دستاورد پیروزی انقلاب اسلامی؛ ایران در بیش از ۱۰ رشته دانشگاهی جزء ۲۰ کشور برتر جهان

به گزارش خبرگزاری آنا، پایگاه استنادی «اسکوپوس» که در سال ۲۰۰۴ در کشور هلند تأسیس شد، امروزه به‌عنوان دومین منبع معتبر اطلاعات استنادی جهان شناخته می‌شود. بر اساس آمار‌های این پایگاه، تولیدات علمی ایران در سال‌های پس از انقلاب اسلامی با رشدی قابل توجه همراه بوده؛ به‌طوری‌که تعداد مقالات نمایه‌شده ایران از ۲۸۶ مقاله در سال ۱۹۸۰ به ۷۱ هزار و ۵۷۱ مقاله در سال ۲۰۲۰ افزایش یافته است.

جهش ۱۷ برابری تولیدات علمی ایران در دو دهه اخیر

میزان تولیدات علمی پژوهشگران جمهوری اسلامی ایران در ۲۰ سال گذشته روندی کاملاً صعودی داشته است. سهم ایران از تولید علم جهانی که در سال ۲۰۰۳ حدود ۰٫۲۹ درصد بود، در سال ۲۰۲۲ به ۲٫۴ درصد افزایش یافته و نشان‌دهنده رشد ۱۷ برابری تولیدات علمی کشور است. در این بازه زمانی، تعداد مقالات علمی ایران از ۴ هزار و ۶۲۳ مقاله در سال ۲۰۰۳ به ۷۸ هزار و ۱۵۰ مقاله در سال ۲۰۲۲ رسیده است.

بررسی تولیدات علمی ایران بر اساس ۲۷ حوزه موضوعی کلان پایگاه اسکوپوس نشان می‌دهد که حوزه‌های مهندسی و پزشکی بیشترین سهم را به خود اختصاص داده‌اند. حوزه مهندسی با ۱۴ درصد و پزشکی با ۱۳ درصد از کل انتشارات علمی کشور در رتبه‌های نخست قرار دارند. در مقابل، حوزه اقتصاد، اقتصادسنجی و امور مالی با سهم ۰٫۴۶ درصد کمترین میزان تولید علمی را داشته است.

سهم ایران در تولید علم جهانی به تفکیک حوزه‌ها

سهم ایران از تولید علم جهانی در حوزه‌های مختلف علمی متفاوت است. بیشترین سهم مربوط به مهندسی ۱۴ درصد و پزشکی ۱۳ درصد است. پس از آن، شیمی ۸ درصد، علم مواد ۷ درصد، فیزیک و نجوم ۷ درصد، علوم کامپیوتر ۶ درصد، بیوشیمی، ژنتیک و زیست‌شناسی مولکولی ۶ درصد، علوم بیولوژیکی و کشاورزی ۵ درصد و ریاضیات ۵ درصد قرار دارند. همچنین، مهندسی شیمی ۴ درصد و علوم محیطی ۴ درصد سهم قابل توجهی دارند و سایر حوزه‌ها در مجموع ۲۱ درصد از تولید علم ایران را تشکیل می‌دهند.

انفجار علمی در پژوهش‌های چندرشته‌ای

در میان حوزه‌های موضوعی، حوزه‌های چندرشته‌ای بیشترین رشد تولیدات علمی را تجربه کرده‌اند؛ به‌گونه‌ای که طی ۲۰ سال اخیر با افزایش ۲۷۰ برابری، در صدر فهرست رشد علمی کشور قرار گرفته‌اند. در مقابل، حوزه شیمی با وجود حجم بالای تولیدات، کمترین نرخ رشد را با افزایش حدود ۸ برابری ثبت کرده است.

رتبه‌بندی رشد تولیدات علمی ایران در حوزه‌های مختلف

نسبت افزایش تولیدات علمی ایران در ۲۰ سال گذشته نشان می‌دهد که پس از حوزه‌های چندرشته‌ای، پرستاری ۱۲۹ برابر، بازرگانی، مدیریت و حسابداری ۷۷ برابر و اقتصاد، اقتصادسنجی و امور مالی ۶۴ برابر بیشترین رشد را داشته‌اند. همچنین حوزه‌هایی مانند حرفه‌های بهداشتی و علوم تصمیم‌گیری هر کدام ۴۷ برابر، علوم اجتماعی ۴۵ برابر، علوم محیطی ۳۸ برابر و انرژی ۳۶ برابر رشد قابل توجهی را تجربه کرده‌اند. در پایین‌ترین سطوح رشد نیز حوزه‌هایی، چون فیزیک و نجوم ۱۲ برابر، فارماکولوژی و سم‌شناسی ۱۲ برابر و شیمی ۹ برابر قرار دارند.

جهش تولید علم در علوم زیستی، پزشکی و مهندسی

بررسی جایگاه علمی جمهوری اسلامی ایران در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی نشان می‌دهد که حوزه‌های پزشکی، مهندسی، شیمی، فیزیک و نجوم، علم مواد و علوم زیستی و کشاورزی بیشترین حجم تولیدات علمی را به خود اختصاص داده‌اند. در حوزه پزشکی، تعداد تولیدات علمی از ۱۰۹ مقاله در سال ۱۹۸۰ به ۲۰ هزار و ۹۱۳ مقاله در سال ۲۰۲۲ رسیده است. همچنین حوزه مهندسی با ثبت ۱۷ هزار و ۹۲۱ مقاله در سال ۲۰۲۲ همچنان یکی از پیشران‌های اصلی علم کشور به شمار می‌رود.

شیمی و فیزیک؛ ستون‌های سنتی تولید علم ایران

حوزه شیمی با بیش از ۹ هزار مقاله در سال ۲۰۲۲ و فیزیک و نجوم با حدود ۷ هزار و ۷۴۲ مقاله، جایگاه خود را به‌عنوان حوزه‌های سنتی و اثرگذار در تولید علم ایران حفظ کرده‌اند. این حوزه‌ها از ابتدای انقلاب اسلامی همواره سهم قابل توجهی در نظام علمی کشور داشته‌اند.

رشد قابل توجه علوم نوین؛ از کامپیوتر تا علوم تصمیم‌گیری

داده‌ها نشان می‌دهد که حوزه‌هایی مانند علوم کامپیوتر، علوم تصمیم‌گیری و علوم اعصاب در سال‌های پس از انقلاب با شتاب بیشتری رشد کرده‌اند. تعداد تولیدات علمی در علوم کامپیوتر به ۷ هزار و ۸۰۸ مقاله و در علوم تصمیم‌گیری به ۱ هزار و ۴۶۰ مقاله در سال ۲۰۲۲ رسیده که بیانگر تقویت تدریجی علوم نوین و کاربردی در کشور است.

محیط‌‌ زیست، انرژی و علوم زمین؛ پاسخ علمی به چالش‌های نوظهور

حوزه‌های علوم محیطی، انرژی و علوم زمین نیز روندی رو به رشد را تجربه کرده‌اند. در سال ۲۰۲۲، تولیدات علمی ایران در حوزه علوم محیطی به ۷ هزار و ۲۸۱ مقاله و در حوزه انرژی به ۵ هزار و ۷۴ مقاله رسیده است؛ آماری که نشان‌دهنده توجه روزافزون پژوهشگران به چالش‌های زیست‌محیطی و انرژی است.

افزایش تولید علم در انسانی

برخلاف تصور رایج، تولیدات علمی در علوم انسانی، علوم اجتماعی و روان‌شناسی نیز افزایش یافته است. در سال ۲۰۲۲، حوزه علوم اجتماعی ۴ هزار و ۹۹۰ مقاله و روان‌شناسی ۱ هزار و ۳۰۶ مقاله را به ثبت رسانده‌اند که نشان‌دهنده گسترش تدریجی پژوهش‌های نظری و اجتماعی در کشور است.

خیزش حوزه‌های نوپا؛ از پرستاری تا مطالعات میان‌رشته‌ای

آمار‌ها حاکی از رشد قابل توجه در حوزه‌های پرستاری، دندانپزشکی، حرفه‌های بهداشتی و مطالعات چندرشته‌ای است. به‌ویژه حوزه چندرشته‌ای که از تنها یک مقاله در سال ۱۹۸۰ به ۱ هزار و ۶۱۷ مقاله در سال ۲۰۲۲ رسیده و یکی از نماد‌های تحول ساختاری در نظام پژوهشی کشور محسوب می‌شود.

مجموع این داده‌ها نشان می‌دهد که جمهوری اسلامی ایران طی بیش از چهار دهه گذشته، مسیر گسترش کمی و تنوع موضوعی تولید علم را با جدیت دنبال کرده و از تمرکز بر چند رشته محدود، به سمت تقویت حوزه‌های نوین، کاربردی و میان‌رشته‌ای حرکت کرده است.

ایران در سال نخست پس از انقلاب (۱۹۸۰ میلادی / ۱۳۵۹ شمسی) در رتبه ۵۰ جهان از نظر تولید علم قرار داشت، اما طی دو دهه اخیر با شتابی قابل توجه ارتقا یافته و از رتبه ۳۹ در سال ۲۰۰۳ به رتبه ۱۵ جهانی در سال ۲۰۲۲ (۱۴۰۰ شمسی) رسیده است.

بر اساس داده‌های علم‌سنجی، بهترین عملکرد علمی ایران در میان حوزه‌های موضوعی به حوزه‌های «انرژی» و «فارماکولوژی، سم‌شناسی و داروسازی» اختصاص دارد؛ به‌گونه‌ای که ایران در این دو حوزه به‌ترتیب رتبه‌های ۸ و ۹ جهان را به خود اختصاص داده است. این جایگاه‌ها بیانگر نقش برجسته پژوهشگران ایرانی در حوزه‌های راهبردی و کاربردی علم است.

تثبیت رتبه‌های برتر ایران در مهندسی و علوم پایه

ایران در بسیاری از رشته‌های علمی به جمع کشور‌های پیشرو جهان نزدیک شده است. در حوزه‌های مهندسی، علم مواد، شیمی، مهندسی شیمی و ریاضیات رتبه ایران در سال ۲۰۲۲ در بازه ۱۲ تا ۱۳ جهانی قرار دارد. همچنین در رشته‌های دندانپزشکی رتبه ۱۱، حرفه‌های بهداشتی ۱۴، ایمونولوژی و میکروبیولوژی ۱۴ و بیوشیمی، ژنتیک و زیست‌شناسی مولکولی ۱۵ نیز جایگاه قابل توجهی ثبت شده است.

در حوزه‌های علوم پزشکی، علوم اعصاب، علوم تصمیم‌گیری، علوم محیطی و علوم زمین، ایران رتبه‌ای بین ۱۶ تا ۱۷ جهان را به دست آورده و در علوم کامپیوتر و مطالعات چندرشته‌ای نیز به‌ترتیب در رتبه‌های ۱۸ و ۱۹ قرار گرفته است.

با این حال، در برخی حوزه‌ها از جمله اقتصاد، اقتصادسنجی و امور مالی و نیز هنر و علوم انسانی، رتبه ایران همچنان در محدوده‌های پایین‌تر جهانی (به‌ترتیب ۳۸ و ۳۵) قرار دارد که نشان‌دهنده نیاز به تقویت زیرساخت‌های پژوهشی و افزایش تعاملات علمی بین‌المللی در این حوزه‌هاست.

کارشناسان معتقدند این روند صعودی، نتیجه گسترش آموزش عالی، توسعه تحصیلات تکمیلی، افزایش تولید مقالات علمی و تمرکز بر حوزه‌های راهبردی بوده و در صورت توجه هم‌زمان به ارتقای کیفیت پژوهش، می‌تواند جایگاه علمی ایران را در سال‌های آینده بیش از پیش تثبیت کند.

بر اساس آمار‌های علم‌سنجی، ایران در حوزه فارماکولوژی، سم‌شناسی و داروسازی عملکردی شاخص داشته و با ارتقا از رتبه‌های پایین‌تر در دهه‌های گذشته، در سال ۲۰۲۲ موفق به کسب رتبه ۹ جهانی شده است؛ جایگاهی که این حوزه را به یکی از نقاط قوت علمی کشور تبدیل کرده است.

در حوزه فیزیک و نجوم نیز جایگاه علمی ایران با روندی صعودی همراه بوده و رتبه کشور در سال ۲۰۲۲ به ۱۶ جهان رسیده است. این حوزه از جمله رشته‌هایی است که طی سال‌های اخیر نقش مهمی در تقویت تولید علم پایه و توسعه فناوری‌های پیشرفته در کشور ایفا کرده است.

همچنین در حوزه دامپزشکی، ایران با دستیابی به رتبه ۱۳ جهانی در سال ۲۰۲۲، جایگاه قابل توجهی را در میان کشور‌های فعال این رشته به دست آورده است که نشان‌دهنده رشد پژوهش‌های کاربردی و علمی در حوزه سلامت دام و امنیت غذایی است.

در مقابل، بررسی‌ها نشان می‌دهد که حوزه‌های روان‌شناسی و علوم اجتماعی اگرچه با افزایش تولید مقالات علمی همراه بوده‌اند، اما رتبه جهانی ایران در این دو حوزه در سال ۲۰۲۲ به رتبه ۲۴ جهان رسیده است؛ موضوعی که بیانگر ضرورت تقویت زیرساخت‌های پژوهشی، توسعه همکاری‌های علمی بین‌المللی و افزایش مرجعیت علمی در این حوزه‌هاست.

کارشناسان معتقدند دستاورد‌های علمی ایران در حوزه‌های تخصصی، به‌ویژه در علوم پزشکی و پایه، حاصل سرمایه‌گذاری هدفمند در آموزش عالی، توسعه تحصیلات تکمیلی و حمایت از پژوهش‌های کاربردی است و تداوم این روند، در کنار توجه به علوم انسانی و اجتماعی، می‌تواند جایگاه علمی کشور را در عرصه جهانی بیش از پیش ارتقا دهد.

رشد تولیدات علمی در حوزه مهندسی، تعداد مقالات منتشرشده از حدود ۱۳۰۰ مقاله در سال ۲۰۰۳ به بیش از ۱۷ هزار مقاله در سال ۲۰۲۲ رسیده است؛ رشدی که جایگاه مهندسی را به‌عنوان محور اصلی تولید علم کشور تثبیت می‌کند.

در حوزه شیمی نیز روندی افزایشی مشاهده می‌شود؛ به‌گونه‌ای که تولید مقالات از حدود هزار مقاله در ابتدای دوره به بیش از ۹ هزار مقاله در سال ۲۰۲۲ افزایش یافته است. حوزه پزشکی نیز با رشدی چشمگیر، از کمتر از هزار مقاله به بیش از ۲۰ هزار مقاله در پایان دوره مورد بررسی رسیده و یکی از پیشران‌های اصلی رشد علمی کشور به شمار می‌رود.

در حوزه‌های فیزیک و نجوم و علم مواد، تولیدات علمی ایران طی این دوره چندین برابر شده و در سال‌های اخیر به مرز ۸ تا ۹ هزار مقاله در سال نزدیک شده است که نشان‌دهنده تثبیت جایگاه ایران در علوم پایه و فناوری‌های پیشرفته است.

همچنین در حوزه‌های بیوشیمی، ژنتیک و زیست‌شناسی مولکولی و علوم کامپیوتر، روند تولید علم صعودی بوده و تعداد مقالات منتشرشده در سال ۲۰۲۲ به ترتیب به حدود ۸ هزار و ۷ هزار مقاله رسیده است؛ موضوعی که بیانگر تقویت پژوهش‌های میان‌رشته‌ای و دانش‌بنیان در کشور است.

در ریاضیات و فارماکولوژی، سم‌شناسی و داروسازی نیز افزایش پایدار تولیدات علمی مشاهده می‌شود و این حوزه‌ها نقش مؤثری در ارتقای جایگاه بین‌المللی ایران ایفا کرده‌اند؛ به‌ویژه آن‌که ایران در حوزه فارماکولوژی و داروسازی جزو ۱۰ کشور برتر جهان قرار گرفته است.

بررسی نمودار‌های مربوط به مهندسی شیمی و علوم بیولوژیکی و کشاورزی نیز حاکی از رشد چندبرابری تولید مقالات و گسترش فعالیت‌های پژوهشی در این حوزه‌هاست. در کنار آن، علوم محیطی و علوم زمین با توجه به نیاز‌های راهبردی کشور، رشد قابل توجهی را تجربه کرده و به جایگاه‌های میانی رو به بالای جهانی دست یافته‌اند.

در حوزه انرژی، تعداد مقالات منتشرشده از کمتر از ۲۰۰ مقاله در سال ۲۰۰۳ به بیش از ۵ هزار مقاله در سال ۲۰۲۲ افزایش یافته است؛ رشدی که ایران را به یکی از بازیگران علمی برجسته جهان در این حوزه تبدیل کرده است.

در مقابل، اگرچه علوم اجتماعی نیز روندی افزایشی داشته‌اند و تعداد مقالات به حدود ۵ هزار مقاله در سال ۲۰۲۲ رسیده است، اما سرعت رشد و جایگاه جهانی این حوزه‌ها در مقایسه با علوم فنی و پزشکی پایین‌تر ارزیابی می‌شود.

کارشناسان معتقدند این آمار‌ها نشان‌دهنده تحول ساختاری در نظام علمی کشور پس از انقلاب اسلامی است؛ تحولی که با تمرکز بر توسعه آموزش عالی، تحصیلات تکمیلی و افزایش تولید مقالات علمی شکل گرفته و در صورت توجه بیشتر به کیفیت پژوهش و تقویت علوم انسانی و اجتماعی، می‌تواند جایگاه علمی ایران را در سطح جهانی بیش از پیش ارتقا دهد.

تثبیت جایگاه علمی ایران در حوزه‌های تخصصی؛ فارماکولوژی در جمع ۱۰ کشور برتر جهان

بررسی جایگاه علمی جمهوری اسلامی ایران در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی نشان می‌دهد که کشور در برخی حوزه‌های تخصصی علمی به جایگاه‌های قابل توجهی در سطح جهانی دست یافته است. مقایسه رتبه‌های علمی ایران در سال‌های ۱۹۸۰، ۲۰۰۳ و ۲۰۲۲ بیانگر رشد مستمر و ارتقای جایگاه بین‌المللی در اغلب حوزه‌های موضوعی است.

بر اساس آمار‌های علم‌سنجی، ایران در حوزه فارماکولوژی، سم‌شناسی و داروسازی عملکردی شاخص داشته و با ارتقا از رتبه‌های پایین‌تر در دهه‌های گذشته، در سال ۲۰۲۲ موفق به کسب رتبه ۹ جهانی شده است؛ جایگاهی که این حوزه را به یکی از نقاط قوت علمی کشور تبدیل کرده است.

رتبه علمی ۱۶جهانی فیزیک

در حوزه فیزیک و نجوم نیز جایگاه علمی ایران با روندی صعودی همراه بوده و رتبه کشور در سال ۲۰۲۲ به ۱۶ جهان رسیده است. این حوزه از جمله رشته‌هایی است که طی سال‌های اخیر نقش مهمی در تقویت تولید علم پایه و توسعه فناوری‌های پیشرفته در کشور ایفا کرده است.

همچنین در حوزه دامپزشکی ایران با دستیابی به رتبه ۱۳ جهانی در سال ۲۰۲۲، جایگاه قابل توجهی را در میان کشور‌های فعال این رشته به دست آورده است که نشان‌دهنده رشد پژوهش‌های کاربردی و علمی در حوزه سلامت دام و امنیت غذایی است.

در مقابل، بررسی‌ها نشان می‌دهد که حوزه‌های روان‌شناسی و علوم اجتماعی اگرچه با افزایش تولید مقالات علمی همراه بوده‌اند، اما رتبه جهانی ایران در این دو حوزه در سال ۲۰۲۲ به رتبه ۲۴ جهان رسیده است؛ موضوعی که بیانگر ضرورت تقویت زیرساخت‌های پژوهشی، توسعه همکاری‌های علمی بین‌المللی و افزایش مرجعیت علمی در این حوزه‌هاست.

کارشناسان معتقدند دستاورد‌های علمی ایران در حوزه‌های تخصصی، به‌ویژه در علوم پزشکی و پایه، حاصل سرمایه‌گذاری هدفمند در آموزش عالی، توسعه تحصیلات تکمیلی و حمایت از پژوهش‌های کاربردی است و تداوم این روند، در کنار توجه به علوم انسانی و اجتماعی، می‌تواند جایگاه علمی کشور را در عرصه جهانی بیش از پیش ارتقا دهد.

همچنین، رشد تولیدات علمی ایران به ترتیب در سال‌های ۲۰۰۳ و ۲۰۲۲ در رشته شیمی از ۱۰۵۴ مقاله به ۹۰۸۶ مقاله، در حوزه پزشکی از ۸۹۳ مقاله به ۲۰ هزار و ۹۱۳ مقاله، در مهندسی شیمی از ۲۹۷ مقاله به ۵ هزار و ۸۰۴، در علم بیولوژیکی و کشاورزی از ۲۵۶ مقاله به ۷ هزار و ۷۸ مقاله و در رشته ریاضیات از ۳۶۶ مقاله به ۷ هزار و ۳۳۱ مقاله، در فارماکولوژی، سم‌شناسی شناسی و داروسازی از ۳۱۸ مقاله به ۳ هزار و ۷۳۳ مقاله رسیده است.

به همین ترتیب، در رشته‌های فیزیک و نجوم از ۶۶۹ مقاله به ۷ هزار و ۷۴۲ مقاله، در علم مواد از ۵۶۷ مقاله به به ۹ هزار و ۴۷۱ مقاله، در علوم محیطی از ۱۹۱ مقاله به ۷ هزار و ۲۸۱ مقاله، در علوم زمین از ۱۸۲ مقاله به ۳ هزار و ۴۹۷ مقاله، در بیوشیمی، ژنتیک و زیست شناسی مولکولی از ۵۵۷ مقاله به ۸ هزار و ۷۳۸ مقاله، در علوم کامپیوتر از ۴۵۱ مقاله به ۷ هزار و ۸۰۸ مقاله، در دامپزشکی از ۵۶ مقاله به ۸۳۳ مقاله، در روانشناسی از ۴۴ مقاله به ۱۳۰۶ مقاله، ایموئولوژی و میکروبیولوژی از ۹۹ مقاله به ۳ هزار و ۸۸۴ مقاله، در علوم اعصاب از ۵۹ مقاله به هزار و ۶۰۶ مقاله، در انرژی از ۱۴۰ مقاله به به ۵ هزار و ۷۴ مقاله، در علوم اجتماعی از ۱۱۰ مقاله به ۴ هزار و ۹۹۰ مقاله، در بازرگانی، مدیریت و حسابداری از ۲۲ مقاله به هزار و ۶۸۴ مقاله و در پرستاری از ۱۷ مقاله به ۲ هزار و ۱۹۴ مقاله رسیده است.