزه بود، در زمینه رادیو داروها که عمدتا برای درمان سرطان به کار میروند، فعالیت داشت. وی با رویکردی عملی و نوآورانه، همواره تلاش کرد دانش بنیادی هستهای را به فناوریهای کاربردی تبدیل کند. یکی از زمینههای مهمی که در آن فعالیت داشت، توسعه رادیوداروها بود، موادی که در تشخیص و درمان بیماریهایی مثل سرطان به کار میروند.
علاوه بر این، وی در طراحی دستگاههای صنعتی مانند اختراع ثبتشده وی یعنی سنجشگرهای چگالی پرتویی ، سیستمهای رادیوگرافی صنعتی و تشخیص غیرمخرب در صنایع نفت و گاز فعالیت چشمگیری داشت. این رویکرد، او را به یکی از پیشروان بومیسازی فناوریهای حساس و راهبردی در ایران تبدیل کرد. شهید فقهی یک دانشمند چندبعدی بود که با تلفیق عمیق فیزیک هستهای، مهندسی الکترونیک، هوش مصنوعی و مهندسی فضایی، موفق به توسعه فناوریهای کاربردی شد.
تأثیرات پرتو بر قطعات الکترونیکی
یکی از محورهای اصلی تحقیقاتی وی، بررسی آسیبهای ناشی از تابش پرتوهای نوترون، پروتون و گاما بر روی قطعات الکترونیکی بود. وی به بررسی تغییرات جریان نشتی در دیودهای سیلیکونی، ضرر دینامیک بلوری نیمههادیها و اثرات تابش نوترون بر ثابتهای الکتریکی دیودها پرداخت. این تحقیقات نقش کلیدی در طراحی سیستمهای الکترونیکی مقاوم در برابر تابش داشتند، بهویژه در ماهوارهها و ماموریتهای فضایی. دکتر فقهی به طور گستردهای در زمینه حفاظت از قطعات الکترونیکی در معرض پرتوهای فضایی نیز فعالیت داشت.
انتهای پیام/
