اضطراب و استرس افراد در زمان جنگ چگونه قابل کنترل است؟

به گزارش خبرنگار آنا، ازجمله راهکارهای بسیار مهم برای کاهش اضطراب در زمان‌های بحران، تمرکز بر توانایی‌ها و به‌کارگیری آن و تمرکز بر زمان حال و پرهیز از سیر در گذشته و آینده است و در این باره تکنیک‌هایی مانند تنفس دیافراگمی، ریلکسیشن(آرام سازی عضلانی) و آغوش پروانه ای می تواند مفید باشد؛ چراکه علاوه بر ایجاد تمرکز بر زمان حال منجر به ارسال پیام آرامش به ساختار عصبی«دستگاه اعصاب خودمختار(ANS) و برقراری آرامش خواهد شد.

خبرنگار خبرگزاری آنا در همین راستا و اینکه اضطراب و استرس افراد در زمان جنگ چگونه قابل کنترل است و وظایف مسئولان و خانواده‌ها بویژه پدر و مادران در قبال فرزندان چیست؟ با محمود گودرزی دانشیار مشاوره خانواده دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج گفت‌وگو کرده است که از نظر مخاطبان می‌گذرد؛

آنا: در برهه فعلی که کشور عزیزمان درگیر جنگ و در شرایط جنگی است، توصیه شما به عنوان یک متخصص مشاوره به خانواده‌های ایرانی، پدران و مادران و فرزندان چیست و هرکدام در قبال هم چه وظایفی دارند؟

گودرزی: اکنون باید توجه داشته باشیم که با یک ترومای جمعی مواجه شده ایم، ترومایی که منجر به تغییر روال معمول زندگی برای همه شده است، انسان ها هر زمان که با تغییر روال معمول زندگی مو‌اجه شوند بسته به میزان تغییر، شدت تغییر، تداوم و میزان آسیب دریافت شده و ادارک شده، واکنش های متفاوتی را بروز می دهند.

آنچه که می تواند مانع از آسیب ادراک شده غیر واقعی ( که می تواند زمینه تجربه استرس پس از سانحه PTSD را در مراحل بعدی فراهم کند) و ضروری است که خانواده ها انجام دهند؛ «انسجام و باهم بودن اعضای خانواده حتی المقدور»، « طراحی فعالیت های خانوادگی به‌طوری‌که پدر مادر و فرزندان درگیر اجرای بخش های مختلف فعالیت یا مسئولیت اجرای آن باشند، به عبارتی تقسیم مسئولیت فعالیت ها با اعضای خانواده»، «ساماندهی اخبار مرتبط با جنگ و دریافت از مراجع معتبر و مورد تایید و پرهیز از توجه به شایعات و اخبار نامعتبر- دورکردن کودکان از بحث ها، اخبار و تصاویر مرتبط با جنگ -» و «تخصیص زمان برای صحبت کردن اعضای خانواده باهم و ارائه حمایت عاطفی توسط پدر و مادر، خواهر و برادر» است.

همچنین با گوش دادن فعال به صحبت های همدیگر می توانید زمینه شناخت و ابراز احساسات و عواطف اعضای خانواده، تجزیه و تحلیل و ارائه بازخورد مناسب را فراهم کنید. در واقع با این رفتار همدلانه می توان زمینه ارائه حمایت عاطفی اعضا را فراهم کرد که یکی از نکات بسیار ضروری برای مواجهه با بحران و تروما است. گوش دادن فعال و پرهیز از سرزنش کردن اعضا، گوش دادن فعال و پرهیز از مقایسه اعضا و گوش دادن فعال و پرهیز از سرکوب کردن احساسات و عواطف اعضا، زمینه شناخت و ابراز احساسات و عواطف اعضای خانواده را فراهم می کند.

تلاش پدر و مادر برای روش سازی دایره کنترل برای اعضای خانواده اینکه توانایی انجام چه کارهای را دارند و چه کارهای را ندارند؟ در واقع در ترومای جمعی و بحران آنچه شرایط را برای افراد مشکل ساز می کند، تلاش برای کنترل اتفاقاتی است که خارج از حوزه توانایی و قدرت آنان است و به عبارتی به جای تمرکز بر زمان حال و توانایی ها بر زمان آینده و اتفاقات خارج از اختیار و توانایی متمرکز می شوند و همین خود یکی از عوامل ایجانی آشفتگی و اضطراب است.

آنا: مسئولان کشوری و در رأس آنها دولتمردان درشرایط فعلی چه وظایفی در قبال مردم و خانواده های ایرانی دارند؟

گودرزی: خطوط تماس مداخله در بحران (هات لاین) از سازمان های متولی از قبیل سازمان نظام روانشناسی و مشاوره، سازمان بهزیستی، وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وزارت علوم و ‌مراکز مشاوره دانشجویی باید فعال سازی شوند.

با توجه به ترومای ایجادشده تداوم ارائه خدمات سلامت روان تا زمان پایداری شرایط و حتی بعد از آن نیز به منظور پیشگیری از ایجاد اختلال استرس پس از سانحه برای افراد جامعه ضروری است.

طراحی سازوکار مناسب برای تامین مایحتاج مردم و ارائه خدمات مورد نیاز آنان به منظور بازسازی شرایط معمول برای زندگی از سوی مسئولان لازم است.

مسئولان باید اطلاعات دقیق و شفاف درخصوص جنگ، مراقبت ها و تهدیدهای احتمالی در مراحل مختلف از طریق صدا و سیمای رسمی و کانال های خبری و خبرگزاری های رسمی جهت پیشگیری از ترویج شایعات و جنگ روانی توسط دشمن را ارائه کنند.

آنا: اضطراب و استرس افراد چگونه قابل کنترل است و افراد در قبال یکدیگر چه وظایفی دارند؟

گودرزی: برای کنترل اضطراب بهتر است ابتدا فرایند ایجاد و زمینه سازهای آن را از دو منظر مختلف این فرایند تشریح و بررسی کنیم.

«فرایند معنادادن و یا به عبارتی ادراک از حادثه (جنگ)»؛ در ساختار عصبی انسان ها سه سطح دستگاه عصبی (مرکزی- پیرامونی- خودمختار) وجود دارد. دستگاه اعصاب خودمختار (ANS) که شامل اعصاب سمپاتیک و پاراسمپاتیک است، هنگام مواجهه با تروما و اتفاقات همانطور که از اسم آن مشخص است به طور خودمختار برای محافظت از افراد اقدام می کند.

 با ارسال پیام به هیپوتالاموس و هیپوفیز و آزادسازی هورمون ها و ناقل‌های عصبی (آدرنالین، نورآدرنالین، کورتیزول) تغییراتی را در ساختار فیزیولوژیک (افزایش ضربان قلب، تغییر آهنگ تنفسی-رنگ پریدگی - گر گرفتگی- لرزش بدن و ..... که از نشانه های اضطراب است) در واقع با استفاده از حواس پنچگانه اطلاعات از محیط دریافت می شود و به عنوان اطلاعات خام اساساً تاثیر خاصی ایجاد نمی کند؛ اما زمانی که به این احساسات معنا می‌دهیم و ارزش گذاری (خطر/آرامش- خوب/ بد- حادثه/ فاجعه) می کنیم، متأثر از معنا ایجاد شد برای احساس(شنیدن خبر- دیدن تصاویر- شنیدن صدای انفجار و ...) دستگاه اعصاب خودمختار برای محافظت از فرد با واکنش جنگ یا گریز فعال می‌شود.

«آزادسازی هورمون ها و ناقل های عصبی»؛ بر این اساس مشاهده می کنیم برخی از افراد در موقعیت یکسان واکنش متفاوت دارند و متاثر از معنایی است که به احساسات داده ند. یکی از بهترین اقدامات برای کنترل اضطراب اصلاح معناها و ادراکات و پیامد آن اصلاح افکار و پیشگیری از فاجعه انگاری است. با ایجاد معنای نامناسب زمینه شکل گیری افکار غیر منطقی نیز فعال می‌شود.

از جمله مواردی که در ایجاد معناها اثرگذار هستند اخبار مرتبط با حادثه هستند به همین دلیل تاکید بر پیگیری اخبار از کانال های معتبر ضروری است؛ چراکه دشمن با ایجاد شایعات و اخبار غیر معتبر در صدد ایجاد معانی یاس و نامیدی و به عبارتی شکل دادن جنگ روانی و افزایش آسیب برای اعضای جامعه است.

افرادی که تنها هستند و از حضور در فعالیت های اجتماعی و خانوادگی خود را محروم می کنند، افرادی که حمایت عاطفی خانواده را ندارند و افرادی که مدام در حال پیگیری اخبارهستند، استرس و اضطراب را با شدت بیشتر تجربه می کنند و احتمال ابتلا به استرس پس از سانحه (PTSD)نیز در مراحل بعدی برای آنان بیشتر است.

«عدم تمرکز بر زمان حال و دایره کنترل»؛ از منظر دیگر افراد زمانی دچار اضطراب می شوند که دایره کنترل خود را نادیده می گیرند، اینکه توانایی انجام چه کارهایی را دارند و چه کارهایی را ندارد؟ 

اینکه به عنوان یک عضو خانواده و یا شهروند چقدر در شروع یا خاتمه حادثه( جنگ) قدرت و اختیار داریم یک مسئله است و اینکه ما در زمان حادثه چه کارهایی را می توانیم انجام دهیم (استفاده از دانش و تخصص خود برای کمک به اعضای خانوده و هم وطن ها- مراقبت از خود و‌ خانواده و نزدیکان، پرهیز از شایعات و اخبار غیرمعتبر، دورشدن از اماکن در معرض خطر، انسجام و با هم بودن اعضای خانواده، پشتیبانی عاطفی از اعضای خانواده، نزدیکان و ...- و خیلی فعالیت های دیگر که هر فردی می‌تواند با توجه به شرایط خود انجام دهد.

به عبارتی زمانی که بر فعالیت‌های خارج از دایره کنترل متمرکز می شویم، نگرانی و دغدغه ها که عمدتاً معطوف به آینده هستند، غالب می شوند و همین امر منجر می شود قبل از هر تلاشی، یاس و نامیدی غالب شده و به عنوان فردی ناتوان اقدام کنیم . همچنین زمینه شکل‌گیری افکار غیرمنطقی و ناکارآمد را فراهم می کند و در نتیجه عملکرد فرد مختل خواهد شد.

از جمله راهکارهای بسیار مهم برای کاهش اضطراب، تمرکز بر توانایی ها و به‌کارگیری آن و تمرکز بر زمان حال و پرهیز از سیر در گذشته و آینده است در همین راستا تکنیک هایی مانند تنفس دیافراگمی، ریلکسیشن(آرام سازی عضلانی) و آغوش پروانه ای می تواند مفید باشد ؛ چراکه علاوه بر ایجاد تمرکز بر زمان حال منجر به ارسال پیام آرامش به ساختار عصبی«دستگاه اعصاب خودمختار(ANS) و برقراری آرامش خواهد شد.

آنا: دانشگاهیان و دانشجویان چگونه می‌توانند از خدمات مشاوره و روانشناسی دانشگاه بهره‌مند شوند؟

گودرزی: با توجه به اینکه خوشبختانه دانشگاه آزاد اسلامی از گذشته مراکز خدمات مشاوره امین را در واحدهای سطح کشور فعال کرده است، ظرفیت مناسبی برای ارائه خدمات به مراجعان خواهد بود، دانشجویان و خانواده آنان برای بهرمندی از مشاوره های تخصصی می توانند از طریق راه‌های مناسبی که توسط واحد های دانشگاهی اطلاع رسانی شده است به این مراکز مراجعه کنند.