«هوش افزوده» رویکرد جدید سما در آموزش هوش مصنوعی؛ تربیت دانش‌آموزان پرسشگر، خلاق و مسئولیت‌پذیر
محمدرضا حق‌دوست، مدیر پروژه آموزش هوش مصنوعی مدارس سما، در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری آنا، با اشاره به اجرای طرح پایلوت آموزش هوش مصنوعی در ۲۱ مدرسه سما در سال گذشته اظهار کرد: امسال نیز همان خط فکری را دنبال کردیم، اما رویکرد محوری ما «مغزآگاهی» است. در این رویکرد به دنبال پرداختن به یک موضوع بسیار مهم هستیم و آن، آماده‌سازی دانش‌آموزان برای زیستن در آینده از طریق شناخت مغز، تقویت توانایی‌های شناختی و پرورش مهارت‌های ضروری زندگی است.
وی افزود: ما امسال به دنبال پرورش معلم هوش مصنوعی نیستیم؛ بلکه هدفمان پرورش مربیان هوش مصنوعی است. وقتی از یک مربی صحبت می‌کنیم، منظور فردی است که نگاهش به افراد، نگاهی جامعه‌گرا و آینده‌نگر است و به مهارت‌های آینده یا همان Future Skills توجه دارد. چنین فردی صرفاً انتقال‌دهنده اطلاعات نیست، بلکه به رشد توانمندی‌های افراد کمک می‌کند و زمینه پرورش مهارت‌هایی مانند تفکر انتقادی، خلاقیت، مهارت‌های اجتماعی و دیگر توانایی‌های ضروری برای آینده را فراهم می‌سازد.
مدیر پروژه آموزش هوش مصنوعی مدارس سما با تأکید بر اهمیت فراشناخت و مغزآگاهی ادامه داد: یکی از مهم‌ترین مهارت‌های ضروری برای زیستن در نسل آینده، مهارت فراشناخت یا همان مغزآگاهی است. برای اینکه بتوانیم درباره آینده آموزش صحبت کنیم، باید به این موضوع توجه داشته باشیم که دانش‌آموزان تا چه اندازه مغز خود و فرایندهای یادگیری‌شان را می‌شناسند و چگونه می‌توانند با شناخت بهتر این فرایندها، توانایی‌های خود را توسعه دهند.
اقتصاد توجه و ضرورت آموزش مغزآگاهی به دانش‌آموزان
حق‌دوست با اشاره به رقابت گسترده برای جلب توجه دانش‌آموزان بیان کرد: امروز در دنیایی زندگی می‌کنیم که به دلیل محدودیت توجه، با نوعی رقابت برای جلب آن مواجه هستیم. فضای مجازی، شبکه‌های اجتماعی و مدرسه هرکدام به‌نوعی تلاش می‌کنند توجه دانش‌آموز را به خود جلب کنند. در چنین شرایطی، ما باید بتوانیم توجه بچه‌ها را به اهدافشان معطوف کنیم و به آنان کمک کنیم تا آگاهانه‌تر درباره آنچه می‌خواهند یاد بگیرند و مسیری که می‌خواهند در زندگی دنبال کنند، تصمیم بگیرند.
وی افزود: یکی از نکات مهم این است که باید به دانش‌آموزان مغزآگاهی بیاموزیم تا متوجه شوند شناخت مغز می‌تواند به تغییر و بهبود عملکرد آن کمک کند. به بیان دیگر، دانش‌آموز باید بداند که با شناخت بهتر مغز و فرایندهای یادگیری خود، می‌تواند در مسیر رشد و تقویت توانایی‌هایش گام بردارد.
مدیر پروژه آموزش هوش مصنوعی مدارس سما با اشاره به ارتباط میان هوش طبیعی و هوش مصنوعی اظهار کرد: آنچه امروز از آن با عنوان هوش مصنوعی یا Artificial Intelligence یاد می‌کنیم، از ساختار مغز انسان الهام گرفته است. بنابراین، پیش از آنکه بخواهیم صرفاً به سراغ شناخت ابزارهای هوش مصنوعی برویم، باید هوش طبیعی و مغز انسان را بشناسیم.
وی ادامه داد: شناخت مغز، مقدمه‌ای برای تغییر و بهبود عملکرد آن است. ما می‌خواهیم دانش‌آموزان در کنار آشنایی با فناوری‌های جدید، اصالت انسانی خود را حفظ کنند، خلاق باشند و نگاه انتقادی داشته باشند. اگر این شناخت شکل بگیرد، دانش‌آموز می‌تواند با آگاهی بیشتری از فناوری استفاده کند و به‌جای آنکه صرفاً مصرف‌کننده ابزارها باشد، از آنها برای تقویت توانایی‌های خود بهره ببرد.
«هوش افزوده»؛ شعار جدید آموزش هوش مصنوعی در مدارس سما
حق‌دوست با تشریح کلیدواژه محوری برنامه امسال مدارس سما گفت: کلیدواژه ما در سال جاری «هوش افزوده» است. امسال در مجموعه مدارس سما، هوش مصنوعی را به‌مثابه هوش افزوده تعریف کرده‌ایم و با همین شعار پیش می‌رویم؛ زیرا همچنان اصالت و مسئولیت بر عهده انسان است.
وی افزود: منظور ما از هوش افزوده این است که هوش مصنوعی در کنار توانایی‌های انسانی قرار بگیرد و به تقویت آنها کمک کند. قرار نیست انسان مسئولیت خود را کنار بگذارد یا تصمیم‌گیری و قضاوت را به‌طور کامل به ابزارهای هوشمند واگذار کند. برعکس، ما به دنبال پرورش انسان‌هایی مسئولیت‌پذیر، پرسشگر و منتقد هستیم که در کنار خردی که در جست‌وجوی آن هستند و آن را به دست می‌آورند، از یک ظرفیت افزوده به نام هوش مصنوعی نیز بهره‌مند شوند.
مدیر پروژه آموزش هوش مصنوعی مدارس سما با تأکید بر تخصصی بودن این رویکرد بیان کرد: این متدولوژی، رویکردی تخصصی است که در مجموعه مدارس سما طراحی و امسال در سطح استان تهران پیاده‌سازی می‌شود. هدف آن است که آموزش هوش مصنوعی صرفاً به یادگیری ابزارها محدود نشود، بلکه به بستری برای تقویت توانایی‌های انسانی و جبران بخشی از کمبودهای مهارتی در نظام آموزشی تبدیل شود.
وی ادامه داد: امیدواریم به بهانه زنگ هوش مصنوعی بتوانیم بخشی از نقصان‌های مهارتی موجود در نظام آموزشی را پوشش دهیم. در آموزش امروز، جای خالی تفکر انتقادی به‌وضوح دیده می‌شود؛ همچنین مهارت‌های فراشناختی و مهارت‌های زندگی به توجه بیشتری نیاز دارند. ما می‌خواهیم از ظرفیت آموزش هوش مصنوعی استفاده کنیم تا این مهارت‌ها در کنار یادگیری فناوری تقویت شوند.
چرا آموزش هوش مصنوعی نباید فقط به معرفی ابزارها محدود شود؟
حق‌دوست با اشاره به برخی اسناد بین‌المللی در زمینه آموزش هوش مصنوعی اظهار کرد: وقتی اسناد بین‌المللی مربوط به آموزش هوش مصنوعی را بررسی می‌کنیم، می‌بینیم که در برخی موارد تمرکز بر ابزارها قرار می‌گیرد؛ یعنی آموزش‌ها به این سمت می‌روند که افراد یاد بگیرند چگونه از ابزارهای هوش مصنوعی استفاده کنند. اما مسئله مهم این است که آموزش باید با بافت و زمینه‌ای که دانش‌آموز در آن زندگی و یادگیری می‌کند، تناسب داشته باشد.
وی افزود: دانش‌آموز در مدرسه با مجموعه‌ای از درس‌ها و فعالیت‌ها، از ریاضی و علوم گرفته تا ورزش و تعلیمات دینی، مواجه است. در این فضا باید برای مهارت‌های زندگی، تفکر، تفکر انتقادی و خلاقیت نیز جایگاه مشخصی وجود داشته باشد. اگر صرفاً یک ابزار جدید را وارد این بافت کنیم، بدون آنکه زمینه مناسب برای استفاده از آن فراهم شده باشد، ممکن است این فناوری نتواند به‌درستی با فرایند یادگیری پیوند بخورد و در عمل به‌خوبی در نظام آموزشی ادغام نشود.
مدیر پروژه آموزش هوش مصنوعی مدارس سما ادامه داد: بنابراین، باید آموزش هوش مصنوعی را به‌گونه‌ای طراحی کنیم که با شرایط واقعی آموزش در مدرسه ارتباط داشته باشد. این فناوری باید به تقویت فرایند یادگیری کمک کند و فرصتی برای رشد مهارت‌های شناختی، تفکر، خلاقیت و مهارت‌های زندگی فراهم آورد؛ نه اینکه صرفاً به مجموعه‌ای از ابزارها و روش‌های استفاده از آنها محدود شود.
وی تأکید کرد: اگر قرار است هوش مصنوعی به‌درستی وارد مدارس شود، باید نسبت آن با اهداف تربیتی و آموزشی مشخص باشد. دانش‌آموز باید بداند چگونه از این ابزار استفاده کند، چه محدودیت‌هایی دارد، چگونه پاسخ‌های آن را ارزیابی کند و چگونه مسئولیت استفاده از آن را بپذیرد.
سه هدف اصلی سما؛ تربیت مربیان خلاق، پرورش شهروند دیجیتال و شناسایی استعدادها
حق‌دوست با تشریح چشم‌انداز برنامه آموزش هوش مصنوعی مدارس سما گفت: چشم‌انداز ما چند بخش دارد. نخست، می‌خواهیم مربیانی خلاق و توانمند پرورش دهیم که بتوانند آموزش هوش مصنوعی را با رویکردی متناسب با نیازهای دانش‌آموزان پیش ببرند. این مربیان باید فراتر از آموزش ابزارها حرکت کنند و در تقویت مهارت‌های آینده، تفکر انتقادی و خلاقیت دانش‌آموزان نقش داشته باشند.
وی افزود: هدف دوم، پرورش دانش‌آموزانی پرسشگر است که در گام نخست به شهروندان دیجیتال یا AI Citizens تبدیل شوند؛ یعنی بتوانند در عصر هوش مصنوعی، استفاده‌ای اصولی، آگاهانه، انتقادی و اخلاق‌مدار از فناوری داشته باشند.
مدیر پروژه آموزش هوش مصنوعی مدارس سما ادامه داد: هدف سوم این است که دانش‌آموزانی را که در این حوزه علاقه، استعداد و اشتیاق دارند، شناسایی کنیم و آنها را در مسیر درستی از استعدادپروری قرار دهیم. این دانش‌آموزان باید فرصت داشته باشند توانایی‌های خود را توسعه دهند و در آینده به افرادی اثرگذار و افتخارآفرین در حوزه هوش مصنوعی تبدیل شوند.
وی با تأکید بر اینکه آموزش هوش مصنوعی نباید تنها به گروهی از دانش‌آموزان مستعد محدود شود، اظهار کرد: همه دانش‌آموزان ما باید به شهروندان عصر هوش مصنوعی تبدیل شوند؛ شهروندانی که استفاده از فناوری را به‌صورت اصولی، انتقادی و اخلاق‌مدارانه یاد گرفته‌اند. در کنار این هدف عمومی، باید استعدادها و علاقه‌مندی‌های ویژه را نیز شناسایی کنیم تا دانش‌آموزانی که ظرفیت بیشتری در این حوزه دارند، بتوانند مسیر تخصصی خود را دنبال کنند.
حق‌دوست در پایان خاطرنشان کرد: رویکرد مدارس سما در سال جاری، استفاده از هوش مصنوعی به‌عنوان هوش افزوده و در کنار حفظ اصالت و مسئولیت انسانی است. ما به دنبال آن هستیم که دانش‌آموزان در کنار شناخت مغز و تقویت توانایی‌های شناختی خود، خلاق، پرسشگر، منتقد و مسئولیت‌پذیر باشند و بتوانند از ظرفیت‌های هوش مصنوعی برای رشد فردی و اجتماعی خود استفاده کنند. در این مسیر، پرورش مربیان توانمند، تقویت مهارت‌های ضروری آینده و فراهم کردن زمینه استعدادپروری، سه بخش مهم چشم‌انداز آموزش هوش مصنوعی در مدارس سما استان تهران به شمار می‌روند.
انتهای پیام/
