سواد الگوریتمی نقادانه؛ ضرورتی انکارناپذیر برای دانشجویان در عصر هوش مصنوعی

حسین دشتی عسکری استادیار گروه علوم تربیتی دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوشهر در یادداشتی با موضوع «هوش مصنوعی و سواد الگوریتمی نقادانه؛ ضرورتی انکارناپذیر برای دانشجویان امروز» برای خبرگزاری آنا نوشت؛ حضور گسترده هوش مصنوعی در عرصه آموزش عالی دیگر یک موضوع آینده‌پژوهانه نیست، بلکه به بخشی از واقعیت امروز دانشگاه‌ها تبدیل شده و ابزار‌های مبتنی بر این فناوری، شیوه‌های یاددهی و یادگیری را با تغییرات قابل توجهی مواجه کرده‌اند.

هوش مصنوعی از یک سو می‌تواند زمینه شخصی‌سازی آموزش، تسهیل دسترسی به اطلاعات و استفاده از ظرفیت‌های جدید آموزشی را فراهم کند و از سوی دیگر، پرسش‌هایی جدی درباره کیفیت یادگیری، استقلال فکری، صحت اطلاعات و نحوه استفاده دانشجویان از این فناوری‌ها ایجاد کرده است؛ بنابراین دانشگاه‌ها باید همزمان با توسعه استفاده از این ابزارها، زمینه ارتقای توانایی دانشجویان برای استفاده آگاهانه و مسئولانه از آنها را نیز فراهم کنند.

در گذشته، سواد اطلاعاتی بیشتر بر توانایی جست‌و‌جو، ارزیابی و استفاده از منابع معتبر متمرکز بود؛ اما امروز با گسترش ابزار‌های هوش مصنوعی مولد و الگوریتم‌های پیچیده شبکه‌های اجتماعی، دانشجویان با محیطی مواجه هستند که تشخیص اطلاعات معتبر از محتوای نادرست یا ناقص در آن دشوارتر شده است.

«سواد الگوریتمی» فراتر از مهارت کار با فناوری است و دانشجو باید بداند الگوریتم‌ها چگونه عمل می‌کنند، اطلاعات و خروجی آنها بر چه داده‌هایی استوار است و چه عواملی می‌تواند بر نتیجه نهایی تأثیر بگذارد. به همین دلیل، سواد الگوریتمی نقادانه صرفاً یک مهارت فنی نیست، بلکه توانایی پرسشگری، تحلیل و ارزیابی خروجی‌های تولیدشده توسط سامانه‌های هوشمند را نیز شامل می‌شود.

دانشجویان باید بیاموزند که هر پاسخ تولیدشده توسط یک ابزار هوش مصنوعی لزوماً درست و قابل استناد نیست و خروجی این سامانه‌ها می‌تواند تحت تأثیر داده‌های مورد استفاده، نحوه طراحی الگوریتم و حتی سوگیری‌های موجود در داده‌ها قرار داشته باشد؛ بنابراین استفاده از هوش مصنوعی باید همراه با بررسی، مقایسه منابع و قضاوت علمی کاربر باشد.

لزوم آموزش سواد الگوریتمی در دانشگاه‌ها

دانشگاه نمی‌تواند صرفاً دانشجویان را به استفاده از ابزار‌های هوش مصنوعی تشویق کند، بلکه باید همزمان مهارت استفاده صحیح و نقادانه از این ابزار‌ها را نیز آموزش دهد. در این مسیر، استادان می‌توانند دانشجویان را به جای دریافت منفعلانه پاسخ، به تحلیل و ارزیابی فرآیند تولید پاسخ وادار کنند.

یکی از راهکار‌های مؤثر استفاده از آموزش‌های عملی است و آموزش سواد الگوریتمی زمانی اثربخش‌تر خواهد بود که دانشجو با نمونه‌های واقعی مواجه شود؛ برای مثال، می‌توان در کلاس درس خروجی‌های مختلف یک سامانه هوش مصنوعی را بررسی کرد، میزان صحت آنها را با منابع معتبر سنجید و درباره نقاط قوت و محدودیت‌های این ابزار‌ها گفت‌و‌گو کرد.

در چنین رویکردی، دانشجو صرفاً مصرف‌کننده یک فناوری نخواهد بود، بلکه به کاربری تبدیل می‌شود که می‌تواند درباره اطلاعات دریافت‌شده پرسش کند، آن را ارزیابی و در صورت نیاز اصلاح یا تکمیل کند. این نوع آموزش می‌تواند به تقویت تفکر انتقادی و استقلال علمی دانشجویان کمک کند.

لزوم تدوین چارچوب روشن برای استفاده از هوش مصنوعی

تدوین سیاست‌های روشن دانشگاه‌ها درباره استفاده از هوش مصنوعی ضروری به نظر می‌رسد و دانشگاه‌ها باید چارچوب مشخصی برای استفاده از این فناوری در فرآیند‌های آموزشی و پژوهشی داشته باشند؛ چارچوبی که ضمن فراهم کردن امکان بهره‌گیری از ظرفیت‌های هوش مصنوعی، دانشجویان را به یادگیری عمیق و تولید علمی اصیل نیز پایبند نگه دارد.

دوره‌های آموزشی نیز در این زمینه اهمیت ویژه‌ای دارد و برگزاری دوره‌های توانمندسازی می‌تواند به اعضای هیئت علمی کمک کند تا با ظرفیت‌ها، محدودیت‌ها و روش‌های صحیح استفاده از ابزار‌های هوش مصنوعی بیشتر آشنا شوند و بتوانند این موضوع را متناسب با نیاز‌های رشته‌های مختلف در فرآیند آموزشی خود به کار بگیرند.

درباره اهمیت نگاه میان‌رشته‌ای به هوش مصنوعی آموزش ابعاد اخلاقی و حرفه‌ای استفاده از الگوریتم‌ها نباید صرفاً به رشته‌های مرتبط با فناوری اطلاعات محدود شود؛ چراکه دانشجویان در رشته‌های علوم انسانی، مهندسی، علوم پایه و سایر حوزه‌ها نیز به شکل‌های مختلف با سامانه‌های هوشمند مواجه هستند و باید توانایی ارزیابی و استفاده صحیح از این فناوری را کسب کنند.

هدف، تربیت دانشجویانی آگاه و نقاد در مواجهه با هوش مصنوعی است

هدف از توسعه سواد الگوریتمی نقّادانه، مقابله با هوش مصنوعی یا محدود کردن استفاده از آن نیست؛ بلکه باید تلاش کنیم دانشجویان بتوانند از ظرفیت‌های این فناوری برای پیشبرد اهداف علمی خود بهره ببرند و در عین حال، نسبت به صحت اطلاعات، محدودیت‌ها و نحوه تولید خروجی‌های آن نگاه نقادانه داشته باشند.

دانشگاه‌ها در عصر هوش مصنوعی باید از رویکرد صرفاً انتقال اطلاعات فاصله گرفته و بیش از گذشته بر تقویت قدرت تحلیل، پرسشگری و تفکر انتقادی دانشجویان تمرکز کنند؛ چراکه دانشجوی توانمند در این دوره، کسی است که علاوه بر شناخت ابزارهای هوش مصنوعی، بتواند خروجی آنها را ارزیابی و آگاهانه درباره استفاده از آن تصمیم‌گیری کند.