«کافه سلطان»؛ تصویری از ۲ واکنش انسانی متضاد به جنگ ۱۲ روزه

گروه فرهنگ خبرگزاری آنا، سجاد دانی-* فیلم «کافه سلطان» اثری است که با نگاهی هوشمندانه و کاملاً انسانی، کلیشه‌های مرسوم در سینمای جنگ را به چالش می‌کشد. مصطفی رزاق‌کریمی در مقام کارگردان و مرتضی رزاق‌کریمی در جایگاه تهیه‌کننده، اثری خلق کرده‌اند که در بستر جنگ دوازده روزه روایت می‌شود، اما هرگز در دام نمایش مستقیم درگیری‌های نظامی و صحنه‌های پرهیاهو نمی‌افتد؛ بلکه با جسارت تمام، از جنگ به عنوان نقطه‌آغاز و بستری برای واکاوی عمیق یک درام خانوادگی پیچیده و یک روایت عاشقانه ظریف بهره می‌برد.

این رویکرد بدیع، نه تنها امکان تمرکز بی‌وقفه بر روان‌شناسی شخصیت‌ها و کشمکش‌های درونی آنان را فراهم می‌آورد، بلکه جنگ را از سطح یک رویداد صرفاً سیاسی-نظامی به پدیده‌ای اجتماعی و وجودی ارتقا می‌دهد که تاروپود زندگی روزمره و مناسبات انسانی را دگرگون می‌سازد. هسته مرکزی فیلم، خانوادی است که زیر سایه جنگ، زخم‌های قدیمی‌اش سر باز می‌کند و ساختارش دچار تزلزل و سپس دگردیسی می‌شود. مناسبات بین اعضای این خانواده و افرادی که به جمع آنها اضافه می‌شوند، همگی آینه‌ای از تأثیرات غیرمستقیم و عمیق جنگ بر جامعه هستند. کارگردان با مهارت تمام نشان می‌دهد که جنگ چگونه می‌تواند همچون عاملی کاتالیزور، رفتارهای انسانی را به قطب‌های متضاد سوق دهد؛ از یک سو، موجد همدلی، فداکاری و حس نوع دوستی می‌شود و از سوی دیگر، بستری برای طمع، طغیان رفتاری و منفعت‌طلبی فراهم می‌کدهد. این تقابل، تصویری غنی و چندلایه از جامعه در بحران ارائه می‌دهد.

انتخاب هوشمندانه محمدرضا شریفی‌نیا و آزیتا حاجیان به عنوان زوج اصلی، یکی از نقاط قوت ممتاز فیلم است. انطباق حیرت‌انگیز این دو بازیگر با شخصیت‌های فیلمنامه و سابقه همکاری مشترک آنان، به باورپذیری و غنای عاطفی رابطه‌ای که محور داستان است، عمق و جذابیتی دوچندان بخشیده و بازی آنان از ستون‌های استحکام اثر محسوب می‌شود. این باورپذیری در سایر ابعاد فنی نیز تداوم می‌یابد. آهنگسازی ظریف و حساب شده صبا ندایی، از آهنگسازان شاخص نسل جوان، در کنار طراحی صدای دقیق و تأثیرگذار عرفان یزدی، در ساختن فضای احساسی، تنش‌زا و تلخ‌وشیرین فیلم نقشی کلیدی ایفا می‌کنند و اثری کم‌هزینه و بی‌آلایش را به لحاظ حسی بسیار غنی و پرداخته نشان می‌دهند. «کافه سلطان» با همین رویکرد مینیمال و تمرکز بر عمق، موفق می‌شود آسیب‌های روان‌تنی جنگ بر پیکره جامعه عادی را چنان ملموس کند که کمتر در سینما بدان پرداخته شده است.

با این وجود، این نگاه متمرکز بر حوزه خصوصی و پیامدهای اجتماعی، می‌تواند از زاویه‌ای دیگر نیز مورد تأمل قرار گیرد. برخی از منتقدان بر این نظرند که اگر فیلم در میان بازنمایی رنج‌های انسانی، اشارتی هرچند موجز و نمادین به توان بازدارندگی و اقتدار نظامی که ضامن امنیت و قطع جنگ بوده است نیز داشت، می‌توانست تصویری کامل‌تر و چندبعدی‌تر از این واقعه ملی ارائه دهد.

فقدان این بعد، اگرچه از صداقت رویکرد اصلی فیلم در پرهیز از هرگونه شعار و نمایش مستقیم قدرت نمی‌کاهد، اما می‌توانست به تعادل روایی پیچیده‌تری بین «قربانی» و «قدرت» دست یابد. با این حال، همین انتخاب جسورانه برای دوری از هرگونه کلیشه نظامی‌گرایانه و تمرکز بی‌وقفه بر انسان و روابطش، «کافه سلطان» را به یکی از نمونه‌های درخشان و نوآورانه سینمای اجتماعی-انسان‌محور در پرداخت به جنگ تبدیل کرده است.

*منتقد سینما