کرسی ترویجی با عنوان «بازتعریف کارکرد مثلث‌های عاطفی (نظریه بوئن) در خانواده ایرانی؛ از اختلال تا سازگاری فرهنگی»

به گزارش خبرنگار آنا؛ این کرسی ترویجی در حوزه روان‌شناسی خانواده و مشاوره و با تمرکز بر بازخوانی انتقادی یکی از مفاهیم کلیدی نظریه سیستم‌های خانواده بوئن، یعنی «مثلث عاطفی»، طراحی و اجرا گردید. دکتر عارفی ارائه‌دهنده کرسی با تبیین این نکته که خانواده ایرانی به‌عنوان یک سیستم هیجانی ـ فرهنگی، واجد ویژگی‌هایی متمایز از خانواده هسته‌ای غربی است، مسئله اصلی کرسی را چالش کاربست غیر انتقادی نظریه‌های خانواده‌درمانی غربی در بستر فرهنگی ایران عنوان کرد.

وی در ادامه بیان کرد در ادبیات کلاسیک خانواده‌درمانی، به‌ویژه در رویکرد‌های ساختاری و سیستمی، مثلث‌های عاطفی غالباً به‌عنوان نشانه‌ای از اختلال، ضعف تمایزیافتگی و مانعی برای رشد زوجیت تلقی می‌شوند. درحالی‌که در تجربه زیسته خانواده‌های ایرانی و نیز در بستر‌های جمع‌گرا، ورود اعضای خانواده گسترده به تعاملات زوجین، همواره کارکرد آسیب‌زا نداشته و در مواردی نقش تنظیم‌کننده تنش، حمایتگر و حفاظتی ایفا می‌کند. بر این اساس، هدف اصلی کرسی، بازتعریف کارکرد مثلث‌های عاطفی و تمایز میان مثلث‌های سازگارانه و ناسازگارانه با توجه به زمینه فرهنگی، موقعیتی و زمانی خانواده ایرانی بود.

در بخش پیشینه نظری، ارائه‌دهنده با مرور دیدگاه‌های:بوئن (مثلث عاطفی به‌عنوان کوچک‌ترین واحد پایدار سیستم هیجانی)، مینوچین (تأکید بر مرزها، ائتلاف‌ها و تفسیر ساختاری از مثلث‌ها)، و رویکرد‌های بین فرهنگی (نقد جهان‌شمول‌پنداری مفاهیمی مانند استقلال، مرز‌های سخت و فردگرایی)، نشان داد که بسیاری از مفروضات نظری رایج، ریشه در زمینه‌های فرهنگی خاص داشته و تعمیم مکانیکی آنها به خانواده ایرانی، می‌تواند به خطا‌های تشخیصی و شکست مداخلات درمانی منجر شود. همچنین با استناد به مطالعات بومی جامعه‌شناختی و روان‌شناختی، بر ویژگی‌های خانواده ایرانی ازجمله چند نسلی بودن، خویشاوند‌محوری و نقش فعال شبکه‌های حمایتی تأکید شد.

نوآوری اصلی این کرسی در ارائه یک چرخش مفهومی از نگاه «آسیب‌محور» به نگاه «تنظیمی ـ فرهنگی» نسبت به مثلث‌های عاطفی بود. در این چارچوب:دکتر عارفی عنوان کرد همه مثلث‌های عاطفی الزاماً ناسالم تلقی نمی‌شوند و کارکرد مثلث‌ها وابسته به فرهنگ، موقعیت و تداوم زمانی آنهاست؛ آسیب زمانی رخ می‌دهد که مثلث جایگزین رابطه زوجی گردد، یا مانع تمایزیافتگی هیجانی زوجین شود. بر این اساس، راهبرد پیشنهادی کرسی در سطح مداخله، «تنظیم مثلث» به‌جای «حذف مثلث» است؛ رویکردی که با واقعیت‌های فرهنگی خانواده ایرانی سازگارتر بوده و می‌تواند اثربخشی درمان را افزایش دهد.

کرسی با مدیریت سرکار خانم دکتر آزیتا چهری استادیار گروه روان‌شناسی و حضور ناقد جناب آقای پروفسور کیوان  کاکابرایی  و ناظر محترم پژوهش سرکار خانم پروفسور فرانک موسوی برگزار شد. ناقد ضمن تأیید اهمیت موضوع و نوآوری رویکرد ارائه‌شده، پرسش‌ها و نقد‌هایی را پیرامون: مرز میان مثلث‌های سازگارانه و ناسازگارانه، امکان عملیاتی‌سازی چارچوب پیشنهادی در درمان، و ظرفیت توسعه این دیدگاه در پژوهش‌های تجربی و کیفی مطرح کردند که به‌صورت علمی و مستدل از سوی ارائه‌دهنده پاسخ داده شد. فضای جلسه، تعاملی، نقادانه و مبتنی بر گفت‌وگوی علمی بود و زمینه شکل‌گیری بحث‌های مسئله محور در حوزه مشاوره خانواده فراهم شد.

این کرسی ترویجی با طرح پرسش‌های بنیادین درباره نسبت نظریه، فرهنگ و مداخله درمانی، گامی مؤثر در جهت بومی‌سازی دانش مشاوره خانواده و تقویت گفتمان انتقادی در علوم انسانی برداشت. بازتعریف کارکرد مثلث‌های عاطفی می‌تواند افق‌های جدیدی در آموزش، پژوهش و عمل حرفه‌ای مشاوره خانواده در ایران بگشاید و زمینه‌ساز ارتقای اثربخشی مداخلات بالینی شود.