یک استادیار دانشگاه آزاد اسلامی در گفت‌وگو با آناتک:
حجت الاسلام کاشانی در جلسه سوم «مبانی فاطمیه»:
در گفت وگو با آنا مطرح شد
ریاضیات ستون فقرات لرزان اقتصاد!/ چرا دانشجویان از رشته ریاضی فراری‌اند؟
خبرگزاری آنا ـ حسین بوذری؛ در مسیر حرکت به سوی مدرنیته و تسلط بر فناوری‌های نوظهور، همیشه یک پرسش بنیادین در پشت پرده تمام پیشرفت‌ها نهفته است: «قدرت علمی زیربنایی این حرکت چقدر است؟» زمانی که صحبت از توسعه می‌شود، ریاضیات و علوم پایه، حکم استخوان‌بندی را در پیکره آن دارند؛ اما امروز، این استخوان‌بندی در کشور ما با چالش دست‌وپنجه نرم می‌کند.
از کلاس‌های خالی دانشجویان گرفته تا شکاف عمیق میان پژوهش‌های تئوریک دانشگاه و نیازهای واقعی صنایع ملی، همگی نشان از یک مسئله در حال وقوع دارند.
آیا ریاضیات تنها به‌معنای تدریس در کلاس‌های درس است یا می‌تواند کلید حل معضلاتی همچون بهینه‌سازی استخراج منابع و ارتقای بهره‌وری در صنایع استراتژیک باشد؟
خبرگزاری آنا در قالب مصاحبه با سعید شاه‌قبادی رئیس گروه ریاضی دانشگاه آزاد اسلامی استان کرمانشاه با نگاهی واقع‌بینانه به بررسی دقیق روند زوال پذیرش برخی رشته‌های علوم پایه، چالش‌های ساختاری در مسیر ایجاد رشته‌های میان‌رشته‌ای و ضرورت مداخلات دولتی برای نجات این حوزه نشسته تا دریابد چگونه می‌توان از معادلات خاک‌گرفته در کتاب‌های دانشگاهی به راهکارهای پویای اقتصادی در سطح کشور رسید.
گپ و گفت آنا با شاه‌قبادی در پی می‌آید:
چالش‌های توسعه علوم پایه و ضرورت بازنگری در گرایش‌های دانشگاهی
آنا: موضوع گفتگوی ما پیرامون توسعه رشته‌های علوم پایه و نحوه تقویت این حوزه‌هاست. با توجه به اینکه علوم پایه زیربنای فعالیت استادان و پژوهشگران محسوب می‌شوند، فکر می‌کنید چه مسائل علمی شناخته‌شده، اما حل‌نشده‌ای هستند که نیاز به بررسی دقیق و جدی دارند و با توجه ظرفیت علمی بالای استان کرمانشاه، متأسفانه رشته‌های علوم پایه همچنان در سطح استان با چالش‌های جدی رو‌به‌رو هستند، تحلیل شما در این باره چیست؟
شاه‌قبادی: بله، ببینید. نخستین موضوعی که باید به آن پرداخت، «ایجاد انگیزه» در میان دانشجویان و اطلاع‌رسانی صحیح به جامعه است.
در حال حاضر، شاهد تغییر الگویی در تصمیم‌گیری‌های خانواده‌ها هستیم. آنچه در فضای عمومی جامعه مشاهده می‌شود این است که والدین (براساس ذهنیت خودشان) تمایل دارند فرزندان خود را از دوران دبیرستان به سمت رشته‌هایی هدایت کنند که از نظر آنها «پرتقاضاتر» یا دارای بازار کار سریع‌تر هستند؛ بهخصوص رشته‌های حوزه علوم پزشکی و پیراپزشکی. این روند در دو دهه اخیر با شیبی تند در حال وقوع است.
حقیقت این است که این جوّ اجتماعی حاکم شده و خانواده‌ها تصور میکنند که ورود به رشته‌های پیراپزشکی، آینده شغلی تضمین‌شده‌ای برای فرزندانشان فراهم می‌کند.
با وجود اینکه برخی دانش‌آموزان همچنان براساس علاقه شخصی به رشته ریاضی روی می‌آورند، اما اکثریت با این ذهنیت پیش می‌روند که رشته‌های تجربی و پزشکی اولویت اصلی هستند.
اگر آمار‌های کنکور را بررسی کنید، مشخص می‌شود که تقریباً بیشتر از نصف شرکت‌کنندگان متقاضی تحصیل در رشته زیرمجموعه علوم تجربی هستند و از میان یک‌میلیون شرکت‌کننده در آزمون سراسری، بخش بسیار کوچکی (حدود ۷۰ تا ۸۰ هزار نفر) به رشته ریاضی روی می‌آورند.
این نشان‌دهنده ضعف بنیادین در انگیزه‌پذیری برای علوم پایه است. حتی رشته‌های مهندسی نظیر برق، عمران و صنایع که خود زیربنای تکنولوژی هستند، به‌دلیل کاهش روند بازار کار در دو دهه اخیر، با کاهش تقاضا مواجه شده‌اند.
در مقطع کارشناسی ما با شکاف بزرگی مواجه هستیم؛ به‌عنوان مثال، در حالی که در رشته‌های پیراپزشکی شاهد کلاس‌هایی برای رشته پرستاری با ظرفیت ۲۰۰ تا ۳۰۰ نفر هستیم، در رشته ریاضی با ظرفیت‌های بسیار محدود مواجهیم و در رشته ریاضی و فیزیک مقطع کارشناسی دانشجو نداریم این مسئله ناشی از نبود زیرساخت‌های شغل و تنها در رشته شیمی متقاضی ( البته کم) داریم که در کنار آن، بی‌انگیزگی ناشی از تبلیغات منفی علیه رشته‌های علوم پایه و در مقابل، بزرگ‌نمایی و اغراق درباره بازار کار رشته‌های پیراپزشکی، پزشکی و سایر رشته‌هاست.
بنابراین واقعیت امر این است که اقبال خانواده‌ها به سمت رشته‌های مرتبط با علوم پایه کمتر شده و دانشجویان مقطع کارشناسی هم که به سمت این رشته‌ها (ریاضی) گرایش دارند بعد از چهار سال تحصیل یا حتی بعد از مقطع کارشناسی‌ارشد در نهایت می‌توانند به‌عنوان دبیر مشغول به فعالیت شود؛ آن هم با وضعیت حقوق امروز.
البته در سطح دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه ما تلاش‌هایی داشته‌ایم؛ به‌عنوان مثال هر دو ماه یا هر ۴۵ روز یک بار، سمینار‌هایی با هدف آشنایی بیشتر دانشجویان با رشته‌های ریاضی، فیزیک و شیمی برگزار می‌کنیم.
حتی پیش‌تر نیز کنفرانس‌های بین‌المللی ریاضی در کرمانشاه برگزار شده کردیم، اما واقعیت این است که ما هنوز توان کافی برای انجام فعالیت‌های گسترده در سطح جامعه و رسانه‌ها را نداریم تا بتوانیم این آسیب را جبران کنیم.
در نهایت باید تأکید کنم که این روند، یعنی خالی شدن ظرفیت‌های علمی از رشته‌های علوم پایه و حتی کاهش تقاضا حتی برای رشته‌های مهندسی، ضربه‌ای جدی به آینده علمی و توسعه‌ای کشور خواهد زد و زنگ خطر برای رشته‌های مهندسی هم به صدا درآمده و در پنج سال آینده این رشته‌ها هم به سرنوشت رشته‌های مرتبط با علوم پایه دچار خواهند شد.
بررسی وضعیت ظرفیت‌های آموزشی و چالش‌های ساختاری در گروه ریاضی
آنا: در حال حاضر وضعیت ظرفیت‌های آموزشی دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه در مقاطع مختلف ازجمله کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری در رشته ریاضی چگونه است و تعداد دقیق متقاضیان و دانشجویان در هریک از این مقاطع به چه صورت است؟
شاه‌قبادی: بله، در این زمینه تغییرات قابل توجهی را تجریه کرده‌ایم و اگر به گذشته بازگردیم، تقریباً تا پیش از سال‌های ۸۹، در مقطع کارشناسی، رشته ریاضی دایر بود و ظرفیت‌هایی در حدود ۵۰ تا ۶۰ نفر داشتیم، اما با توجه به روند تغییر تمایل دانشجویان، این روند نزولی طی شد و در نهایت، از سال‌های ۹۴ و ۹۵ به بعد، مقطع کارشناسی ما به‌دلیل عدم تمایل دانشجویان به این رشته، به طور کامل منحل شد و در حال حاضر، ما در مقطع کارشناسی دانشجویی نداریم و حتی در رشته فیزیک هم اطلاع دقیق دارم که با این معضل مواجه بوده است.
درخصوص مقطع کارشناسی‌ارشد نیز تا سال گذشته و حتی سال‌جاری تا ۴۰ دانشجو داشتیم و در گذشته تعداد دانشجویان بیشتری داشتیم، اما با یک روند نزولی مواجه بودیم؛ به‌طوری که از سال ۱۳۸۵ که مقطه کارشناسی رشته ریاضی در دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه دایر شد تعداد دانشجویان هم زیاد بود، اما به‌تدریج از مقادیر بالاتر به حدود ۳ تا ۵ نفر در هر دوره رسیده است.
در حال حاضر، مقطع دکتری رشته ریاضی در دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه نداریم.
آنا: بنابراین تنها در مقطع کارشناسی‌ارشد رشته ریاضی دانشجو دارید؟
شاه‌قبادی: بله. فعالیت‌های ما صرفاً در سطح کارشناسی‌ارشد است.
آنا: نحوه ارائه دروس در مقطع کارشناسی‌ارشد رشته ریاضی چگونه است؟
شاه‌قبادی: ۱۱ عضو هیئت علمی رشته ریاضی دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه دروس را به‌صورت «سرویسی» ارائه میکنند؛ به‌این صورت که دانشجویان دروس اصلی ریاضی ازجمله ریاضی عمومی ۱، ریاضی عمومی ۲، معادلات و ... را در دانشکده‌های مرتبط (مانند دانشکده فنی یا علوم انسانی) می‌گذرانند و برای دروس مشترک یا مرتبط با سایر رشته‌ها از دانشکده‌هایی نظیر علوم انسانی (در بخش‌هایی مانند حسابداری و مدیریت) استفاده کرده و در این دانشکده‌ها اقدام به تدریس رشته ریاضی میکنند.
آنا: توان علمی و پژوهشی استادان گروه ریاضی دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه چگونه است؛ با توجه به اینکه دانشجوی مقطع دکتری رشته ریاضی ندارید، وضعیت فعالیت پژوهشی استادان چگونه است؟ آیا پژوهش‌ها بیشتر جنبه تئوری دارند یا با نیازهای کاربردی و صنعتی نیز پیوند خورده‌اند؟
شاه‌قبادی: در بحث توان علمی، ما با وجود محدودیت‌های دانشجویی، استادان بسیار توانمند و دانشیاری داریم که با پشتکار فراوان در حال انجام فعالیت‌های پژوهشی هستند.
با این حال، از آنجایی که دانشجوی مقطع دکتری نداریم، این موضوع بر ماهیت پژوهش‌ها اثر گذاشته؛ چراکه در مقطع دکتری، دانشجو باید بر روی یک مسئله مشخص و عمیق به صورت رساله کار کند.
همچنین، ارتباط ما با بخش صنعت هنوز به آن سطح مطلوب نرسیده و بیشتر مقالات منتشر شده، ماهیت تئوری (هرچند کاربردی) دارند، هرچند جنبه‌های کاربردی نیز در آنها دیده می‌شود.
آنا: در رشته ریاضی کاربردی چطور، با گرایش‌های کاربردی شامل آنالیز عددی، گرایش بهینه‌سازی، گرایش ریاضی مالی نمی‌توان به حل مسئله در استان کرمانشاه و حتی کشور پاسخ داد؟
شاه‌قبادی: بله، ابتدا اشاره کنم که راهکار‌ها و مشوّق‌هایی را می‌توان برای جذب دانشجویان و استادان پژوهشگر، بهخصوص برای کار بر روی مسائل دشوار و پیچیده علمی در نظر گرفت.
به نظر من، مهم‌ترین راهکاری که می‌تواند در کوتاه‌مدت پاسخگو باشد، بازنگری در تعریف و ساختار رشته‌های علوم پایه (میان‌رشته‌ای) است.
این رشته‌ها نباید با همان ساختار سنتی ۵۰ یا ۶۰ سال پیش باقی بمانند؛ بلکه باید به سمت حوزه‌های پرتقاضای روز جهان حرکت کنند. به‌عنوان مثال، می‌توان میان رشته ریاضی و علوم کامپیوتر پیوند ایجاد کرد، چراکه رشته ریاضی بیشترین ارتباط را با رشته علوم کامپیوتر دارد و با توجه به ظهور هوش مصنوعی و تغییرات تکنولوژیک، ترکیب این دو می‌تواند رشته‌ای بسیار جذاب و پرمتقاضی ایجاد کند.
ما درخواست‌های متعددی برای ایجاد این نوع رشته‌های «بین‌رشته‌ای» داده‌ایم، اما متأسفانه با بروکراسی‌های اداری و سخت‌گیری‌های آموزشی رو‌به‌رو هستیم. به‌عنوان مثال، استدلال می‌شود که برای ایجاد رشته علوم کامپیوتر، حتماً باید استادی با درجه علمی تمام‌عیار در همان رشته در گروه وجود داشته باشد؛ در حالی که می‌توان از استادان متخصص در ریاضیات برای تدریس در این گروه‌های بین‌رشته‌ای استفاده کرد. گسترش این حوزه‌ها می‌تواند بار آموزشی را از دوش دانشکده‌های فنی بردارد و ظرفیت‌ها را بهینه کند.
در دانشکده فنی ما گروه کامپیوتر را داریم که با وجود داشتن ۷۰۰ دانشجو، تنها ۱۱ عضو هیئت علمی دارد.
آنا: در این زمینه هسته‌های پژوهشی مشخصی برای کار روی مسائل مرزی و حل‌نشده علمی شکل داده‌اید؟
شاه‌قبادی: ما در گروه ریاضی استادان داریم که پژوهش‌های بسیار ارزشمندی انجام می‌دهند. به عنوان مثال، سه تن از استادان و اعضای هیئت علمی ریاضی دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمانشاه ما در زمینه «تحلیل پوششی داده‌ها» (Data Envelopment Analysis) تخصص دارند که مستقیماً با رتبه‌بندی سازمان‌ها، بانک‌ها و واحد‌های تولیدی و خدماتی مرتبط است.
این حوزه می‌تواند بسیار کاربردی باشد؛ از طریق این روش می‌توان رتبه‌بندی، محاسبه بهره‌وری و کارایی بانک‌ها و موسسات مالی را انجام داد و با ارائه الگو‌های بهینه، منجر به کاهش هزینه‌ها و افزایش سودآوری شد.
در حال حاضر مقالات بسیار خوبی در این زمینه در مجلات معتبر چاپ می‌کنیم، اما هدف ما این است که این توان علمی را به شکلی گسترده‌تر و کاربردی‌تر به خدمت جامعه و صنعت درآوریم.
راهکارهای کلان برای حمایت از پژوهش‌های بنیادین و چالش‌های رسانه‌ای
آنا: چه ساز و کار مشخصی برای حمایت بلندمدت از پژوهشگرانی که در رشته ریاضی کاربردی بر روی موضوعات بنیادی و مرزشکن فعالیت میکنند، دارید؛ هدف این است که این پژوهش‌ها به مرحله حل مسئله در سطح ملی برسند و فراتر از مرز‌های دانشگاهی و استانی، تأثیرگذار باشند و چگونه می‌توان این مسائل را از حالت تئوریک خارج و به سطح مسائل کشوری ارتقا داد؟
شاه‌قبادی: به نکته خوبی اشاره کردید؛ واژه‌ای که به کار بردید، یعنی «بنیادی»، نیازمند نگاهی متفاوت است. در سطح جهانی، شرکت‌ها یا بخش‌های خصوصی معمولاً تمایلی به سرمایه‌گذاری مستقیم بر روی مسائل کاملاً بنیادی و طولانی‌مدت ندارند؛ چراکه انتظار دارند سرمایه‌گذاری آنها در کوتاه‌مدت به یک محصول یا حل مسئله مشخص منجر شود، اما حمایت از پژوهش‌های بنیادین و اساسی، وظیفه دولت‌ها و سازمان‌های حاکمیتی و بالادستی است تا بتوانند مسائل زیربنایی کشور را حل کنند.
آنا: یعنی ایده‌پردازی از شما و حمایت و عملیاتی کرده این ایده‌ها با دولت...
شاه‌قبادی: دقیقاً. بنابراین ما در دانشگاه ایده‌ها و مدل‌های علمی را ارائه می‌دهیم، اما برای اجرایی شدن آنها، نیاز مبرم به حمایت‌های دولتی و سازمان‌های مرکزی هستیم.
به عنوان مثال در سطح استان کرمانشاه با منابع معدنی قیری رو‌به‌رو هستیم و اگر حمایت‌های لازم از استادان کرمانشاه ازسوی دولت انجام شود، پژوهشگران رشته ریاضی می‌توانند بر روی «بهینه‌سازی فرآیند استخراج، تولید و بهره‌برداری» کار کنند تا در نهایت این مواد خام به محصولات قابل فروش تبدیل شوند، این یعنی تبدیل دانش ریاضی به ارزش افزوده اقتصادی.
همچنین، یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های کشور ما، بحث «ارتقای بهره‌وری» است. ما متخصصان بسیار توانمندی در این حوزه‌ها داریم، اما اگر ساز و کار مناسبی برای استفاده از توان علمی آنها فراهم نشود، این ظرفیت‌ها هدر می‌روند.
اگر بودجه و ساختار درستی برای پیوند میان تخصص ریاضی و فرآیند‌های صنعتی فراهم شود، می‌توانیم بر روی ارتقای بهره‌وری در بخش‌های مختلف تمرکز کنیم، ما متخصصان زیادی در این زمینه داریم که نیازمند بودجه و حمایت هستند.
آنا: و سخن پایانی...
شاه‌قبادی: معتقدم دو نکته بسیار حیاتی وجود دارد که باید به آنها توجه ویژه‌ای شود:
نخست، ضرورت حمایت حاکمیتی و دولتی از رشته‌های علوم پایه است؛ همان‌طور که پیش‌تر اشاره کردم، این حمایت نباید صرفاً در سطح دانشگاهی باشد، بلکه باید در لایه‌های سیاست‌گذاری کشور نیز دیده شود.
دوم، مسئله «اطلاع‌رسانی و تبلیغات صحیح» است. ما امروزه با یک موج تبلیغات منفی در شبکه‌های اجتماعی مواجه هستیم که به شدت به آینده شغلی این رشته‌ها (رشته‌های مرتبط با علوم پایه) لطمه می‌زند.
برخی با دیدگاهی محدودکننده، مدعی می‌شوند که رشته ریاضی تنها به معلمی یا استادی با درآمد محدود منجر می‌شود و این نوع نگاه، نه‌تنها به آینده شغلی دانش‌آموزان، بلکه به کل ساختار سواد و آموزش کشور آسیب می‌زند.
مسئولیت اصلی در اصلاح این جوّ اجتماعی برعهده رسانه‌هاست تا تصویری واقع‌بینانه و درست از اهمیت ریاضیات ارائه دهند. همزمان، باید از طریق مجالس و دولت، حمایت‌های معیشتی و زیرساختی از این متخصصان صورت گیرد تا مسیر شغلی آنها در کشور تثبیت شود.
واقعاً شما در خبرگزاری آنا روی سوژه‌ای برای پیگیری دست گذاشته‌اید که چالش واقعی کشور و دانشگاه‌هاست و در آینده نزدیک تبدیل به معضل بزرگی برای کشور می‌شود و رشته ریاضی بین کشورهای دنیا به رتبه زیر ۹۰ رسیده، درحالی که ایران زمانی جزء کشورهای سرآمد در رشته ریاضی محسوب می‌شد.
انتهای پیام/
