بی‌توجهی به دانشجویان نخبه، پژوهش را زمین‌گیر می‌کند

محمد یزدان‌پور، پژوهشگر حوزه ژنتیک و از برگزیدگان جشنواره کتاب سال دانشجویی در رشته ترجمه، در گفت‌و‌گو با خبرگزاری آنا به تشریح روند ترجمه و تألیف کتاب «مهندسی ژنتیک براون»، چالش‌های فعالیت‌های علمی و پژوهشی دانشجویان، ضرورت تقویت ارتباط دانشگاه و صنعت، موانع موجود در مسیر پژوهش‌های کاربردی و لزوم حمایت جدی از دانشجویان فعال در حوزه ترجمه، تألیف و تولید علم پرداخت.

وی در ابتدای این گفت‌و‌گو، ضمن معرفی خود و همکارانش، اظهار کرد: این کتاب با عنوان «مهندسی ژنتیک براون، ویرایش هشتم» توسط بنده محمد یزدان‌پور، به همراه همسرم فاطمه مجاهدیان و با همکاری پویا صالحی ترجمه شده است. این اثر تحت نظارت علم محمدحسین مدرسی، استاد ژنتیک پزشکی دانشگاه تهران، به انجام رسید. علاوه بر ترجمه، یک فصل تألیفی نیز به کتاب افزوده شد که به بررسی و معرفی آنزیم‌های کریسپر اختصاص دارد؛ موضوعی که از مهم‌ترین دستاورد‌های نوین در حوزه مهندسی ژنتیک به شمار می‌رود.

یزدان‌پور با اشاره به فرآیند چاپ کتاب گفت: این اثر از سوی انتشارات ابن‌سینا و با مدیریت افشار منتشر شد. افشار از آشنایان دکتر مدرسی هستند و پیش از این نیز همکاری‌هایی در حوزه تألیف و ترجمه کتاب‌های تخصصی با ایشان داشته‌اند. خوشبختانه کتاب پس از چاپ، مورد توجه قرار گرفت و توانست عنوان کتاب برگزیده جشنواره کتاب سال دانشجویی را به دست آورد که این مسئله برای ما افتخار بزرگی محسوب می‌شود.

وی در ادامه درباره نحوه حضور این اثر در جشنواره کتاب سال دانشجویی توضیح داد: واقعیت این است که شخصاً اطلاعی از ارسال کتاب به جشنواره نداشتم. انتشارات ابن‌سینا که به‌طور تخصصی در حوزه چاپ آثار پزشکی و پیراپزشکی فعالیت می‌کند، کتاب را که جزو آثار تازه منتشرشده بود به جشنواره ارسال کرده بود. حتی تا زمانی که از سوی جهاد دانشگاهی با بنده تماس گرفته شد، از این موضوع اطلاعی نداشتم. با این حال، انتخاب کتاب به‌عنوان اثر برگزیده، یک رزومه ارزشمند برای ما محسوب می‌شود و امیدواریم در ادامه نیز نتایج علمی و آموزشی مثبتی به همراه داشته باشد.

این پژوهشگر درباره چرایی انتخاب این کتاب برای ترجمه گفت: رشته ژنتیک از جمله حوزه‌هایی است که به‌شدت وابسته به یافته‌های روز دنیاست و نیازمند به‌روزرسانی مداوم است. کتاب «مهندسی ژنتیک براون» یکی از منابع دانشگاهی اصلی برای مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری و همچنین یکی از منابع آزمون‌های تخصصی در رشته ژنتیک پزشکی محسوب می‌شود. با انتشار ویرایش جدید کتاب، احساس کردیم لازم است هرچه سریع‌تر نسخه جدید آن ترجمه شود تا دانشجویان و داوطلبان آزمون‌های تحصیلات تکمیلی بتوانند به یافته‌های علمی روز دسترسی داشته باشند.

یزدان‌پور افزود: بنده دانش‌آموخته مقطع کارشناسی ارشد ژنتیک مولکولی از دانشگاه تربیت مدرس هستم و پایان‌نامه خود را زیر نظر دکتر مولا انجام داده‌ام. پس از انتشار ویرایش جدید کتاب، به همراه همکارانم به سراغ دکتر مدرسی رفتیم، رزومه خود را ارائه دادیم و ایشان نیز پس از بررسی، با ترجمه کتاب موافقت کردند و تأکید داشتند که این کار هرچه سریع‌تر آغاز شود. فرآیند ترجمه کتاب حدود هفت ماه به طول انجامید و فصل تألیفی مربوط به آنزیم‌های کریسپر نیز با همکاری آقای دکتر صالحی تهیه شد. پس از اتمام ترجمه، دکتر مدرسی مجدداً کتاب را بازبینی کردند و اصلاحات لازم اعمال شد و در نهایت اثر برای چاپ به انتشارات تحویل داده شد.

ازدواج دانشجویی؛ تصمیمی میان هیجان جوانی و عقلانیت انتخاب

وی در بخش دیگری از این گفت‌و‌گو به موضوع ارتباط دانشگاه و صنعت پرداخت و گفت: تجربه شخصی من در مقطع کارشناسی ارشد نشان می‌دهد که ظرفیت بالایی برای ارتباط مؤثر میان دانشگاه و صنعت وجود دارد، اما این ظرفیت به‌درستی بالفعل نمی‌شود. موضوع پایان‌نامه من در حوزه سرطان ریه بود و هدف ما طراحی کیتی تشخیصی بود که افراد بتوانند با ارائه نمونه بزاق، در بازه‌های زمانی مشخص، احتمال ابتلا به سرطان ریه در مراحل اولیه را بررسی کنند. این پروژه به نتایج علمی خوبی رسید و حتی مقاله آن در مجلات معتبر ISI منتشر شد، اما متأسفانه به دلیل نبود حمایت‌های لازم از سوی نهاد‌های مسئول، امکان تبدیل این پژوهش به یک محصول صنعتی فراهم نشد.

یزدان‌پور تأکید کرد: دانشجویان باانگیزه و توانمند بسیاری در دانشگاه‌های کشور مشغول انجام پروژه‌های پژوهشی ارزشمند هستند، اما نبود حمایت مالی و ساختاری، مانع اصلی در مسیر کاربردی شدن این تحقیقات است. تقویت ارتباط دانشگاه با وزارت علوم، وزارت بهداشت و سایر نهاد‌های دولتی می‌تواند نقش مهمی در حل این مسئله داشته باشد. اگر نهادی به‌عنوان واسطه میان دانشجو و بخش‌های اجرایی و صنعتی عمل کند، مسیر تجاری‌سازی پژوهش‌ها بسیار هموارتر خواهد شد.

این پژوهشگر در پاسخ به پرسشی درباره راهکار‌های اثرگذارتر شدن پژوهش‌های دانشجویی گفت: پژوهش اثربخش نیازمند دو عامل اساسی است؛ نخست علاقه و انگیزه دانشجو به رشته تحصیلی خود و دوم حمایت جدی استاد راهنما. ادغام این دو عامل می‌تواند مسیر موفقیت پژوهشی را هموار کند. شرایط امروز آزمایشگاه‌ها، هزینه بالای تجهیزات و محدودیت منابع، کار را برای دانشجویان دشوار کرده است، اما حمایت علمی، تشویق و حتی پاداش‌های کوچک می‌تواند انگیزه دانشجویان را حفظ کند.

وی ادامه داد: دانشجویان دانشگاه‌های بزرگ کشور، از جمله دانشگاه‌های تهران، شهید بهشتی، تربیت مدرس، صنعتی شریف و علم و صنعت، بدون تردید از استعداد و شایستگی بالایی برخوردارند. آنچه نیاز دارند، دلگرمی و حمایت از سوی دانشگاه‌ها و مسئولان است تا بتوانند اثرگذاری خود را در حوزه تخصصی‌شان نشان دهند.

یزدان‌پور در بخش دیگری از گفت‌و‌گو، به موضوع توسعه فرهنگ کتاب‌نویسی و پژوهش در میان دانشجویان اشاره کرد و گفت: برای تقویت فرهنگ مطالعه و کتاب‌نویسی باید از مقاطع پایه تحصیلی آغاز کرد. اگر دانش‌آموزان از کودکی با کتاب مأنوس شوند، در مقاطع بالاتر نیز ارتباط خود را با کتاب حفظ خواهند کرد. در حال حاضر، بسیاری از کتاب‌های تخصصی یا ترجمه نشده‌اند یا با قیمت‌های بالا و تیراژ محدود منتشر می‌شوند که دسترسی دانشجویان را دشوار می‌کند. ارائه تخفیف‌ها، حمایت‌های مناسبتی و تسهیل دسترسی به منابع علمی می‌تواند نقش مهمی در افزایش انس دانشجویان با کتاب داشته باشد.

وی در پیامی خطاب به مسئولان دانشگاهی و نهاد‌های علمی گفت: یکی از مشکلات اساسی، وجود موانع متعدد در مسیر ورود دانشجویان نخبه به مقاطع تحصیلات تکمیلی است. فیلتر‌های متعدد در آزمون‌های کارشناسی ارشد و دکتری و اولویت‌دهی به برخی امتیازات خاص، باعث دلسردی دانشجویانی می‌شود که با تلاش، مطالعه و فعالیت علمی به دنبال پیشرفت هستند. گزینش دانشجو باید بر اساس رزومه، توان علمی و سابقه پژوهشی انجام شود، نه صرفاً بر اساس امتیازات خاص.

این پژوهشگر در ادامه به موضوع انتشار مقالات علمی در مجلات خارجی اشاره کرد و گفت: بسیاری از استادان و دانشجویان برای ارتقای رتبه علمی خود، مقالاتشان را به مجلات خارجی ارسال می‌کنند، چرا که مجلات داخلی هنوز به سطح اعتبار بین‌المللی نرسیده‌اند. اگر تعامل مؤثرتری میان دانشگاه‌ها و مجلات داخلی و خارجی شکل بگیرد، می‌توان مجلات داخلی را نیز به جایگاهی رساند که پذیرای مقالات پژوهشگران خارجی باشند و نقش مؤثری در ارتقای جایگاه علمی کشور ایفا کنند.

یزدان‌پور در پایان با تأکید بر ضرورت حمایت از دانشجویان فعال در عرصه علم و پژوهش گفت: بنده سه سال است ازدواج کرده‌ام و هم‌زمان در حوزه‌های ترجمه، تألیف کتاب و نگارش مقاله فعالیت می‌کنم. بسیاری از دانشجویان مستعد تنها به دلیل مشکلات مالی ناچار به مهاجرت می‌شوند. تقاضای من از مسئولان این است که با ایجاد سازوکار‌های حمایتی، چه مالی و چه ساختاری، از دانشجویانی که در حوزه تولید علم فعال هستند حمایت کنند تا این استعداد‌ها بتوانند در کشور خودشان به فعالیت ادامه دهند.