یادداشت؛
هوش مصنوعی؛ هم رفیق، هم دشمن/ آنچه درباره سلاح جدید در جنگ‌های هیبریدی باید بدانیم
خبرگزاری آنا ـ حسین بوذری؛ در عصر حاضر که شتاب روزافزونی در پیچیدگی‌های تکنولوژیک و تهدیدات سایبری در سطح جهانی مشاهده میشود، موضوع پدافند سایبری از یک ضرورت فنی به یک رکن اساسی در امنیت ملی تبدیل شده است.
از سوی دیگر در خط مقدم پدافند دیجیتال؛ تلاقی هوش مصنوعی و امنیت ملی در تلاطم جنگ‌های هیبریدی در عصر حاضر که مرزهای جغرافیایی در مواجهه با تهدیدات سایبری کمرنگ شده‌اند، امنیت ملی کشورها دیگر تنها در گرو قدرت‌های نظامی سنتی نیست، بلکه در گرو توانمندی در مدیریتِ «جنگ‌های ترکیبی» یا همان هیبریدی است.
در این میان، پدافند سایبری از یک ضرورت فنی، به یک رکن بنیادین در سیاست‌گذاری‌های حاکمیتی و بقای زیرساخت‌های حیاتی تبدیل شده است.
در همین راستا، پنجمین کنفرانس ملی پدافند سایبری در دانشگاه آزاد اسلامی واحد مراغه نه‌تنها به‌عنوان یک رویداد علمی، بلکه به‌عنوان یک پلتفرم راهبردی برای تجمیع ذهن‌های برتر و پژوهشگران پیشرو در حوزه امنیت دیجیتال، برگزار میشود.
خبرنگار آنا در گفت‌وگو با بابک پورقهرمانی دبیر علمی پنجمین کنفرانس ملی پدافند سایبری به بررسی این ضرورت‌ها، جایگاه استراتژیک کنفرانس در تقویم علمی کشور و چگونگی مواجهه با پیچیدگی‌های عصر هوش مصنوعی می‌پردازد.
نقش راهبردی کنفرانس‌های ملی در ارتقای امنیت سایبری کشور
آنا: با توجه به شتاب روزافزونی که در پیچیدگی‌های تکنولوژیک و حوزه سایبری در سطح جهانی مشاهده میشود، برگزاری پنجمین دوره «کنفرانس ملی پدافند سایبری» چه جایگاهی راهبردی در تقویم علمی کشور دارد و نقشه پدافند سایبری را در چارچوب امنیت ملی و سطح ملی چگونه ارزیابی می‌کنید؟
پورقهرمانی: بسم الله الرحمن الرحیم. ابتدا از شما و همکاران‌‌تان در خبرگزاری آنا تشکر می‌کنم. در حال حاضر در مسیر برگزاری پنجمین دوره این کنفرانس هستیم؛ هرچند پیش از این، یک کنفرانس منطقه‌ای نیز برگزار شده بود که با احتساب آن، ما درحقیقت در مسیر ششمین رویداد علمی خود در این حوزه قرار داریم.
برگزاری پنجمین کنفرانس پدافند سایبری از دهه ۹۰ شمسی آغاز شده و ما همواره تلاش کرده‌ایم تا این روند را به صورت سالانه تداوم بخشیم.
با این شرایط، به‌دلیل چالش‌های پیش‌آمده ازجمله محدودیت‌های ناشی از دوران پاندمی کرونا و برخی شرایط امنیتی، این روند گاهی با وقفه‌هایی مواجه شده است.
دلیل اصلی تمرکز ما بر این موضوع، ظهور موضوعات نوظهور و جدیدی است که در سطح کشور بروز یافته‌اند و ضرورت بررسی علمی آنها را دوچندان کرده است.
در این راستا، دانشگاه آزاد اسلامی واحد مراغه با هدف پیشگامی در این حوزه، قدم در این مسیر گذاشت. اگرچه ممکن است برگزاری این دوره برای برخی ناشناخته باشد، اما تلاش ما این بوده که دانشگاه آزاد اسلامی واحد مراغه در این حوزه جدید، پیشقدم شود.
این مسیر با همکاری سازمان‌های مختلف به‌‌خصوص «سازمان پدافند غیرعامل کشور» که همراهی مستمری با ما داشته‌اند، پیموده شده است.
در بررسی جایگاه پنجمین کنفرانس پدافند سایبری، باید به این نکته اشاره کرد که ما با متغیر‌های جدیدی مواجه هستیم و یکی از این متغیرها، تغییر ماهیت فضای مجازی به سمت «هوش مصنوعی» است.
اگر چند سال پیش تمرکز اصلی ما بر جرایم سایبری و تهدیدات سنتی بود، امروز محور اصلی بحث‌ها به سمت هوش مصنوعی سوق یافته است.
آنا: با توجه به این تغییر پارادایم، محورهای علمی این کنفرانس بر چه اساسی تدوین شده‌اند و چه رویکردی را در قبال پژوهشگران و تهدیدات امنیتی اتخاذ کرده‌اید؟
پورقهرمانی: بله، دقیقاً. اگر محورهای علمی پنجمین کنفرانس ملی پدافند سایبری ما را ملاحظه کنید؛ این محور‌ها به طور مشخص بر حوزه‌هایی نظیر «امنیت سایبری دولت‌ها» و «تهدیدات سایبری که کشورها را با آن مواجه هستند» تمرکز یافته‌اند.
هدف ما این است که پژوهشگران را در این مسیر همراه کنیم و ما مشاهده می‌کنیم که پژوهشگران جدیدی به این حوزه ورود می‌کنند و در مقالات و مطالعات خود، به جای مباحث تکراری، به سمت قلمرو‌های علمی جدید حرکت می‌کنند.
ما در این کنفرانس به دنبال آن هستیم که این کاربران و پژوهشگران جدید را در این عرصه مشاهده و گرد هم آوریم.
نکته بسیار حائز اهمیت دیگر، توجه به وقایع و تهدیدات عملیاتی است. در این پنجمین کنفرانس ملی پدافند سایبری، قصد داریم به طور ویژه بر موضوعاتی نظیر «جنگ‌های نوین» (مانند آنچه در جریان جنگ تحمیلی ۱۲ روزه و جنگ تحمیلی رمضان شاهد بودیم) و تهدیدات سایبری ناشی از آن تمرکز کنیم.
وقایع امنیتی که در کشور رخ داده، ازجمله اختلالات در زیرساخت‌های بانکی، مالی و سایر زیرساخت‌های حیاتی که در دوره‌های اخیر شاهد بودیم، از جمله موضوعاتی است که می‌خواهیم از طریق تبادل‌نظر پژوهشگران، مورد بررسی قرار گیرد.
در نهایت، هدف ما این است که با تکیه بر نگاه‌های نوین پژوهشگران، شکاف‌های موجود در این حوزه را شناسایی کرده و راهکارهای کارآمدی ارائه دهیم تا این نتایج برای مجریان و سیاست‌گذاران در آینده بسیار مؤثر واقع شود.
آنا: با توجه به ماهیت بین‌رشته‌ای بحث پدافند سایبری و امنیت، چه ظرفیتی برای تعامل میان متخصصان حوزه فناوری اطلاعات، حقوقدانان و سیاست‌گذاران فراهم کرده‌اید تا بتوانید به سمت ارائه راهکارهای نوآورانه و کاربردی حرکت کنید؟
پورقهرمانی: بله، دقیقاً. یکی از رویکردهای بنیادین ما در پنجمین کنفرانس ملی پدافند سایبری، ایجاد بستری برای تجمیع متخصصان از حوزه‌های مختلف و تسهیل فرآیند تبادل افکار میان آن‌هاست.
بر این باوریم که نباید به صورت جزیره‌ای عمل کرد؛ به این معنا که نمی‌توان صرفاً به متخصصان حوزه هوش مصنوعی یا تنها به متخصصان فناوری اطلاعات (IT) یا صرفاً حقوقدانان اکتفا کرد. هدف ما ایجاد یک تفکر بین‌رشته‌ای میان این گروه‌هاست تا بتوانند در کنار یکدیگر، به چالش‌ها و مشکلات موجود در جامعه پاسخ دهند.
در گذشته، شاید این تصور وجود داشت که پدافند صرفاً یک بحث نظامی است. اما با گسترش حوزه‌ها، ما اکنون با طیف وسیعی از رشته‌ها روبرو هستیم و در واقع، هدف ما نزدیک کردن این تخصص‌ها به یکدیگر است تا از داده‌های تخصصی یکدیگر بهره‌مند شوند.
اگر به محورهای کنفرانس توجه کنید، مشاهده خواهید کرد که ما بر این اصل تأکید داریم: یک بحث در حوزه «حقوق دیجیتال» یا «پوشش‌های قانونی»، نیازمند داده‌های فنی متخصص هوش مصنوعی و اطلاعات دقیق متخصصان فناوری اطلاعات است.
به همین ترتیب، متخصصان حوزه امنیت سایبری یا مأمورانی که در نهادهایی نظیر «پلیس فتا» فعالیت می‌کنند، برای پیشبرد مأموریت‌های خود، به شدت نیازمند تکیه بر داده‌های حقوقی و چارچوب‌های قانونی هستند.
بنابراین، میان این تخصص‌ها باید تعامل مستمر برقرار باشد. حتی یک متخصص در حوزه نظامی نیز باید با محورهای هوش مصنوعی، فناوری اطلاعات و حقوق آشنا باشد تا بتواند اقدامات بازدارنده و پیشگیرانه را در سطح زیرساخت‌های امنیتی و سایر حوزه‌ها به درستی طراحی و اجرا کند.
آنا: با توجه به تجربه کنفرانس‌های پیشین، میزان موفقیت این تعامل را چگونه ارزیابی می‌کنید و گامی که برای عملیاتی کردن مفاهیم «پدافند غیرعامل» برداشته شده را چگونه می‌بینید؟
پورقهرمانی: براساس تجربه‌ای که از چهار دوره کنفرانس پیشین به دست آورده‌ایم، می‌توان گفت که این تعامل به خوبی برگزار شده و روند آن به طور فزاینده‌ای رو به گسترش و تنگاتنگی است.
در دوره‌های گذشته، شاید شکاف‌های علمی و تخصصی میان این حوزه‌ها مشاهده می‌شد، اما اکنون شاهد هستیم که این گروه‌ها در حال هم‌افزایی و همفکری بیشتر هستند.
در مورد بحث پدافند غیرعامل نیز باید اشاره کنم؛ اگرچه در گذشته، مفهوم پدافند غیرعامل در بسیاری از نهادها و سازمان‌ها بیشتر در سطح تئوری و بر روی کاغذ باقی مانده بود و در عمل به اندازه کافی عملیاتی نشده بود، اما اکنون شرایط تغییر کرده است.
احساس می‌کنم نهادها و سازمان‌ها، دست‌کم در منطقه‌ای که ما حضور داریم، به طور جدی وارد این عرصه شده‌اند.
مشارکت فعال در این کنفرانس نشان‌دهنده آن است که سازمان‌ها به‌دنبال بازنگری و بازسازی (Recovery) ساختارهای خود هستند تا از بروز حوادث غیرمترقبه و بحران‌های ناگهانی جلوگیری کنند. این حرکت به سوی عملیاتی کردن پدافند، گامی حیاتی برای حفظ پایداری زیرساخت‌هاست.
آنا: با توجه به اینکه در سال‌های اخیر شاهد ظهور تهدیدهای پیچیده‌ای نظیر حملات مبتنی بر هوش مصنوعی بوده‌ایم، می‌خواهیم بدانیم تمرکز اصلی پنجمین دوره کنفرانس بر مقابله با کدام‌یک از این تهدیدات نوظهور و چالش‌های فرامرزی سایبری است؟ به طور مشخص، تمرکز شما بر چه حوزه‌ای معطوف است تا بتوانید سطح لازم از بازدارندگی را ایجاد کرده و با تهدیداتی که در آینده محتمل هستند، مقابله کنید؟
پورقهرمانی: در پاسخ باید عرض کنم که محورهای کنفرانس ما شامل دو دسته «محورهای عمومی» و «محورهای ویژه» است. یکی از مهم‌ترین و برجسته‌ترین بخش‌های کنفرانس، «محور ویژه هوش مصنوعی» است.
علاوه بر این، ما بخشی را نیز به مباحث «ترکیبی» اختصاص داده‌ایم؛ به این معنا که پیوند میان هوش مصنوعی و جنگ‌های سایبری را مورد بررسی قرار می‌دهیم.
تمرکز اصلی ما بر فناوری‌های نوظهور، بحث هوش مصنوعی در قالب جنگ‌های سایبری و همچنین پیش‌بینی سناریوهای آینده در قالب «جنگ‌های ترکیبی» یا همان «جنگ‌های هیبریدی» (Hybrid Warfare) است.
در این زمینه، نکته‌ای را حائز اهمیت می‌دانم که باید به آن اشاره کنم: اگر نگاهی به کیفیت مقالات ارسالی بیندازیم، متوجه می‌شویم که سطح تفکر و نگرش پژوهشگران نسبت به دوران گذشته تغییر کرده است.
در کنفرانس‌های پیشین، بحث‌های مربوط به هوش مصنوعی یا برخی فناوری‌های نوظهور، موضوعاتی ناشناخته و حتی دور از دسترس در مقالات بودند؛ اما امروزه شاهد هستیم که سطح علمی و نوع نگاه پژوهشگران به شدت ارتقاء یافته و با چالش‌های واقعی و فناوری‌های جدید همسو شده و این تغییر سطح علمی، نشان‌دهنده بلوغ فکری پژوهشگران در مواجهه با مسائل پیچیده است.
معتقدیم که نه‌تنها دانشگاه آزاد اسلامی واحد مراغه، بلکه تمامی نهادهای علمی در کشور باید با تمرکز بیشتری بر این حوزه فعالیت کنند.
همچنین، انتظار ما از نهادهای حاکمیتی و متولی این حوزه است که حمایت‌های خود را از این رویدادهای علمی از طریق همکاری مستمر، تداوم بخشند.
برگزاری پنجمین کنفرانس ملی پدافند سایبری به تنهایی و بدون توجه به حمایت نهادهای دولتی، اقدامی بی‌ثمر خواهد بود؛ چراکه در نهایت، هدف از این اقدامات علمی، تقویت توانمندی همان نهادهای عمومی و دولتی است تا بتوانند در برابر تهدیدات ایستادگی کنند. حتی اگر این کنفرانس بتواند تنها درصد کوچکی از گره‌های موجود را باز کند، بسیار ارزشمند خواهد بود.
در پایان، باید یادآوری کنم که پنجمین کنفرانس ملی پدافند سایبری، یک رویداد صرفاً تشریفاتی نیست، بلکه یک رویداد کاملاً علمی و راهبردی است که امیدواریم نتایج آن برای متولیان امر، قانون‌گذاران و پژوهشگران آینده، سنگ بنای موفقیت‌های آتی باشد. در واقع، این کنفرانس گشودن دریچه‌ای جدید است.
شایسته است یادآور شویم که این نگاه پیشگیرانه و توجه به ضرورت‌های فناوری، ریشه در رهنمودهای عالی امام شهیدمان دارد. ایشان از سال‌های اولیه ظهور فناوری‌های نوین یعنی اواخر دهه ۷۰ و اوایل دهه ۸۰ همواره بر اهمیت حوزه فناوری‌های نوین تأکید داشته‌اند.
به‌عنوان مثال، در زمانی که تقاضای مدیریت فضای مجازی و فناوری اطلاعات در کشور به اوج رسید، ایشان با نگاهی آینده‌نگرانه، ضرورت تشکیل نهادهایی نظیر «شورای عالی فضای مجازی» را مطرح کردند تا از تداخل وظایف و موازی‌کاری نهادها جلوگیری شود و سیاست‌گذاری‌های یکپارچه صورت گیرد. از همین رو، ما نیز انتظار داریم با حمایت نهادهای متولی، بتوانیم راهبردهای علمی و عملیاتی مناسبی را برای آینده کشور ارائه دهیم.
انتهای پیام/
