شدت تب دنگی در افراد مختلف یکسان نیست

در هفته‌های اخیر، در برخی مناطق دنیا گزارش‌هایی از افزایش موارد ابتلا به «تب دِنگی» (Dengue fever) منتشر شده که دوباره توجه‌ها را به این بیماری ویروسی جلب کرده است. دِنگی از آن دسته بیماری‌هایی است که می‌تواند از یک تب ساده و گذرا تا یک وضعیت شدید و خطرناک متغیر باشد و همین موضوع باعث شده همیشه زیر نظر نظام‌های بهداشتی قرار داشته باشد.

شیوع این بیماری معمولاً تصادفی نیست و به مجموعه‌ای از عوامل محیطی و اجتماعی وابسته است. افزایش دما، تغییرات اقلیمی، بالا رفتن رطوبت و گسترش شهرنشینی، همگی شرایطی را فراهم می‌کنند که پشه‌های ناقل بهتر رشد و تکثیر پیدا کنند. از طرف دیگر، رفت‌وآمدهای بین‌المللی و جابه‌جایی جمعیت هم می‌تواند باعث شود ویروس به مناطق جدید وارد شود و در مدت کوتاهی موارد بیماری افزایش پیدا کند.

عامل اصلی انتقال دِنگی، «پشه‌های آئدس» هستند و به همین دلیل این بیماری در گروه «آربوویروس‌ها» قرار می‌گیرد؛ یعنی ویروس‌هایی که برای انتقال به انسان به بندپایان وابسته‌اند. در همین گروه، ویروس‌هایی مثل «زیکا» (Zika virus disease) و «تب زرد» (Yellow fever) هم قرار دارند که از نظر نحوه انتقال و ارتباط با محیط، ویژگی‌های مشابهی با دِنگی دارند.

پشه آئدس

اهمیت این بیماری‌ها فقط به گستردگی آن‌ها محدود نمی‌شود، بلکه به این برمی‌گردد که می‌توانند در مدت کوتاهی به شکل طغیان‌های ناگهانی ظاهر شوند و فشار قابل توجهی به سیستم‌های سلامت وارد کنند. به همین دلیل، بررسی دقیق عوامل شیوع و شناخت بهتر چرخه انتقال آن‌ها، نقش مهمی در پیشگیری و کنترل این بیماری‌ها دارد.

برای بررسی دقیق‌ و علمی این ویروس و عوامل موثر بر شیوع آن، آناتک با دکتر مریم فاضلی؛ متخصص ویروس شناسی پزشکی، عضو هیات علمی جهاد دانشگاهی و عضو هیات مدیره انجمن ویروس شناسی ایران گفت‌وگو کرده‌است.

دکتر مریم فاضلی

ویروس دِنگی از نظر ویروس‌شناسی چه نوع ویروسی است و چه ویژگی‌هایی آن را مهم و متفاوت می‌کند؟

ویروس دِنگی از نظر ویروس‌شناسی یک ویروس RNA تک‌رشته‌ای با قطبیت مثبت و پوشش‌دار از خانواده «فلاوی‌ویریده» (Flaviviridae) و جنس «فلاوی‌ویروس» (Flavivirus) است؛ یعنی از همان گروهی که زیکا و تب زرد هم در آن قرار می‌گیرند. 

چه ویژگی‌هایی این ویروس را مهم و متفاوت می‌کند؟

مهم‌ترین نکته این است که دِنگی چهار سروتیپ اصلی دارد (DENV-1 تا DENV-4). ممکن است فرد یک بار دِنگی بگیرد و نسبت به همان سروتیپ تا حد زیادی ایمن شود، اما در مواجهه بعدی با سروتیپ دیگر، در برخی افراد خطر شکل شدیدتر بیماری بالاتر می‌رود. نکته دوم این است که دِنگی یک آربوویروس است؛ یعنی عمدتاً از راه نیش پشه‌های «آئدس» مثل «Aedes aegypti» و«Aedes albopictus» منتقل می‌شود، نه از طریق تماس روزمره انسان‌به‌انسان؛ پس کنترل آن به‌شدت وابسته به کنترل پشه و حذف محل‌های تکثیر آن است؛ و نکته سوم اینکه دِنگی در بسیاری از موارد یک بیماری تب‌دار گذراست، اما در بعضی بیماران می‌تواند با نشت پلاسما، افت فشار و خونریزی به سمت «دِنگی شدید» برود، بنابراین شناخت علائم هشدار و مراجعه به‌موقع اهمیت حیاتی دارد.

بعد از ورود ویروس به بدن انسان، در سطح سلولی چه اتفاقی برای تکثیر و گسترش آن می‌افتد؟

بعد از اینکه پشه آلوده فرد را نیش می‌زند، ویروس دنگی وارد پوست و خون می‌شود و ابتدا بعضی از سلول‌های ایمنی را در محل ورود درگیر می‌کند. سپس وارد سلول می‌شود، ماده ژنتیکی‌اش را آزاد می‌کند و از امکانات همان سلول برای ساختن ویروس‌های جدید استفاده می‌کند.

این ویروس‌های تازه بعد از تکثیر، از سلول خارج می‌شوند و به سلول‌های بیشتری می‌رسند. به این ترتیب، تعداد ویروس در بدن بالا می‌رود و ویروس می‌تواند در بخش‌های مختلف بدن پخش شود. همین افزایش بار ویروسی و واکنش سیستم ایمنی به آن است که باعث بروز علائمی مثل تب، بدن‌درد، سردرد و در بعضی موارد علائم شدیدتر می‌شود.

چرا شدت بیماری در افراد مختلف یکسان نیست و بعضی افراد دچار حالت خفیف و بعضی شدید می‌شوند؟

شدت تب دنگی در همه افراد یکسان نیست، چون ترکیبی از عوامل ویروس و بدنِ فرد در این تفاوت نقش دارد. مهم‌ترین عامل این است که دنگی چهار نوع (سروتیپ) دارد؛ اگر کسی یک بار دنگی گرفته باشد و بعداً با نوع دیگری مبتلا شود، در بعضی افراد واکنش ایمنی به‌جای محافظت کامل می‌تواند باعث تشدید بیماری شود و خطر دنگی شدید بالاتر برود.

عامل بعدی سن و وضعیت عمومی بدن است؛ کودکان، سالمندان، زنان باردار و افرادی که بیماری زمینه‌ای دارند یا بدنشان درگیر کم‌آبی است، ممکن است شدیدتر بیمار شوند. همچنین مقدار ویروسی که وارد بدن شده و این‌که فرد چقدر دیر یا زود به مراقبت پزشکی و کنترل مایعات بدن دسترسی پیدا می‌کند هم مهم است.

در مجموع، شدت دِنگی به این بستگی دارد که بدن فرد چگونه به ویروس واکنش نشان می‌دهد، آیا قبلاً با نوع دیگری از دنگی مواجه شده یا نه و مراقبت به‌موقع انجام شده است یا خیر.

از نظر سیستم ایمنی بدن، چه اتفاقی باعث می‌شود در موارد شدید، بیماری به سمت خطرناک شدن پیش برود؟

در موارد شدید دنگی، مشکل اصلی این است که واکنش سیستم ایمنی از حالت کنترل‌شده خارج می‌شود و به جای اینکه فقط ویروس را مهار کند، به بدن هم آسیب می‌زند. یکی از دلایل مهم این وضعیت این است که اگر فرد قبلاً به یکی از انواع دنگی مبتلا شده باشد و این بار به نوع دیگری گرفتار شود، گاهی آنتی‌بادی‌های قبلی به‌جای خنثی کردن کامل ویروس، باعث می‌شوند ویروس راحت‌تر وارد بعضی سلول‌های ایمنی شود و تکثیرش بیشتر شود؛ این پدیده را در زبان علمی تقویت وابسته به آنتی‌بادی می‌گویند.

وقتی بار ویروسی بالا می‌رود، بدن ممکن است دچار التهاب شدید شود و مواد التهابی زیادی آزاد کند. نتیجه این التهاب می‌تواند آسیب به دیواره رگ‌ها و نشت مایع از رگ‌ها باشد؛ یعنی بیمار ناگهان به سمت افت فشار، شوک و گاهی خونریزی پیش می‌رود. به همین دلیل در دنگی شدید، کنترل دقیق علائم هشدار و مراجعه سریع برای مراقبت و جبران مایعات حیاتی است.