در آیین بزرگداشت شیخ شهابالدین سهروردی تأکید شد
اشتباه فاجعهبار پلیس در ثبت یک علامت تایپی
صالحی: ملت ایران؛ نماد انسجام و عزت در بزنگاههای تاریخی است/ دیپلماسی میدان صبر و تدبیر است نه شعار
به گزارش خبرگزاری آنا، بنیاد ایرانشناسی ریاست جمهوری با همکاری بنیاد موقوفات دکتر افشار، امروز سهشنبه ۳۰ تیر ۱۴۰۵ میزبان برگزاری آیین رونمایی از کتاب «سفارتنامه ارزنه الروم» و نشست علمی بررسی ابعاد تاریخی، دیپلماتیک و حقوقی این اثر است.
این نشست با حضور دکتر علی اکبر صالحی، رئیس بنیاد ایرانشناسی و وزیر خارجه اسبق، دکتر منصور صفت گل استاد تاریخ دانشگاه تهران، دکتر داریوش رحمانیان استاد تاریخ دانشگاه تهران، دکتر نصرالله صالحی دانشیار دانشگاه فرهنگیان و مصحح کتاب، دکتر عباس قدیمی قیداری استاد تاریخ دانشگاه تبریز و دکتر محسن نیکبین استادیار حقوق بینالملل دانشگاه تهران برگزار شد.
ایران و عثمانی پس از چند سده روابط پرفراز و نشیب، با وساطت روس و انگلیس، برای حل اختلافات در کنفرانس ارزنهالروم حضور یافتند (۱۲۵۹ق). آنها بعد از چهار سال مذاکره، عهدنامه دوم ارزنهالروم را به امضا رساندند (۱۲۶۳ق). هر یک از نمایندگان چهار دولت، اسناد و صورتمجالس مذاکرات را برای دولتهای خود ارسال کرده است.
کتاب حاضر دربردارنده اسناد، مکاتبات و صورتمجالس ارسالی نماینده ایران، میرزاتقیخان وزیرنظام (امیرکبیر) و فرمانها و دستورالعملهای محمدشاه و حاجی میرزاآقاسی به او و همچنین مکاتبات نمایندگان دولتهای روس، انگلیس و عثمانی است که میتواند در شناخت بهتر تاریخ روابط سیاسی و دیپلماسی ایران در دوره قاجار مفید باشد.
در این نشست دکتر علیاکبر صالحی رئیس بنیاد ایرانشناسی و وزیر خارجه اسبق کشورمان با موضوع «مذاکرات طولانی در خدمت منافع ملی، از ارزنهالروم تا برجام» به ایراد سخنرانی پرداخت.
ایران کشور عادی نیست؛ شناخت ملت بزرگ ایران از مسیر شناخت بزرگان
صالحی در آغاز سخنان خود با گرامیداشت یاد و خاطره شهدا و امام راحل (ره) و همچنین با ارج نهادن به مقام شامخ رهبر معظم انقلاب، به تبیین جایگاه ویژه بنیانگذار کبیر انقلاب اسلامی پرداخت و اظهار داشت: گذشت زمان نشان خواهد داد که ما چه رهبر بزرگی را از دست دادیم؛ رهبری که واجد خصوصیات متعددی بودند. اگر بخواهم این ویژگیها را در یک عبارت خلاصه کنم، باید بگویم ایشان انسانی متعلق به حکمت، فقیه، سیاستمدار، دولتمرد، دلسوز و کریم بودند که روحی لطیف داشتند.
رئیس بنیاد ایرانشناسی با یادآوری خاطرات خود از حضور در جلسات با امام خمینی (ره) تاکید کرد: در جلسات، حتی اگر موضوعات غیرعملی هم مطرح میشد، ایشان با رویی گشاده و با دقت کامل به صحبتها گوش میدادند و نظرات بسیار دقیقی ارائه میکردند. بیان این سخنان در چنین شرایطی کمی سنگین و سخت است، اما آنچه میگویم از صمیم قلب است.
وی در ادامه با تغییر محور بحث به موضوع نشست و ضرورت شناخت ایران، افزود: اگر بخواهیم کشور عزیزمان ایران و این ملت بزرگ را بشناسیم، یکی از بهترین راهها، شناختن بزرگان این ملت است؛ بزرگانی که در عرصههای مختلف آثاری ماندگار از خود به جای گذاشتهاند.
صالحی با تاکید بر عظمت ملت ایران تصریح کرد: ایران یک کشور عادی نیست. من این موضوع را نه صرفاً به عنوان یک ایرانی، بلکه بر اساس تجربیات زیسته خود در کشورهای مختلف از آمریکای لاتین و شمالی گرفته تا اروپا و کشورهای عربی بیان میکنم. وقتی در میان مردم این کشورها زندگی میکنید، سوار ماشین میشوید و با آنها تعامل دارید، بدون هیچگونه شائبه، غرضورزی و تعصب وطندوستی به این نتیجه میرسید که ملت ما، ملتی بزرگ است.
ایران؛ خاستگاه حکمت الهی و بنیانگذار بزرگترین امپراتوری جهان باستان
صالحی در ادامه سخنان خود با اشاره به ریشههای تاریخی و تمدنی ملت ایران اظهار داشت: از همان زمانی که ایران و ملت ایران ظهور پیدا کرد، با حکمت الهی ظهور یافت. حکمت از ایران به یونان رفت؛ امری که خود یونانیها نیز به آن معتقدند.
رئیس بنیاد ایرانشناسی با تاکید بر اینکه شناخت افتخارات ملت ایران از مسیر شناخت بزرگان این سرزمین میگذرد، افزود: اگر بخواهم ورقی از تاریخ زرین ایران را بگشایم، فصل نخست آن همان حکمت الهی است و فصل دوم آن به تمدنسازی، سیاستورزی و دولتورزی بازمیگردد. ما در تاریخ «ایرانشهر» خواندهایم که ایران نخستین کشوری بود که شیوه اداره یک کشور بزرگ را تحت عنوان «دیوانسالاری» بنیان نهاد؛ هرچند امروزه این واژه بار معنایی متفاوتی یافته، اما در اصل خود، امری ایجابی و سازنده بوده است.
وزیر اسبق خارجه با یادآوری مطالعهای از نسخه انگلیسی کتابی درباره تاریخ جهان تصریح کرد: در این منبع، برای نخستین بار با واژه «پرشین امپایر» (امپراتوری ایران) روبهرو شدم. نویسنده تاکید کرده بود که این امپراتوری، بزرگترین امپراتوری است که جهان تا به امروز به خود دیده است. در ابتدا تعجب کردم و گفتم حتماً خارجیها غلو میکنند، اما وقتی جستوجو کردم، دیدم این تعبیر و تفسیر بر اساس مستندات تاریخی است.
وی با اشاره به آمار جمعیتی جهان در دوران هخامنشیان توضیح داد: اگر جمعیت جهان در آن زمان را حدود ۷۰ تا ۸۰ میلیون نفر تخمین بزنیم، بیش از ۵۰ میلیون نفر تحت سلطه امپراتوری ایران بودند. این یعنی معادل امروزی آن، اداره بیش از ۵ میلیارد نفر از جمعیت ۸ میلیاردی جهان توسط یک کشور؛ و اینجاست که عظمت ایران باستان آشکار میشود.
صالحی در بخش دیگری از سخنان خود به شخصیت کوروش و منشور او پرداخت و تاکید کرد: یکی از شخصیتهای بزرگی که باید به آن افتخار کنیم، کوروش است. خوشبختانه این شخصیت، شخصیتی مستند است؛ نه اسطوره و نه داستان. وقتی منشور کوروش را در دست داریم و میبینیم در آن چنان درباره حقوق انسان سخن گفته میشود، درمییابیم که او از کجا سرمشق میگرفته است. کوروش در بستر حکمت الهی سخن میگوید و آن منشور را مینویسد که مایه افتخار ایران است.
وی با اشاره به دیدگاه برخی از علمای دینی خاطرنشان کرد: برخی از علمای بزرگ ما میگویند کوروش همان ذوالقرنینی است که در قرآن کریم از او یاد شده است و ما باید به این استناد، آن را مایه استدلال خود قرار دهیم.
رئیس بنیاد ایرانشناسی در پایان این بخش از سخنان خود، ضمن اشاره به ادامه سیر تاریخی بزرگان ایران، گفت: از حکمت الهی و کوروش که بگذریم، به شخصیت بزرگ دیگری میرسیم که مایه افتخار تاریخ ماست؛ امیرکبیر.
ملت ایران؛ نماد انسجام و عزت در بزنگاههای تاریخی / امیرکبیر؛ الگوی حکمرانی خوب از نگاه امام شهید
رئیس بنیاد ایرانشناسی در ادامه سخنان خود با اشاره به شرایط کنونی کشور افزود: ملت شریف ما در حال گذار از دوران سخت و پرحادثهای هستند و در یک سال گذشته، دشوارترین آزمونها و سختترین تجربهها را پشت سر گذاشتهاند. یکی از ویژگیهای بارز ملت ما همینجا ثابت شد؛ اینکه چگونه توانستند در این شرایط سخت، انسجام خود را حفظ کنند.
وی با یادآوری دوران دانشجویی خود در آمریکا تصریح کرد: من در آمریکا دانشجو بودم و در دانشگاههای معتبری همچون پرینستون، هاروارد و استنفورد تحصیل کردم و سالها در نیویورک زندگی کردم. اما آنچه در دوره سختی در ملت خودمان دیدم، بینظیر است. در شرایط سخت معیشتی، وقتی به فروشگاهها و مغازهها سر میزدم، دیدم که چگونه مردم با قناعت و شرافت، عزت خود را حفظ کردهاند و این مایه تحسین است.
وزیر اسبق وزارت خارجه با تاکید بر عظمت و ریشهدار بودن ملت ایران خاطرنشان کرد: من درود میفرستم به این ملت که در بزنگاههای تاریخی، قدر و شرف و عزت خود را درک میکند و حفظ میکند. اینگونه است که ملت ایران توانسته پس از ۳۰۰۰ سال، همچنان به عنوان یک ملت بزرگ در صحنه بینالمللی حضور داشته باشد.
صالحی با مقایسه ایران با سایر تمدنهای کهن جهان افزود: ملتهایی که اینگونه ویژگیها را دارند، به تعداد انگشتهای دست میرسند. بسیاری از تمدنها ظهور کردند و رفتند؛ حتی نام رم نیز تغییر کرد و امروز به ایتالیا معروف است، اما ایران، یونان و مصر همچنان باقی ماندهاند و این مایه افتخار است.
رئیس بنیاد ایرانشناسی در پایان این بخش از سخنان خود، پیش از ورود به بحث اصلی درباره امیرکبیر، به جایگاه این شخصیت بزرگ در اندیشه امام شهید اشاره کرد و گفت: دوست دارم پیش از سخن از ایران، از رهبر شهید انقلاب یاد کنم که به میرزاتقیخان امیرکبیر بسیار علاقه داشتند و همواره از دوران کوتاه صدارت او که منشأ کارهای اصولی شد، به عنوان مدلی برای حکمرانی خوب در ایران یاد میکردند.
امیرکبیر و مذاکرات ارزنهالروم؛ درسهایی برای دیپلماسی معاصر / تشکر از دکتر نصرالله صالحی برای احیای یک سند تاریخی
رئیس بنیاد ایرانشناسی در ادامه سخنان خود، با گرامیداشت یاد و خاطره شهدای جنگ تحمیلی و بهویژه شهید دکتر علی لاریجانی، اظهار داشت: دوست و برادر عزیزم شهید دکتر لاریجانی، واقعاً یک سرمایه برای ایران و نقطه امیدی برای صلح در منطقه بود و دشمنان با ترور، او را از ما گرفتند. رحمت و رضوان خداوند بر تمامی شهیدان این خطه باد.
صالحی سپس با بازگشت به محور اصلی نشست، یعنی کتاب ارزشمند «سفارتنامه ارزنهالروم»، افزود: بر خود واجب میدانم در ابتدا از جناب آقای دکتر نصرالله صالحی که زحمت گردآوری و تدوین این کتاب مهم را بر عهده داشتهاند، صمیمانه تشکر کنم و به ایشان دست مریزاد بگویم.
وی با اشاره به سوابق دکتر نصرالله صالحی تصریح کرد: به عنوان یک ایراندوست و فردی که چند دهه در کشورهای مختلف، از جمله به عنوان نماینده جمهوری اسلامی ایران در آژانس بینالمللی انرژی اتمی و همچنین به عنوان خدمتگزار در وزارت امور خارجه فعالیت کردهاند، باور دارم که این کتاب از یکسو مشمول درسهای ارزشمندی است و از سوی دیگر، یادآور برخی خاطرات شخصیام خواهد بود.
وی با اشاره به کتاب خاطرات خود تحت عنوان «گذری در تاریخ» که شرح مذاکرات هستهای است، خاطرنشان کرد: در مذاکرات برجام با طرف آمریکایی، من نقل قولی دارم که میگوید: «ما یک گروهان بودیم در مقابل یک لشکر». واقعاً یک لشکر! حقیقت این بود که ما نه تنها از نظر تعداد، بلکه از نظر امکانات و پشتیبانی نیز اصلاً قابل مقایسه با طرف مقابل نبودیم.
صالحی با اشاره به جنگ تحمیلی اخیر هم تاکید کرد: آنها مقتدرانه آمده بودند، اما لطف الهی شامل حال ما شد و از این نبرد سربلند بیرون آمدیم.
درسهای تاریخی ارزنهالروم برای دیپلماسی امروز؛ ضرورت واقعبینی و پرهیز از احساسات در مذاکرات
رئیس بنیاد ایرانشناسی با اشاره به اهمیت مطالعه گزارشهای تاریخی برای درک بهتر دیپلماسی کشور اظهار داشت: اگر تاریخ و کتابهای ارزشمند تاریخی را مطالعه کنیم، درمییابیم که نسلهای گذشته ما نیز با چالشهای مشابهی در مذاکرات روبهرو بودهاند. به عنوان نمونه، میرزاتقیخان امیرکبیر با ۲۰۰ همراه رهسپار این مأموریت شد، اما پس از مدتی تنها حدود ۳۰ نفر از همراهان برای او باقی مانده بودند. از میان آنها، افرادی مانند میرزا احمد وقایعنگار و دبیرالملک چراغعلیخان زنگنه نقشآفرینی کردند. مشخص است که این تعداد، از نظر کمیت و کیفیت با نمایندگان دولت عثمانی قابل مقایسه نبود؛ همانطور که مورخان نوشتهاند، ایران در فاصله ۵۰ سال در قرن نوزدهم میلادی، سه بار فرصت جهش به سوی ترقی و اصلاح را از دست داد.
صالحی با تاکید بر ضرورت درسآموزی از تاریخ برای مدیریت بحرانهای کنونی افزود: ما باید فرصتشناس باشیم و درک درستی از امکانات خود و طرف مقابل داشته باشیم. باید بدانیم که چه مقدار توان و ظرفیت داریم و از غلو، احساسات و عواطف، بهویژه برای کسانی که کار مذاکره میکنند، پرهیز کنیم. مذاکرهکنندگان باید واقعیتهای روی زمین را همانگونه که هست ببینند، نه اینکه آرزوهای ذهنی خود را به عنوان واقعیت منعکس کنند. باید دید که اگر در مسیری حرکت میکنیم و با بنبستی روبهرو میشویم، چگونه میتوان آن بنبست را دور زد تا به مقصد رسید. به نظر من، امیرکبیر دقیقاً همین کار را کرد و مقصدی مشخص برای خود تعریف نمود.
وزیر اسبق خارجه با ستایش از تلاشهای تیم مذاکرهکننده ایران در تفاهم اسلامآباد تصریح کرد: دوستان زحمت کشیده وسندی را در ۱۴ بند جمعآوری کردهاند که واقعاً دستمریزاد دارد.
صالحی در ادامه به تطبیق شرایط تاریخی با وضعیت کنونی پرداخت و گفت: بله، ممکن است طرف مقابل کار ناشایستی انجام دهد و فشارهایی را اعمال کند، اما متخصصان میدانند که هر مسیری مشکلات خاص خود را دارد. در چنین شرایطی باید تصمیم گرفت که چه واکنشی نشان دهیم؛ آیا واکنش تند و سخت نشان دهیم یا واکنش نرم و سیاسی؟
رئیس بنیاد ایرانشناسی در جمعبندی این بخش از سخنان خود پیشنهاد داد: اگر من جای مسئولان بودم، برای دو هفته در مجامع جهانی فریاد میزدم و به همان ۱۴ بند استناد میکردم. میگفتم: «این بند یک، این بند پنج و این بند ۱۳ را بخوانید؛ شما ببینید که طرف مقابل خلاف این بندها عمل کرده و خلف وعده نموده است». ما باید با استناد به همین اسناد و با صدای بلند، نقض تعهدات را به نهادهای بینالمللی و دبیرکل سازمان ملل متحد یادآور شویم.
سه فرصت از دسترفته برای اصلاحات در قرن نوزدهم / امیرکبیر؛ الگوی مذاکره ماهرانه و موقعشناس
رئیس بنیاد ایرانشناسی با تاکید بر ضرورت واکاوی دقیقتر ابعاد شخصیتی و دیپلماتیک امیرکبیر اظهار داشت: من این موارد را مطرح میکنم تا با نگاهی دقیقتر به شگفتیهای رفتاری امیرکبیر در این مذاکرات پی ببریم؛ شگفتیهایی که یقین دارم وجود داشتهاند و اسناد تهیهشده توسط پژوهشگران نیز ناظر بر همین واقعیت است.
صالحی با ابراز تأسف از فرصتسوزیهای تاریخی کشور یادآور شد: متأسفانه ما در فاصله ۵۰ سال در قرن نوزدهم میلادی، سه بار فرصت جهش به سوی اصلاحات و ترقی را از دست دادیم. بار اول به سبب وفات عباس میرزا بود؛ مرد بزرگی که میدانست نباید وارد جنگ با روسیه شود، اما مجبور به این کار گردید. او هشدار میداد که نباید با کشوری که دارای خزانه و پشتوانه است، وارد نبرد شد در حالی که ما فاقد آن هستیم. بار دوم این فرصت به واسطه شهادت مرحوم قائممقام فراهانی و بار سوم با شهادت میرزا تقیخان امیرکبیر از دست رفت.
وی با لحنی عاطفی و در حالی که از فقدان چنین شخصیتهایی ابراز تأسف میکرد، افزود: چه ۳۰۰۰ سال پیش در دوران هخامنشیان باشد و چه ۲۰۰ سال پیش، از دست دادن فردی با این کفایت و خصوصیات برجسته که در سنین جوانی به عنوان نماینده ایران در مذاکرات دشوار با عثمانی حاضر شد، ضایعهای بزرگ است.
وزی اسبق خارجه با تشریح اهمیت تاریخی این رویداد تصریح کرد: کنفرانس ارزنهالروم، نخستین نشست بینالمللی بود که در آن اختلافهای دیرینه ایران و عثمانی با حضور نمایندگان دو قدرت بزرگ آن زمان، یعنی انگلیس و روسیه، مورد گفتوگو قرار گرفت.
صالحی خاطرنشان کرد: صورتمجالس این مذاکرات نشان میدهد میرزا تقیخان بسیار سنجیده سخن میگفته است. او موقعشناس بود و در مذاکرات شیوهای بسیار ماهرانه داشت.
وی در پایان این بخش از سخنان خود با پرهیز از سادهانگاری فرآیند مذاکرات تاکید کرد: مذاکره تنها احوالپرسی و ابراز عواطف انسانی نیست و من از سادهسازی آن پرهیز میکنم. امیرکبیر میدانست کجا باید دست بالا را بگیرد و کجا کوتاه بیاید؛ کجا باید استوار باشد و تندی نماید و کجا باید گذشت کند و نرمش نشان دهد. همه این موارد کاملاً کنترلشده بود، زیرا خشم و عصبانیت در دیپلماسی میتواند همه دستاوردها را نابود کند.
دیپلماسی میدان صبر و تدبیر است نه شعار / ضرورت انتشار اسناد مذاکرات برای انتقال تجربه به نسلهای آینده
رئیس بنیاد ایرانشناسی در بخش دیگری از سخنان خود با تاکید بر ماندگاری آثار مذاکرات موفق اظهار داشت: مذاکرات موفق مانند باقیات و صالحات هستند که نسلهای بعدی از آثارشان بهرهمند میشوند؛ نمونه بارز آن این است که امروز ما چند نسل پس از امیرکبیر دور هم جمع شدهایم تا کار این مرد بزرگ را تکریم و قدردانی کنیم.
صالحی با بیان اینکه مهمترین درس این کتاب فراتر از یک معاهده تاریخی است، افزود: «سفارتنامه ارزنهالروم» به ما نشان میدهد که دیپلماسی نه عرصه شعار، بلکه میدان صبر، تدبیر، شناخت دقیق طرف مقابل، استقامت و انعطاف هوشمندانه در حفظ منافع ملی است. در شرایط سخت، هر موافقتنامه، معاهده صلح یا قطعنامهای که در تاریخ ثبت شده، حاصل ساعتها، روزها و گاه سالها مذاکره، گفتوگو، چانهزنی، مقاومت و تدبیر بوده است.
وزیر خارجه اسبق خارجه با اشاره به تجربه زیسته خود در مذاکرات هستهای تصریح کرد: نباید از یاد ببریم که پشت هر سطر این اسناد، تلاشهای طاقتفرسای دیپلماتهایی نهفته است که در سکوت و دور از هیاهو برای منافع کشور خود کوشیدهاند. من نیز به عنوان کسی که در بخشی از مذاکرات مهم دهههای اخیر جمهوری اسلامی ایران حضور داشتهام، از نزدیک شاهد فاصله میان واقعیت مذاکرات و روایتهایی بودهام که بعدها درباره آن ساخته میشود.
وی با انتقاد از تحریف واقعیتها در روایتهای عمومی خاطرنشان کرد: متأسفانه برخی با فتوشاپ و ساختن روایتهای دروغین، تلاش میکنند حقایق را وارونه جلوه دهند و مصداق همان ضربالمثل شدهاند که «دروغ را آنقدر بگو تا جا بیفتد».
صالحی در ادامه تاکید کرد: همانگونه که انتشار این اثر، روایتی دقیقتر از مذاکرات ارزنهالروم را پیش روی ما قرار داده است، خواهش میکنم دیگر معاهدات و مذاکرات سرنوشتساز تاریخ ایران را نیز با نگاهی دوباره بررسی کنیم. جای بسی تأسف است که در تاریخنگاری معاصر ما، غالباً مذاکرات موفق دیپلماتیک را با روایت سازشکاری و حتی خیانتکاری همراه میکنند؛ در حالی که تاریخ همواره پیچیدهتر از روایتهای ساده و یکسویه است.
رئیس بنیاد ایرانشناسی با اشاره به ضرورت دسترسی جامعه به اسناد مستند افزود: جامعه ما بیش از هر زمان دیگری نیازمند شنیدن روایتهای مستند، کمتر شنیدهشده و مبتنی بر اسناد است تا بداند در بسیاری از این مذاکرات، تلاش برای حفظ منافع ایران بسیار دشوارتر و پیچیدهتر از آن چیزی بوده که بعدها در روایتهای عمومی بازتاب یافته است.
وی در ادامه با اشاره به سابقه مذاکرات ایران و آمریکا در دهههای اخیر گفت: پیش از آنکه در دولت آقای روحانی مذاکرات مستقیم با آمریکا آغاز شود، در دولت آقای دکتر جلیلی نیز مذاکرات ۵+۱ و آنچه به مذاکرات «مسیر دوم» یا مذاکرات track ۲ معروف شد، در جریان بود و وقتی دولت عوض شد، همان مسیر در قالب برجام توسط دکتر ظریف ادامه یافت. تمام این مراحل کاملاً مستند است.
صالحی با تاکید بر ضرورت انتشار عمومی اسناد مذاکرات خاطرنشان کرد: ما باید این تجربه را از نسلی به نسل دیگر منتقل کنیم تا نقاط ضعف نسلهای قبل تکرار نشود و بر نقاط قوت آن تاکید گردد.
مذاکره نه فضیلت مطلق و نه امری مسموم است/ دیپلماسی تجلی مقاومت و میراث تمدنی ایران
رئیس بنیاد ایرانشناسی در بخش دیگری از سخنان خود با نگاهی به آینده و ارزیابی تاریخی توافق هستهای اظهار داشت: برجام افتخاری در تاریخ مذاکرات دیپلماتیک ایران است. شاید صد سال دیگر، محققان و مورخان درباره اهمیت مذاکرات برجام همانگونه گفتوگو و تحلیل کنند که امروز ما درباره مذاکرات تاریخی گذشته بحث میکنیم.
صالحی با اشاره به گذشت ۱۱ سال از عمر برجام و تلاشهای ناکام برای احیای آن افزود: پس از سالها تحریم و دو جنگ تحمیلی ظالمانه، بیش از هر زمان دیگری مشخص شده است که رویکرد برجام چقدر برای منافع ملی ما مفید بود. به هم خوردن این توافق که مسئولیت آن قطعاً با دونالد ترامپ، رئیسجمهور وقت آمریکا بود، خسارت بزرگی به کشور وارد کرد.
وی با یادآوری وضعیت اقتصادی آن دوران تصریح کرد: در آن زمان رشد اقتصادی کشور دو رقمی بود و میزان سرمایهگذاری به حدی رونق داشت که شرکتها برای اجاره دفتر در خیابان ولیعصر با کمبود فضا مواجه بودند و این نشاندهنده پویایی اقتصادی کشور در سایه دیپلماسی موفق بود.
وی با تاکید بر دشواری ذاتی دیپلماسی خاطرنشان کرد: همگان اکنون فهمیدهاند که دیپلماسی چقدر دشوار، رسیدن به نتیجه چقدر غیربدیهی و دیپلماسی چقدر بدون جایگزین است. امروز نیز ایران در برابر یک بزنگاه مهم تاریخی قرار دارد و گفتوگو و مذاکره همچنان یکی از بهترین ابزارهای تامین منافع ملی است.
صالحی با اشاره به ابیاتی از سعدی شیرازی گفت: «چو شمشیر پیکار برداشتی / نگه دار پنهان ره آشتی» گفت: این بیت به خوبی نشان میدهد که حتی در اوج آمادگی برای دفاع، باید راه آشتی و صلح را نیز گشوده نگه داشت.
رئیس بنیاد ایرانشناسی با تبیین ماهیت مذاکره تاکید کرد: باور من این است که مذاکره به خودی خود نه فضیلتی مطلق است و نه امری مسموم. ارزش هر مذاکره را باید بر پایه آنچه برای ملت به دست میآید و آنچه در برابر آن واگذار میشود، سنجید. مذاکره در نهایت سه حالت دارد: یا داده و ستانده برابر است، یا ستانده بیشتر از داده است که به نفع ماست، و یا ستانده کمتر از داده است که مذاکره ناموفقی محسوب میشود.
وی با اشاره به دیدارهای گذشته خود با رهبر معظم انقلاب افزود: این دیدگاه را در سالهای قبل در دیدار با رهبر عزیز و شهیدمان نیز مطرح کردهام. از این رو شایسته است نگاه مطلقاً منفی به اصل مذاکره را کنار بگذاریم و به فرزندان این سرزمین که مسئولیت نمایندگی ملت ایران را بر عهده دارند، اعتماد کنیم.
صالحی با نقل قولی از رئیسجمهور آمریکا خاطرنشان کرد: حتی رئیسجمهور آمریکا نیز اذعان داشته است که ایرانیان در هیچ مذاکرهای شکست نخوردهاند. فارغ از اینکه گوینده این جمله کیست، مضمون آن یادآور حقیقتی مهم است: دیپلماسی ایرانی همراه با اتکا به منافع ملی، توانسته بهطور شایستهای از حقوق کشور دفاع کند.
وزیر اسبق خارجه دیپلماسی ایرانی را بخشی از میراث تمدنی پرشکوه این سرزمین دانست و گفت: دیپلماسی ما میراث امثال امیرکبیرها و قائممقامهاست. باید این میراث را ارج نهیم، با اهتمام مستندسازی کنیم و برای نسلهای آینده به یادگار بگذاریم.
صالحی با تجلیل از نقش صلحآوران در تاریخ ایران تاکید کرد: باید بپذیریم که صلحآوران به اندازه نیروهای مسلح غیورمان برای استقلال، سربلندی و اعتلای این تمدن کوشیدهاند. شخصیتهای بزرگی مانند قائممقام فراهانی و عباس میرزا، به همان اندازه که در میدان جنگ میدرخشیدند، در عرصه صلح و دیپلماسی نیز پیشتاز بودند.
وی در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به مسئولیت خطیر مذاکرهکنندگان کنونی اظهار داشت: امروز نیز شخصیتی مسئولیت مذاکرات ما را بر عهده دارد که خود سردار میدان نبرد و از بازماندگان نسل فرماندهان نامدار و شهید است. نباید سرمایههای خود را با اتهامزنی ناامید و دلسرد کنیم.
رئیس بنیاد ایرانشناسی در جمعبندی نهایی خاطرنشان کرد: ایران امروز با دشمنان ظالم، زورگو و غدار روبهرو است که مواجهه با آنها نیازمند تفکر، تعقل و تدبیر است. دیپلماسی نه رقیب مقاومت و نه بدیل آن، بلکه یکی از مهمترین نمودها و تجلیات مقاومت یک ملت است.
صالحی در پایان با درود به نیروهای نظامی کشور دعا کرد: همانگونه که به نیروهای نظامی غیور و شجاع کشورمان در این شرایط خطیر درود میفرستیم، امیدواریم خداوند این سرزمین و ملت بزرگ را از شر دشمنانش محفوظ بدارد و پیروزی نهایی را نصیب این کشور عزیز و دوستداشتنی کند. ایران جان ماست و خداوند این کشور را پیروز ابدی قرار دهد.
پیروزی سربلندانه ایران از بحران کنونی / نگاه استدلالی و اعتقادی به آینده کشور
رئیس بنیاد ایرانشناسی در خاتمه سخنان خود، با ترسیم چشماندازی روشن از آینده کشور و جمعبندی مباحث مطرحشده اظهار داشت: ما باید به مسائل و چالشهای جاری از دو منظر «استدلالی» و «اعتقادی» نگاه کنیم.
صالحی با تاکید بر باورهای راسخ خود به آینده روشن ایران افزود: همانطور که پیشتر اشاره کردم، با استناد به باورهای اعتقادی و به اذن خداوند متعال، هرچند در این مسیر آسیبهایی دیدهایم، اما ایران اسلامی سربلند و پیروز از این بحران و میدان بیرون خواهد آمد و مجدداً مجد و عظمت خود را بازخواهد یافت.
وی با ابراز امیدواری نسبت به جبران مافات و عبور از محدودیتها تصریح کرد: انشاءالله کشورمان با سرعتی باورنکردنی و در مدتی کوتاه، قادر خواهد بود تمامی فشارها، محدودیتها و قیودهایی که دیگران بر ما تحمیل کردهاند را جبران کند و مسیر پیشرفت را با شتاب بیشتری طی نماید.
صالحی در پایان سخنان خود با دعایی برای سربلندی میهن عزیزمان خاطرنشان کرد: امیدواریم ایران انشاءالله همواره سربلند، مقتدر و سرآمد در میان ملل جهان باشد.
ریشهدار بودن سنت دیپلماتیک ایران / تکیه هیئت ارزنهالروم بر تجربه دیوانی و اداری صفوی
منصور صفتگل، استاد تاریخ دانشگاه تهران، در این نشست با اشاره به قدمت و ریشهدار بودن سنت دیپلماتیک در ایران اظهار داشت: آنچه در وهله اول باید به آن توجه کرد، دور و دراز بودن و ریشهدار بودن سنت دیپلماتیک ایران است. ما همواره از این موضوع سخن میگوییم که ایران کشوری کهن است و هزاران سال است که نهادهای دولتی و مدنی در آن فعالیت میکنند؛ معنای این امر آن است که به عنوان یک کشور، همواره سنتی بسیار ریشهدار در عرصه دیپلماسی داشتهایم و ایرانیان تجربه گفتوگو و مذاکره دیپلماتیک را از نسلی به نسل دیگر و از دورهای تاریخی به دورهای دیگر منتقل کردهاند.
وی با تاکید بر زمینه تاریخی قدرتمند مذاکرات ارزنهالروم دوم افزود: اگر بخواهیم به زمینه مهم تاریخی گفتوگوهای دیپلماتیک و مذاکرات تعیین حدود در ارزنهالروم دوم بپردازیم، باید گفت این مذاکرات که در دوره محمدشاه قاجار و به سرپرستی میرزاتقیخان وزیر نظام (امیرکبیر بعدی) صورت گرفت، کاملاً متکی به یک زمینه تاریخی قدرتمند بود. به عبارت دیگر، هیئت ایرانی که در شهر ارزنهالروم نشسته بود و با نظارت نمایندگان دولتهای روسیه و انگلستان با هیئت عثمانی مذاکره میکرد، برای تثبیت حقوق ثابت ایران، بر سنت دیوانی، اداری و مدیریتی قدرتمندی تکیه داشت که در دستگاه دیوانسالاری ایران به طور مکرر منتقل میشد و هیچگاه از دیوانسالاران با تجربه، فرهیخته و نخبه خالی نبود.
استاد تاریخ دانشگاه تهران با قدردانی از تلاشهای محقق این اثر خاطرنشان کرد: در همین راستا، لازم میدانم از دوست و همکار گرامیام جناب آقای دکتر نصرالله صالحی که به شایستگی تمام از عهده تصحیح، انتشار و نگارش مقدمه تحقیقی درخشان برای کتاب «سفارتنامه ارزنهالروم» برآمدند، صمیمانه تقدیر کنم.
تلاش صفویان برای ایجاد نظم نوین منطقهای / بازسازی «نظریه ایران قدیم» در قلمرویی گسترده
صفتگل با تبیین ریشههای این دیپلماسی در دوره صفویه تصریح کرد: «سفارتنامه ارزنهالروم» در حقیقت بازتاب وضع دیپلماتیکی است که بنیان آن در دوره صفویه گذاشته شد. دولت ایران در این دوره، چه در زمان پایتختی تبریز، چه در دوره قزوین و چه در دوره اصفهان، در پی ایجاد یک نظم نوین منطقهای بود. این الگوی جدید هم در محدوده اداری و سیاسی کشور و هم در میان همسایگان و اطراف ایران پیگیری میشد.
وی با اشاره به اهداف عمده این نظم نوین منطقهای در دوره صفویه توضیح داد: یکی از اهداف اصلی، داخلی کردن دریاهای شمال و جنوب بود. وقتی تاریخ ایران در دوره صفویه را ملاحظه میکنیم، درمییابیم که کوشش دولت بر این بود که دریای شمال (خزر) و دریاهای جنوب را بار دیگر به دریاهای داخلی ایران تبدیل کند. در مذاکرات ارزنهالروم نیز مکرراً از سوی نمایندگان دیپلماتیک ایران و گاهی طرف مقابل، به معاهدات قدیم و حدود ایران اشاره میشد و بر سرزمینی که بین فرات و جیحون قرار میگرفت، تاکید میشد.
استاد تاریخ دانشگاه تهران با یادآوری تصور گسترده ایرانیان از قلمرو کشورشان در آن دوران خاطرنشان کرد: البته میدانیم که ایرانیان دوره صفویه تصور کوچکی از سرزمین ایران نداشتند. به عنوان نمونه، ژان شاردن، سیاح فرانسوی که در قرن یازدهم هجری (هفدهم میلادی) سالها در اصفهان زندگی میکرد و با مقامات ایرانی مراوده داشت، نقل میکند که وقتی از آنها میپرسیدم مرزهای کشور ایران که مرتباً از آن نام میبرید کجاست، مقامات دولتی در دوره شاه عباس دوم صفوی به من میگفتند: «ایران جایی است بین دریای سفید (مدیترانه) و رود سن و بین دریای سرخ و آمودریا.»
صفتگل با تاکید بر اینکه این جغرافیای ترسیمشده نشاندهنده وسعت دیدگاه مقامات ایرانی است، افزود: این موضوع نشان میدهد که برخلاف آنچه احتمالاً در اذهان میگذرد، ایرانیان در واقعیت روی زمین، تصور مشخصی از قلمرو و کشور خود داشتند و مطابق با آن تصور عمل میکردند. در قرن شانزدهم میلادی به بعد، دولت ایران در حال بازسازی و اعاده «نظریه ایران قدیم» بود و این امر تنها در حد گفتوگو و ابراز آرزو نبود.
نخستین تجربه مذاکره تعیین حدود در مرزهای غربی / پرهیز ایران از پذیرش تعیین حدود در مرزهای شرقی
وی با اشاره به اقدامات عملی صفویان برای احیای این قلمرو گسترده تصریح کرد: ملاحظه کنید که دولت ایران در خلیج فارس و دریای عمان چه اقداماتی برای پس گرفتن هرمز و دسترسی به سواحل جنوبی انجام داد و همینطور در دریای شمال تا محدوده آستراخان، نظارت دولتی خود را دوباره احیا کرد.
صفتگل در بخش پایانی این بخش از سخنان خود به سابقه مذاکرات تعیین حدود در مرزهای ایران اشاره کرد و گفت: نکته اصلی اینجاست که در طول دوره صفویه، ایران تقریباً هیچگاه زیر بار گفتوگوی دیپلماتیک درباره مرزهای شرقی خود نرفت.
برای اولین بار ما در دوره قاجار و در زمان ناصرالدینشاه، همزمان با این مذاکرات (کمی قبل و بعد از آن)، میبینیم که دولت ایران زیر بار مذاکره تعیین حدود در شرق میرود. اما در مرزهای غربی، ایران پس از جنگهای خونبار و سختی که با عثمانی صورت گرفت، برای اولین بار وارد مذاکره دیپلماتیک تعیین حدود شد.
گذار از تعیین حدود کلی به نقشههای دقیق / ورود قدرتهای سوم به مذاکرات ایران و عثمانی
صفتگل با مقایسه شرایط تنظیم عهدنامه زهاب و مذاکرات ارزنهالروم دوم توضیح داد: عهدنامههای پیشین در دورهای تنظیم شده بودند که امکانات محاسبات مهندسی و نقشهبرداری دقیقِ رایج در قرن نوزدهم وجود نداشت. در دوره صفویه، نقشهنگاران فاقد ابزار و تجهیزات لازم بودند و تنها یک محدوده عمومی تعیین میشد؛ اما در قرن نوزدهم، ایران و عثمانی بر سر نقشهها و مسائل جدید و دقیقتری گفتوگو میکردند.
وی با اشاره به تفاوت ساختاری این مذاکرات با عهدنامه زهاب خاطرنشان کرد: نکته بسیار قابل توجه این است که در تمام گفتوگوهای دیپلماتیک پیشین میان ایران و عثمانی، هیئتها به صورت مستقل مذاکره میکردند و هیچ طرف سومی وجود نداشت. اما در قرن نوزدهم، چه در شرق با افغانها و چه در غرب با عثمانی، نمایندگان روسیه و انگلستان حتماً حضور داشتند.
استاد تاریخ دانشگاه تهران این پرسش را مطرح کرد که آیا این حضور نشاندهنده تنزل قدرت ایران است یا بازتابی از شرایط جدید نظام بینالملل؟ وی افزود: در دوره شاه عباس اول، روسیه یا انگلستان از نظر دولت ایران آنقدر قابل اعتنا و مؤثر نبودند که بتوانند به عنوان نیروی مداخلهگر وارد گفتوگوها شوند، اما در این دوره این مداخله چشمگیر و معنادار است و در مذاکرات بعدی نیز پررنگتر میشود.
فقدان بایگانی مستند در ایران در مقابل استمرار آرشیو عثمانی / احتیاط دیپلماتیک امیرکبیر به دلیل کمبود اسناد
وی با ابراز شگفتی از وضعیت دسترسی به اسناد در آن دوران تصریح کرد: حیرتانگیز است که وزیر نظام در تمام مذاکرات با هیئت عثمانی، از لحاظ دسترسی به اسناد، مدارک، منابع و متون، دستش خالی بود و کمبود شدیدی داشت. در مقابل، هیئت عثمانی مرتباً متون تاریخی، نقشهها، اسناد و مکاتبات را ارائه میکرد. حتی زمانی که امیرکبیر میخواست به عهدنامههای قدیمی استناد کند، مجبور بود از کتابهای عثمانیها کمک بگیرد!
این استاد دانشگاه دلیل این امر را تغییرات مکرر پایتخت در ایران دانست و افزود: صفویان ۲۵۰ سال بر ایران فرمانروایی کردند و گردش کار اداری دولتی که با جهان ارتباط داشته، قطعاً بسیار گسترده بوده است. اما به نظر میرسد تغییرات مکرر پایتخت (از تبریز به شیراز در دوره زندیه و سپس به تهران) به آرشیو دولتی و کتابخانه سلطنتی ایران آسیب زده و این منابع و اسناد در حقیقت از بین رفتهاند. در حالی که استانبول از ابتدای تأسیس سلطنت عثمانی پایتخت باقی مانده و بایگانی آن در دوره مذاکرات وزیر نظام نیز به صورت مستمر و منسجم حفظ شده بود.
صفتگل در پایان این بخش با اشاره به محتوای کتاب حاضر خاطرنشان کرد: گرفتاریهای وزیر نظام در «سفارتنامه» به خوبی روشن است؛ تهران تنها حدود ۴۰ تا ۵۰ سال بود که پایتخت شده و ادارات تازه در حال شکلگیری و استقرار بودند. این واقعیت به خوبی نشان میدهد که چرا امیرکبیر در گفتوگو با عثمانیها بسیار با احتیاط و «دست به عصا» حرکت میکرد و گاهی برای استناد به مدارک و نقشهها دچار مشکل میشد.
در ادامه نشست، دکتر عباس قدیمی قیداری، استاد دانشگاه تبریز، بهصورت برخط با موضوع «سفارتنامهها و زوایای پنهان مهارتهای دیپلماسی در سیاست خارجی دولت قاجار» سخن گفت.
وی با اشاره به نقش مکتب دیپلماسی تبریز در تربیت رجال سیاسی دوره قاجار اظهار کرد: بسیاری از دولتمردان برجسته آن دوره، از جمله امیرکبیر، در فضایی پرورش یافتند که سیاستورزی، شناخت مناسبات بینالمللی، آگاهی از تحولات منطقه و دفاع از منافع ملی، اصول بنیادین آن به شمار میرفت.
قدیمی قیداری افزود: اسناد موجود در «سفارتنامه ارزنهالروم» نشان میدهد که هیئت ایرانی با وجود محدودیتهای فراوان، هرگز از منافع ملی عدول نکرد و همواره تلاش داشت با بهرهگیری از گفتوگو، استدلال حقوقی و شناخت واقعیتهای سیاسی، بهترین نتیجه ممکن را برای کشور به دست آورد.
وی تأکید کرد: مطالعه این اثر به خوبی نشان میدهد که دیپلماسی موفق، تنها محصول قدرت نظامی نیست، بلکه حاصل شناخت دقیق تاریخ، جغرافیا، حقوق، فرهنگ و توانایی مدیریت گفتوگو است.
در ادامه نشست، محسن نیکبین، مشاور معاون پژوهشی بنیاد ایرانشناسی و استادیار حقوق بینالملل دانشگاه تهران، نیز در سخنانی با موضوع «حقوق ثابته ایران در سفارتنامه ارزنهالروم»، به تحلیل یکی از مهمترین مفاهیم حقوقی مطرحشده در این اثر پرداخت.
وی اظهار کرد: اصطلاح «حقوق ثابته» که بارها در مذاکرات امیرکبیر مورد استناد قرار گرفته، صرفاً یک تعبیر ادبی یا سیاسی نیست، بلکه مفهومی حقوقی است که بر پیشینه تاریخی و استمرار حقوق ایران نسبت به سرزمینها و مرزهای خود استوار است.
نیکبین افزود: بررسی دقیق متن مذاکرات نشان میدهد که امیرکبیر تلاش میکند ادعاهای ایران را نه بر پایه مصلحتهای مقطعی، بلکه بر اساس سابقه تاریخی، اسناد موجود و حقوق تثبیتشده کشور استوار کند؛ رویکردی که امروزه نیز در حقوق بینالملل از اهمیت ویژهای برخوردار است.
وی تأکید کرد: این کتاب نشان میدهد که کارگزاران سیاست خارجی ایران در آن دوره، از ادبیات حقوقی پیشرفته و استدلالهای مستحکم برای دفاع از منافع ملی بهره میبردند.
همچنین، در ادامه نشست بررسی کتاب سفارتنامه ارزنه الروم، دکتر داریوش رحمانیان، دانشیار دانشگاه تهران نیز در سخنانی با موضوع «ملاحظاتی پیرامون وضعیت تاریخنگاری ایران در حوزه دیپلماسی و روابط خارجی»، از تلاش علمی دکتر نصرالله صالحی در تصحیح این اثر قدردانی کرد و آن را نتیجه نزدیک به سه دهه پژوهش مستمر دانست.
وی اظهار کرد: یکی از مهمترین ویژگیهای این کتاب، مقدمه پژوهشی دقیق و روشمند آن است که ضمن معرفی پیشینه تاریخی مذاکرات، جایگاه سفارتنامه را در میان متون تاریخی ایران تبیین میکند.
رحمانیان با اشاره به برخی برداشتهای نادرست درباره تاریخ دوره قاجار افزود: مطالعه اسناد این کتاب نشان میدهد که بسیاری از رجال سیاسی ایران برخلاف برخی روایتهای رایج، از شناخت عمیق نسبت به تحولات منطقه، سیاست قدرتهای بزرگ و مناسبات بینالمللی برخوردار بودند و مذاکرات خود را با آگاهی و برنامهریزی پیش میبردند.
وی تصریح کرد: انتشار چنین آثاری میتواند به بازنگری در برخی کلیشههای رایج تاریخنگاری ایران کمک کند و تصویری واقعبینانهتر از توانمندیهای دیپلماتیک ایران در سدههای گذشته ارائه دهد.
در بخش پایانی نشست، نصرالله صالحی، دانشیار دانشگاه فرهنگیان و مصحح کتاب، در سخنانی با موضوع «بازیابی و بازسازی سفارتنامه ارزنهالروم»، به تشریح روند طولانی پژوهش و تصحیح این اثر پرداخت.
وی با قدردانی از همکاری بنیاد ایرانشناسی، بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار و مرکز اسناد وزارت امور خارجه، اظهار کرد: گردآوری و تصحیح این مجموعه حاصل نزدیک به سی سال پژوهش، بررسی نسخههای خطی، مقابله اسناد و مطالعه منابع متعدد تاریخی بوده است.
صالحی افزود: در این پژوهش تلاش شد مجموعهای کاملتر از صورتجلسات مذاکرات، مکاتبات و اسناد مرتبط گردآوری شود؛ اسنادی که بخشی از آنها تاکنون در دسترس پژوهشگران قرار نداشت.
وی با تأکید بر اینکه «سفارتنامه ارزنهالروم» تنها یک متن تاریخی نیست، اظهار کرد: این اثر را میتوان به منزله یک درسنامه جامع در حوزه دیپلماسی، حقوق، تاریخ، جغرافیا و مطالعات مرزی دانست؛ به گونهای که هر صفحه آن ظرفیت انجام پژوهشهای تخصصی مستقل را دارد.
مصحح کتاب همچنین از این اثر به عنوان دومین جلد از مجموعه سفارتنامههای ایران یاد کرد و ابراز امیدواری کرد که انتشار جلدهای بعدی این مجموعه بتواند افقهای تازهای را در مطالعات تاریخ دیپلماسی ایران بگشاید.
در پایان این نشست، با حضور استادان و پژوهشگران، از کتاب «سفارتنامه ارزنهالروم» رونمایی شد و حاضران ضمن گفتوگو درباره ابعاد مختلف این اثر، بر اهمیت انتشار اسناد معتبر تاریخی در شناخت دقیقتر گذشته ایران تأکید کردند.
همچنین نسخههایی از این کتاب در بخش جانبی مراسم با تخفیف ویژه در اختیار علاقهمندان، استادان و پژوهشگران قرار گرفت.
انتهای پیام/
