عاملی: هوش مصنوعی نباید بر انسان غلبه کند/ ضرورت صیانت از کرامت انسانی و توانایی نسل‌های آینده

به گزارش خبرگزاری آنا، سعیدرضا عاملی، رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، در همایش تخصصی هوش مصنوعی، حقوق بشر و صلح که توسط کرسی هوش مصنوعی، حقوق بشرو  صلح که در دانشگاه شهید بهشتی، برگزار شد با ارائه سخنرانی با عنوان «هوش مصنوعی و راهبردهای کلان در تقویت اخلاق، کرامت انسانی و صلح عادلانه»، ضمن تشریح ماهیت هوش مصنوعی و تحولات ناشی از توسعه فناوری‌های کوانتومی، چهار راهبرد کلان را برای بهره‌گیری از ظرفیت‌های این فناوری در مسیر رشد و کمال انسان و جلوگیری از آسیب‌های آن مطرح کرد.

وی در ابتدای سخنان خود با قدردانی از برگزارکنندگان همایش اظهار کرد: هوش مصنوعی از یک سو ظرفیت بزرگ و ابرظرفیتی برای بهبود در زندگی بشر است و از سوی دیگر مخاطرات بسیار بزرگی برای زندگی انسان دارد؛ بنابراین پرداختن به ابعاد مختلف آن یک ضرورت است.

عاملی با اشاره به گسترش ادبیات علمی درباره هوش مصنوعی گفت: زمانی درباره جهانی‌شدن مطرح می‌شد که طی دو دهه، ادبیاتی که درباره جهانی‌شدن شکل گرفت، معادل ادبیاتی بود که طی دو قرن درباره تجدد و مدرنیته نوشته شده بود. جهانی‌شدن به یکباره به نقطه عطفی تبدیل شد که مباحث علوم اجتماعی، علوم سیاسی، حقوق و ارتباطات و همه علوم مرتبط با کسب و کار و اقتصادی بر آن متمرکز شدند.

وی افزود: هوش مصنوعی نیز از آنجا که چندان مصنوعی نیست و به شکلی طبیعی در حوزه هوش عمومی عمل می‌کند، موجب شکل‌گیری ادبیات علمی گسترده‌ای در جهان شده است. اگر کنفرانس‌هایی را که امروز در جهان برگزار می‌شوند بررسی کنیم، مشاهده خواهیم کرد که هوش مصنوعی به‌عنوان یک موضوع درجه یک در سراسر جهان مطرح است.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی با اشاره به محورهای سخنرانی خود بیان کرد: بحث نخست، شناخت ماهیت هوش مصنوعی است؛ زیرا ابهام‌های زیادی درباره آن وجود دارد. بسیاری از افراد هنگامی که از هوش مصنوعی صحبت می‌کنند، بیشتر به چت‌بات‌ها توجه دارند تا ماهیت فناوری‌ای که در نظام سلامت، نظام راهبری، خدمات دولت الکترونیک و سایر نظام‌ها وارد شده است.

وی ادامه داد: محور دوم، تحولی است که هوش مصنوعی در مفهوم زمان ایجاد می‌کند و همچنین ماهیت قدرت پردازشگری هوش مصنوعی کوانتومی است. محور دیگر، دوفضایی‌شدن جهان و تأمین حقوق و کرامت انسان است و در نهایت، چهار راهبرد درباره مواجهه با این پدیده مطرح می‌شود.

عاملی تصریح کرد: هوش مصنوعی همان‌طور که اشاره شد، پدیده‌ای دووجهی است. دیگر نمی‌توان از آن صرفاً به‌عنوان ابزار صحبت کرد؛ بلکه هوش مصنوعی یک زیست‌بوم است. این زیست‌بوم می‌تواند زیست‌بوم خیر برای بشر باشد و می‌تواند زیست‌بوم شر باشد.

وی تأکید کرد: اگر هوش مصنوعی را مهار نکنیم، با توجه به توانایی یادگیری از انسان و قابلیت ترکیب و سنتز کردن آموخته‌ها، می‌تواند بر ما غلبه پیدا کند و مخاطرات بزرگی را در زندگی بشر به وجود آورد.

ماهیت رقومی هوش مصنوعی و ظرفیت‌های پردازش عددی

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران در تشریح ماهیت هوش مصنوعی اظهار کرد: نخستین نکته درباره هوش مصنوعی این است که ماهیتی رقومی دارد؛ یعنی پدیده‌های آنالوگ را به پدیده دیجیتال تبدیل کرده است. هنگامی که یک پدیده ماهیت رقومی پیدا می‌کند، بسیاری از اتفاقات در همین محیط رقومی رخ می‌دهد.

وی افزود: تمام مفروضاتی که در ریاضیات درباره بازی با اعداد، معادلات چندمجهولی، افزایش‌ها و توان‌های عددی وجود دارد، در این محیط قابل طرح است. هنگامی که از کوانتوم صحبت می‌کنیم، در واقع از نوعی پردازش عددی سخن می‌گوییم که می‌تواند به سطوح بسیار ریز، در حد اتم و زیراتم، وارد شود.

عاملی ادامه داد: چه در امواج و چه در ذرات، این ظرفیت وجود دارد که پردازش‌های پیچیده‌ای در فضای اعداد شکل بگیرد و توانش‌هایی ایجاد شود که به تعبیری می‌توانند به سمت بی‌نهایت میل کنند.

الگوریتم ماهیتی شبیه موجود زنده دارد

وی دومین ویژگی هوش مصنوعی را ماهیت الگوریتمی آن دانست و گفت: هنگامی که از ماهیت الگوریتمی صحبت می‌کنیم، در واقع از چیزی سخن می‌گوییم که ماهیتی شبیه موجود زنده دارد. الگوریتم از فرایندهای موجود در انسان الهام گرفته است.

عاملی افزود: خوارزمی با الهام از خود انسان، الگوریتم را به‌عنوان روشی برای حل مسئله پیشنهاد کرد. الگوریتم نوعی معادله حل مسئله است؛ به این معنا که از نقطه‌ای آغاز می‌کنیم، انتخاب‌هایی پیش روی ما قرار می‌گیرد و در ادامه، انتخاب‌های متکثر و مسیرهای مختلفی شکل می‌گیرد.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی اظهار کرد: الگوریتم ماهیتی زنده و پویا دارد و نظام‌هایی که به کدنویسی در محیط هوش مصنوعی منجر می‌شوند، ماهیت الگوریتمی آن را تأمین می‌کنند.

عاملی سومین ویژگی هوش مصنوعی را ماهیت ماژولار آن عنوان کرد و گفت: هوش مصنوعی در مقابل ماهیت‌های تک‌نگار، ماهیتی ماژولار دارد. ماژولاریتی زمانی مطرح می‌شود که بتوان خوشه‌ها را به یکدیگر متصل کرد.

وی توضیح داد: یک ماژول ممکن است از پنج، شش یا ۱۰ گره تشکیل شده باشد که در کنار یکدیگر یک خوشه را تشکیل می‌دهند. هنگامی که این خوشه‌ها به‌صورت یک‌به‌یک، یکی با ‌همه و همه‌به‌همه با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند، مفهومی به نام ماژولاریتی شکل می‌گیرد.

وی افزود: به همین دلیل، در محیط هوش مصنوعی با جهانی از ارتباطات مواجه می‌شویم که در آن خوشه‌های مختلف به یکدیگر متصل هستند.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی، قدرت پردازش موازی را چهارمین ویژگی هوش مصنوعی برشمرد و گفت: شاید زمانی که مورس در اواخر قرن نوزدهم صنعت ارتباطات فوری یا «Instant Communication Industry» را پایه‌گذاری کرد، خود نیز به‌طور کامل متوجه ابعاد کاری که انجام داده بود، نشد.

وی افزود: مورس علائمی را ارسال کرد و هم‌زمان با ارسال علائم از سوی ارتباط‌گر، ارتباط‌گیرنده آنها را دریافت کرد. به این ترتیب، مفهوم هم‌زمانی در عرصه ارتباطات شکل گرفت.

عاملی ادامه داد: هنگامی که این هم‌زمانی‌ها متکثر می‌شوند، هم‌زمانی‌های موازی شکل می‌گیرند. این همان موضوعی است که در بحث کوانتوم، در قالب پردازشگری موازی در مقابل پردازش‌های صرفاً متوالی مطرح می‌شود.

وی اظهار کرد: در اینجا با گذار از پردازش کلاسیک و قطعی به پردازش کوانتومی و احتمالی مواجه هستیم. همچنین بهره‌مندی از زمان مجازی در مقابل زمان خطی مطرح می‌شود.

در محیط مجازی، فاصله جغرافیایی معنای خود را از دست می‌دهد

عاملی با تشریح تفاوت زمان فیزیکی و زمان مجازی گفت: زمان در مفهوم فیزیکی خود محصول فاصله، حرکت و سرعت است. هنگامی که انیشتین از نسبی‌بودن زمان سخن گفت، این موضوع با سرعت ارتباط داشت؛ به این معنا که هرچه سرعت طی‌کردن فاصله بیشتر شود، زمان کوتاه‌تر می‌شود. بنابراین زمان مفهومی مطلق نیست.

وی افزود: اما هنگامی که فاصله را از پدیده‌ها بگیریم، حرکت و سرعت نیز معنای متفاوتی پیدا می‌کنند. در چنین محیطی، نوعی همه‌بودن در یک محیط و هم‌زمانی شکل می‌گیرد که از آن به زمان مجازی تعبیر می‌کنیم.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی اظهار کرد: در سال ۱۳۸۷ نخستین کتاب خود را درباره زمان مجازی منتشر کردم و در آن به این مفهوم پرداختم.

وی ادامه داد: زمان در محیط مجازی ماهیت خطی ندارد. گذشته، حال و آینده در این ماهیت زمانی، به همان معنایی که در جهان فیزیکی تجربه می‌کنیم، مطرح نیستند. البته برای ما انسان‌ها که در جهان فیزیکی زندگی می‌کنیم، زمان خطی است و هر جا ارتباط برقرار کنیم، همچنان زمان را به‌صورت خطی تجربه می‌کنیم؛ اما پرسش این است که آیا در فضای هوش مصنوعی نیز زمان خطی است؟

عاملی افزود: اگر زمان در آن محیط خطی باشد، باید تغییر در ماهیت‌ها به همان صورت امکان‌پذیر باشد؛ در حالی که در محیط مجازی، از یک سو با نوعی ثبات و ماندگاری مواجه هستیم و از سوی دیگر، محیطی پویا و مستمر وجود دارد که مرتب به آن افزوده می‌شود.

وی تصریح کرد: پدیده‌ها در این محیط از نوعی وجود دائمی برخوردارند و هر فرد در هر نقطه‌ای می‌تواند از آنها بهره‌مند شود.

همه‌جاحاضربودن و فشردگی زمان در فضای مجازی

عاملی با اشاره به مفهوم «Omnipresence» در مباحث سایبرنتیک گفت: این مفهوم به معنای وجود همه‌جاحاضر است. ما این مفهوم را درباره خداوند به کار می‌بریم، اما در محیط مجازی نیز با نوعی  تسامح و با ماهیت مادی با همه‌جاحاضربودن منابع و امکان دسترسی گسترده مواجه هستیم.

وی افزود: این محیط از نظر تولید، دارای منابع انبوه و از نظر مصرف نیز دارای مصرف انبوه است. میلیاردها انسانی که امروز در فضای مجازی حضور دارند، می‌توانند از این محیط بهره‌مند شوند.

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران اظهار کرد: در نتیجه، از زمان خطی به سمت تراکم و فشردگی زمان حرکت می‌کنیم؛ شرایطی که دسترسی فوری، خرید برای همگان، ارتباط برخط، همه‌زمانی و پویایی زمان را به وجود می‌آورد.

وی تأکید کرد: به نظر من، در شناخت این تحولات، هم مفهوم زمان و هم مفهوم کار اهمیت بسیار زیادی دارد.

عاملی با اشاره به ماهیت کار مجازی گفت: یکی دیگر از ویژگی‌های هوش مصنوعی، برخورداری از ماهیت کار مجازی است. کار مجازی در مقابل کار آنالوگ و مکانیکی مطرح می‌شود و پویایی خاصی در تولید، توزیع و مصرف ایجاد می‌کند.

وی افزود: هنگامی که در محیط مجازی چیزی تولید می‌کنیم، یک بار آن را بارگذاری می‌کنیم، اما همان محصول می‌تواند بارها مورد استفاده قرار گیرد. میزان مصرف و توزیع آن می‌تواند بسیار گسترده باشد.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی ادامه داد: در جهان فیزیکی، بسیاری از اختلالات ناشی از انجام کارهای اصطکاکی است. کار مکانیکی با اصطکاک همراه است؛ چیزی را از بین می‌برد، موجب استهلاک می‌شود، آلودگی ایجاد می‌کند و حرکت ماشین‌آلات نیز با فرسایش همراه است.

وی افزود: اما در ذات محیط مجازی، کار اساساً با همان مفهوم استهلاک مکانیکی همراه نیست و می‌تواند ماهیت خدمت‌رسانی دائمی پیدا کند.

کوانتوم، پردازش صفر و یک را به سطح متفاوتی می‌برد

عاملی در ادامه با اشاره به ارتباط هوش مصنوعی و کوانتوم اظهار کرد: علت اینکه بحث هوش مصنوعی را با کوانتوم پیوند می‌دهیم، این است که هوش مصنوعی از ظرفیت‌های پردازشی برخوردار است، اما کوانتوم قدرت پردازشگری متفاوتی ایجاد می‌کند.

وی گفت: در این محیط دیگر صرفاً بحث صفر و یک یا این و آن مطرح نیست، بلکه میان صفر و یک نیز می‌توان وضعیت‌های دیگری را در نظر گرفت. به همین دلیل، مفاهیمی مانند تکثر، تعلیق و ویژگی‌های متفاوت پردازش کوانتومی مطرح می‌شود.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: در فیزیک کوانتوم، دو رفتار ذره‌ای و موجی وجود دارند و ویژگی‌هایی مانند گسستگی، برهم‌نهی، درهم‌تنیدگی و عدم قطعیت در تحلیل این پدیده‌ها مطرح می‌شوند.

وی اظهار کرد: در فیزیک کوانتوم، انرژی، ماده و اطلاعات در قالب مفاهیم و بسته‌های گسسته بررسی می‌شوند. در محاسبات کوانتومی نیز در مقابل بیت، مفهوم کیوبیت مطرح است که ظرفیت بسیار بالایی برای پردازش ایجاد می‌کند.

عاملی تصریح کرد: این ویژگی‌ها پیچیدگی و قدرت پردازش را افزایش می‌دهند؛ به‌ویژه هنگامی که هوش مصنوعی به مراکز داده متصل باشد و بتواند از حجم عظیمی از اطلاعات استفاده کند.

وی با بازگشت به موضوع زمان مجازی گفت: در زمان فیزیکی، فاصله، حرکت و سرعت موضوعیت دارند؛ اما در محیط مجازی، فاصله جغرافیایی به همان معنای جهان فیزیکی مطرح نیست.

عاملی توضیح داد: هنگامی که از این سوی جهان ایمیلی به آمریکا ارسال می‌کنید، از نظر تجربه ارتباطی، تفاوت اساسی با ارسال همان ایمیل به اتاق مجاور وجود ندارد. البته زمان انتقال اطلاعات و سرعت اینترنت موضوعیت دارد و حتی سرعت اینترنت‌های کوانتومی و معمولی نیز متفاوت است، اما بحث من درباره ذات محیط مجازی است.

وی افزود: برای فهم این موضوع باید ذهن خود را تا اندازه‌ای فلسفی کنیم و تلاش کنیم از درون آن محیط به پدیده نگاه کنیم. در جهان فیزیکی مسافت داریم، اما در جهان مجازی، مسافت به معنای متعارف آن موضوعیت خود را از دست می‌دهد و در نتیجه، مفاهیم حرکت و سرعت نیز باید به شکل متفاوتی تحلیل شوند.

شبکه عصبی مغز انسان و الگوی الهام‌بخش هوش مصنوعی

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی با اشاره به شباهت‌های هوش مصنوعی و مغز انسان اظهار کرد: این پدیده‌های جدید از انسان الهام گرفته‌اند. هوش مصنوعی نیز از ساختار هوش انسان آموخته است.

وی گفت: من از ChatGPT سؤال کردم که برای پاسخ‌دادن از چند پارامتر استفاده می‌کند. زمانی پاسخ می‌داد ۷۰۰ میلیون پارامتر و اخیراً در پاسخ به همین پرسش، عدد یک تریلیون و ۲۰۰ میلیارد پارامتر را مطرح کرده است. ببینید چه حجم عظیمی از کدنویسی و پردازش در این محیط مطرح است. اما این یک تریلیون و ۲۰۰ میلیارد پارامتر چه معنایی دارد؟

وی ادامه داد: مغز انسان حدود ۸۵ میلیارد نورون دارد و این نورون‌ها از طریق شبکه بسیار گسترده‌ای از سیناپس‌ها به یکدیگر متصل می‌شوند. این ارتباطات به‌صورت ماژولار شکل می‌گیرند و ماژولاریتی موجود در مغز انسان، ظرفیت عظیمی برای سنتز اطلاعات و نوآوری ایجاد می‌کند.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی اظهار کرد: قدرت نوآوری مغز انسان به همین شبکه پیچیده ارتباطات بازمی‌گردد و هوش مصنوعی نیز از این ساختار الهام گرفته است.

عاملی با اشاره به مفهوم «Biomimetic» یا شبیه‌سازی هستی گفت: در این رویکرد، از طبیعت الهام گرفته می‌شود و تلاش می‌کنند ساختارها و فرایندهای طبیعی را شبیه‌سازی کنند.

وی افزود: علوم تجربی معمولاً بر آزمون و خطا تکیه دارند. در آزمایشگاه، هنگامی که هم‌زمانی علت و معلول مشاهده می‌شود یا با حذف علت، معلول نیز از بین می‌رود، نتیجه‌گیری علمی صورت می‌گیرد؛ هرچند این نتایج با مسئله ابطال‌پذیری مواجه‌اند و ممکن است یافته‌های بعدی آنها را نفی کنند.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی ادامه داد: اما در زیست‌تقلید، ادعا این است که می‌توان از طبیعت الهام گرفت و ساختارهای آن را شبیه‌سازی کرد. هوش مصنوعی نیز در واقع از مغز انسان الهام گرفته است.

وی گفت: اگر به ذهن انسان توجه کنیم، می‌بینیم که ما در ذهن خود پرواز می‌کنیم، آرمان داریم، خیال‌پردازی می‌کنیم و جهان سوررئال را تجربه می‌کنیم؛ جهانی که با واقعیت عینی متفاوت است.

عاملی افزود: ذهن انسان نیز به تعبیری از زمان مجازی برخوردار است؛ همان‌گونه که فضای مجازی دارای زمان مجازی است. ذهن انسان ظرفیت پردازشگری بسیار بالایی دارد و من این ظرفیت را با مفهوم پردازش کوانتومی توضیح می‌دهم.

وی تأکید کرد: این ظرفیت‌ها پیش از آنکه در فناوری‌های جدید ظهور پیدا کنند، در مغز انسان وجود داشته‌اند و هوش مصنوعی از آنها الهام گرفته است.

اتصال هوش مصنوعی به مراکز داده و ظرفیت اداره شهرها و کشورها

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران در ادامه اظهار کرد: هنگامی که هوش مصنوعی به یک مرکز داده متصل می‌شود، حجم عظیمی از اطلاعات در اختیار آن قرار می‌گیرد. در مغز انسان، همه اطلاعات حافظه در یک زمان فعال نیستند و بخشی از آنها در حافظه فعال و بخشی در حافظه غیرفعال قرار دارند.

وی افزود: با افزایش سن نیز ممکن است حافظه نزدیک یا دور انسان دچار ضعف شود، اما در سامانه‌های هوشمند، ظرفیت دسترسی و پردازش اطلاعات به شکل متفاوتی مطرح است.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی گفت: ویژگی شگفت‌انگیز هوش مصنوعی، امکان پیوند حجم عظیمی از اطلاعات با شبکه گسترده پارامترهای پردازشی است؛ ظرفیتی که می‌تواند برای اداره یک شهر یا حتی یک کشور مورد استفاده قرار گیرد.

عاملی با اشاره به ضرورت استفاده از هوش مصنوعی در حکمرانی اظهار کرد: در هفته‌های نخست ریاست‌جمهوری آقای پزشکیان، به ایشان عرض کردم که اگر من جای شما بودم، تمام ظرفیت خود را بر حکمرانی هوشمند متمرکز می‌کردم.

وی افزود: حکمرانی هوشمند می‌تواند به فساد، فرایندهای زائد بروکراتیک و دیوان‌سالاری‌ای که امروز جامعه را دچار مشکل کرده است، پایان دهد.

وی با اشاره به تجربه مدیریتی خود در دانشگاه تهران گفت: حدود ۱۰ تا ۱۲ سال پیش، زمانی که معاون طرح و برنامه و فناوری اطلاعات دانشگاه تهران بودم، درخواست کردم فراوانی امور دانشجویی بررسی شود تا مشخص شود دانشجویان بیشتر برای چه موضوعاتی مراجعه می‌کنند.

عاملی ادامه داد: پس از استخراج این موارد، به پنج موضوع پرتکرار رسیدیم و تصمیم گرفتیم فرایندهای مربوط به آنها را خودکارسازی کنیم.

وی افزود: خودکارسازی می‌تواند ارتباط مستقیم میان ارتباط‌گر و ارتباط‌گیرنده را حذف کند و خدمت را انجام دهد. در برخی موارد، ارتباط‌گر باقی می‌ماند و ارتباط‌گیرنده حذف می‌شود و در برخی موارد نیز هر دو طرف از فرایند مستقیم حذف می‌شوند و کار به‌صورت خودکار انجام می‌گیرد.

هشدار نهادهای دینی و بین‌المللی درباره غلبه هوش مصنوعی بر انسان

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی با اشاره به ضرورت تدوین راهبردهای مواجهه با هوش مصنوعی گفت: چهار راهبردی که پیشنهاد می‌کنم، با برخی راهبردهای مطرح‌شده در یونسکو و همچنین هشدارهایی که امروز از سوی نهادهای دینی جهان مطرح می‌شود، هم‌راستاست.

وی افزود: کلیسای کاتولیک، کلیسای ارتدکس و پاپ نسبت به توسعه هوش مصنوعی هشدار می‌دهند؛ زیرا نگرانی وجود دارد که این فناوری بر انسان غلبه پیدا کند یا به ابزاری برای طراحی جنگ تبدیل شود.

عاملی ادامه داد: مسئله این است که نباید اجازه دهیم هوش مصنوعی به جای انسان تصمیم بگیرد و جنگ را طراحی کند.

عاملی با اشاره به کاربردهای نظامی هوش مصنوعی گفت: در جنگ‌های اخیر، از هوش مصنوعی در سه مرحله استفاده شده است؛ نخست برای شناسایی، دوم برای تحلیل داده‌ها و تعیین نقاط اولویت‌دار و سوم برای هدف‌گیری و حمله مستقیم به هدف.

وی افزود: بنابراین هوش مصنوعی می‌تواند به یک جنگ‌افزار تبدیل شود؛ جنگ‌افزاری که برای کشتار جمعی، کشتار کودکان و ایجاد خطر برای بشریت مورد استفاده قرار گیرد.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی تأکید کرد: این مسئله از آشکارترین مخاطرات هوش مصنوعی است، اما مخاطرات پیچیده‌تری نیز وجود دارد که با داده‌های جهانی و اجتماعی ارتباط پیدا می‌کند.

سکوهای جهانی و قدرت داده‌ای؛ از یوتیوب و گوگل تا ایکس

عاملی در تشریح مخاطرات پیچیده‌تر هوش مصنوعی اظهار کرد: هنگامی که از داده‌های جهانی و اجتماعی صحبت می‌کنیم، با سکوهایی مانند یوتیوب، گوگل و ایکس مواجه هستیم که قدرت داده‌ای بسیار بزرگی پیدا کرده‌اند.

وی افزود: در سال ۱۳۸۹ کتابی با عنوان «استعمار مجازی آمریکا» نوشتیم و در آن هشت سکو را بررسی کردیم تا مشخص شود این سکوها چه قدرت داده‌ای پیدا کرده‌اند.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی گفت: مسئله فقط حجم داده‌ها نیست، بلکه این است که ما در فرایند استفاده از این سکوها، خودمان در معرض تأثیرات فرهنگی و اجتماعی قرار می‌گیریم و الگوهای فرهنگی و اجتماعی ما در این محیط شکل می‌گیرد.

وی تصریح کرد: از این منظر، مخاطرات هوش مصنوعی بسیار پیچیده‌تر از کاربردهای آشکار نظامی آن است.

عاملی در تشریح نخستین راهبرد پیشنهادی خود گفت: راهبرد نخست این است که رشد و پیشرفت هوش مصنوعی باید در مسیر رشد و کمال انسان قرار گیرد. قرآن کریم با بهره‌گیری از فناوری برای کمال انسان موافق است.

وی افزود: کمال انسان در این است که انرژی خود را صرف امور بیهوده نکند. هنگامی که انسان می‌تواند با استفاده از صنعت، کشاورزی قدرتمندتری ایجاد کند یا صنعت خودروسازی دقیق‌تر و ظریف‌تری به وجود آورد، ضرورتی ندارد که صرفاً به توان یدی خود متکی باشد.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی تأکید کرد: با این حال، این مسیر کمال نباید به تخریب کرامت انسانی منجر شود.

وی اظهار کرد: کرامت انسانی به این معناست که انسان همچنان انسان باشد و آدمیت و کرامت او به رسمیت شناخته شود. در بحث شهروندی نیز یکی از پایه‌های اصلی، به‌رسمیت‌شناختن انسان یا «Recognition» است؛ یعنی انسان را به حساب آوردن.

عاملی افزود: انسان نباید در یک محیط تحقیر شود یا مورد تبعیض قرار گیرد. هوش مصنوعی می‌تواند با یک الگوریتم و یک کد ساده، تبعیض ایجاد کند؛ برای مثال، خدمات را به سفیدپوستان ارائه دهد، اما سیاه‌پوستان یا رنگین‌پوستان را از دریافت آن محروم کند.

وی تصریح کرد: بنابراین امکان ایجاد کدنویسی تبعیض‌آمیز کاملاً وجود دارد و باید مراقب بود که توسعه هوش مصنوعی به نقض کرامت انسانی منجر نشود.

راهبرد دوم؛ هوش مصنوعی باید تسهیل‌کننده و نظام‌مندکننده زندگی انسان باشد

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی در تشریح راهبرد دوم اظهار کرد: راهبرد دوم بر شرافتی استوار است که اسلام برای علم قائل است. بر این اساس، فناوری باید تسهیل‌کننده و نظام‌مندکننده زندگی انسان باشد.

وی افزود: حکمرانی الکترونیک و هوشمند یکی از مهم‌ترین مصادیق این راهبرد است؛ زیرا می‌تواند فرایندهای زندگی مردم را تسهیل کند.

عاملی با اشاره به وضعیت علمی ایران در حوزه هوش مصنوعی گفت: زمانی در حوزه شبکه‌های عصبی رتبه ششم جهانی را داشتیم و در تولید مقالات علمی نیز در رتبه‌های یازدهم تا سیزدهم قرار داشتیم، اما در به‌کارگیری هوش مصنوعی رتبه ۱۰۱ را داریم.

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران تأکید کرد: ما از این محیط استفاده نمی‌کنیم. به نوعی آسیب‌های هوش مصنوعی در قالب جنگ متوجه ما می‌شود، اما نمی‌توانیم از ظرفیت آن برای ایجاد زندگی شرافتمندانه و آرام استفاده کنیم.

عاملی در تبیین مبانی قرآنی راهبرد دوم به آیه ۱۳ سوره جاثیه اشاره کرد: وَسَخَّرَ لَكُم مَّا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مِّنْهُ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَآيَاتٍ لِّقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ. در این آیه و آیات مشابه، موضوع مهمی مطرح است. برداشت من از مفهوم «آیات» در اینجا، توانایی رمزگشایی از پیچیدگی‌های جهان هستی است.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی افزود: کسی می‌تواند پیچیدگی‌های جهان هستی را بفهمد که توانایی رمزگشایی از آنها را داشته باشد. جهان هستی پر از رمز است و هنگامی که کسی هوش مصنوعی را طراحی می‌کند، در واقع بخشی از رمزهای اصلی را کشف کرده و توانسته است آنها را به کد تبدیل کند.

وی همچنین به آیه ۱۹۰ سوره آل‌عمران اشاره کرد: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلَافِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ لَآيَاتٍ لِّأُولِي الْأَلْبَابِ. مقصود از این آیات صرفاً آن نیست که به آفرینش آسمان‌ها و زمین نگاه کنیم و بگوییم اینها نشانه خداوند هستند؛ زیرا این موضوع بدیهی است. مسئله مهم‌تر آن است که بتوانیم این نشانه‌ها را رمزگشایی کنیم.

وی افزود: انسان برای آن آفریده شده است که از ظرفیت‌های آسمان و زمین بهره‌مند شود و بر این ظرفیت‌ها تسلط علمی پیدا کند. بنابراین فناوری باید در خدمت شناخت، تسخیر و بهره‌برداری درست از امکانات جهان هستی باشد.

راهبرد سوم؛ رفع وابستگی انسان به مسیر هوش مصنوعی

عاملی در تشریح سومین راهبرد اظهار کرد: راهبرد سوم، رفع انحصار و وابستگی انسان به مسیر هوش مصنوعی است. این موضوع به جنبه آسیب‌زای فناوری ارتباط دارد.

وی افزود: هوش مصنوعی می‌تواند انسان را کاملاً منفعل کند، توانایی‌های او را بگیرد و به موجودی تبدیل کند که اراده و توانایی لازم برای انجام فعالیت‌های خود را از دست داده است.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با ذکر مثالی از مراقبت از افراد دارای ناتوانی جسمی گفت: در نظام‌های نگهداری و توان‌بخشی، تلاش می‌شود افراد دارای محدودیت جسمی تا حد امکان توانمندی خود را بازیابند و بتوانند کارهای شخصی‌شان را انجام دهند؛ زیرا هدف آن نیست که فرد به‌طور کامل وابسته شود.

وی افزود: در حوزه هوش مصنوعی نیز مسئله مشابهی وجود دارد. اگر هوش مصنوعی جای مغز انسان را بگیرد، می‌تواند نوعی ناتوان‌سازی مغز ایجاد کند.

عاملی تأکید کرد: اگر نتوانیم از این فناوری درست استفاده کنیم و اجازه دهیم جای نوآوری و خلاقیت انسان را بگیرد، با خطر بزرگی مواجه خواهیم شد؛ هرچند به نظر من، هوش مصنوعی نمی‌تواند به‌طور کامل جایگزین خلاقیت انسان شود.

انسان از ظرفیت اصلاح و ترمیم برخوردار است

وی در ادامه با اشاره به مفهوم مهندسی بافت اظهار کرد: در مهندسی بافت گفته می‌شود که بافت‌های ناسالم به کمک بافت‌های سالم ترمیم می‌شوند.

عاملی افزود: انسان نیز از قدرت ترمیم‌کنندگی برخوردار است. انسان می‌خواهد در فرایندهای زندگی حضور فعال داشته باشد، کار کند و نقش خود را ایفا کند؛ به همین دلیل، ظرفیت اصلاح و بازسازی در او وجود دارد.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی تأکید کرد: نباید اجازه دهیم هوش مصنوعی این ویژگی انسان را تضعیف کند و او را به موجودی صرفاً مصرف‌کننده تبدیل کند.

عاملی در ادامه راهبرد سوم به آیه ۱۱۳ سوره هود اشاره کرد: وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ وَمَا لَكُم مِّن دُونِ اللَّهِ مِنْ أَوْلِيَاءَ ثُمَّ لَا تُنصَرُونَ. وی با اشاره به مضمون این آیه گفت: به سوی کسانی که ظلم می‌کنند متمایل نشوید که آتش شما را فرا می‌گیرد و غیر از خداوند سرپرستی نخواهید داشت و سپس یاری نخواهید شد.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی افزود: در راهبرد سوم، بر جلوگیری از استیلای ماشین بر انسان تأکید داریم. انسان نباید به‌گونه‌ای به فناوری وابسته شود که اختیار و اراده خود را از دست بدهد.

عاملی چهارمین راهبرد را جلوگیری از تضعیف توانایی‌های انسان و نسل‌های آینده دانست و گفت: هوش مصنوعی نباید موجب تضعیف توانایی‌های انسان و نسل‌های آینده شود. این خطر بزرگی است که باید به هر شکل ممکن با آن مواجه شویم.

وی افزود: در کنار توسعه هوش مصنوعی، باید تقویت تفکر و خلاقیت، افزایش یادگیری، توسعه مهارت‌ها و توانمندسازی نسل آینده مورد توجه قرار گیرد.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی اظهار کرد: از سوی دیگر، ممکن است کاهش توانایی تفکر و خلاقیت، وابستگی و تنبلی فکری و عملی اتفاق بیفتد. بنابراین باید میان بهره‌گیری از فناوری و حفظ توانایی‌های انسان تعادل برقرار شود.

عاملی در ادامه با اشاره به ماهیت سکوهای دیجیتال گفت: برای مثال، در سکویی مانند ایکس، مجموعه بسیار گسترده‌ای از برنامه‌ها و قابلیت‌های کاربردی وجود دارد که هرکدام بخشی از نیازهای کاربران را پاسخ می‌دهند.

وی افزود: ماهیت سکو این است که همه چیز را در یک جا گردآوری کند و تلاش کند نیازهای مرتبط با یک موضوع را در محیطی واحد پاسخ دهد.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی با اشاره به تحول فعالیت آمازون اظهار کرد: آمازون زمانی فقط برای خریدوفروش کتاب بود، اما امروز تقریباً هر چیزی که قابلیت فروش داشته باشد، در این سکو عرضه می‌شود.

وی ادامه داد: بنابراین سکو نوعی پیوستگی میان خدمات ایجاد می‌کند و این پیوستگی می‌تواند قابلیت‌های خاصی به وجود آورد. عاملی تأکید کرد: در عین حال، باید توجه داشت که توسعه این قابلیت‌ها به تضعیف استقلال و توانایی‌های انسان منجر نشود.

پیوند ظرفیت‌های هوش مصنوعی با مسئولیت اخلاقی و حکمرانی

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی در جمع‌بندی مباحث خود اظهار کرد: باید میان ظرفیت‌های هوش مصنوعی در حوزه زمان، پردازشگری، درهم‌تنیدگی، زمان مجازی و تحول تعاملات انسانی، با مخاطرات و مسئولیت‌های اخلاقی و حکمرانی آن پیوند برقرار کرد.

وی افزود: هوش مصنوعی از یک سو ظرفیت‌های عظیمی برای اداره امور جهان ایجاد می‌کند و از سوی دیگر، می‌تواند تحولات گسترده‌ای در تعاملات انسانی به وجود آورد.

عاملی با اشاره به کاربردهای هوش مصنوعی در مدیریت شهری گفت: یکی از مسائل مهم شهرهای بزرگ، موضوع کربن و آلودگی ناشی از تردد خودروهاست.

وی افزود: امروزه با استفاده از سامانه‌های هوشمند، امکان کنترل این مسئله فراهم شده است. برای مثال، چراغ‌های راهنمایی و رانندگی بر اساس تراکم خودروها زمان‌بندی می‌شوند.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی ادامه داد: این سامانه‌ها با استفاده از قابلیت شناسایی یا «Detection»، وضعیت موجود را تشخیص می‌دهند.

وی توضیح داد: در مفاهیم سایبرنتیک، Detection  به معنای «Perception of Existence» یا دریافت موجودیت پدیده‌هاست. به این معنا که سامانه می‌تواند وجود یک پدیده را شناسایی کند.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: بر همین اساس، هوش مصنوعی می‌تواند پدیده شر و پدیده خیر را نیز در چارچوب داده‌ها و سازوکارهای تعریف‌شده شناسایی کند.

عاملی در بخش پایانی سخنان خود با تأکید بر ضرورت سازگاری فناوری با طبیعت زندگی و فطرت الهی انسان اظهار کرد: باید از یک پیچیدگی به ساده‌سازی برسیم و از ساده‌سازی نیز به درک پیچیدگی‌های جدید حرکت کنیم.

وی افزود: فناوری را تا زمانی از نظر کارکردی مثبت می‌دانیم که بتواند فطرت انسان را حفظ کند، سلامت او را تأمین کند و روابط انسانی را تقویت کند.

رئیس دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران با اشاره به مسئله تنهایی در جهان معاصر گفت: امروز یکی از مسائل مهم، انزوای انسان و گسترش پدیده تنهایی است. تنهایی به مسئله بزرگی در جهان تبدیل شده است.

وی افزود: منظور از تنهایی فقط این نیست که فرزندان ازدواج کنند و از خانواده جدا شوند یا پدر و مادر تنها بمانند؛ بلکه مسئله این است که انسان ممکن است در جمع حضور داشته باشد، اما همچنان تنها باشد.

وی تأکید کرد: فناوری زمانی مایه حیات، رشد و شکوفایی انسان است که با طبیعت زندگی و فطرت الهی انسان سازگار باشد.

هوش مصنوعی کوانتومی آخرین فناوری قدرتمند بشر نخواهد بود

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی در ادامه اظهار کرد: هوش مصنوعی و هوش مصنوعی کوانتومی نخستین و آخرین فناوری‌های قدرتمند و رقومی نخواهند بود. مسیر نوآوری و ساخته‌های انسان با توجه به ظرفیت سیال روح الهی همچنان ادامه دارد.

عاملی با اشاره به جایگاه انسان در نظام آفرینش گفت: انسان با جایگاه خلیفةاللهی و ظرفیت عظیمی که برای تعالی دارد، هنوز با افق‌های ناشناخته فراوانی روبه‌روست و بسیاری از دستاوردهای علمی و فناورانه هنوز به وجود نیامده‌اند.

وی با اشاره به روایات مهدویت اظهار کرد: در روایات مهدویت آمده است که علم ۲۷ جزء دارد و تا زمان ظهور حضرت ولی‌عصر(عج)، تنها دو جزء آن برای بشر آشکار شده است و ۲۵ جزء دیگر در دوران ظهور امام آشکار خواهد شد.

رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی افزود: این روایت نشان می‌دهد که راه بسیار گسترده‌ای در حوزه علم و دانش پیش روی انسان قرار دارد و دوران شکوفایی علم و دانش همچنان ادامه خواهد یافت.

عاملی در پایان سخنان خود تأکید کرد: اگر فناوری‌های جدید از مسیر فطرت و اخلاق الهی فاصله بگیرند، می‌توانند به ابزاری برای تخریب کرامت انسانی، گسترش فساد و تهدید زندگی تبدیل شوند.

وی افزود: بنابراین باید از این ظرفیت عظیم با مسئولیت، حکمت و در چارچوب ارزش‌های الهی بهره برد. رئیس شورای تحول و ارتقای علوم انسانی در پایان خاطرنشان کرد: فناوری زمانی مایه حیات، رشد و شکوفایی انسان است که با طبیعت زندگی و فطرت الهی انسان سازگار باشد.