بافت تاریخی مشهد؛ قربانی قدرت و ثروت/ سلام زائران به آسمانخراشها
اینروزها اگر به مشهد سفر کنید، خواهید دید که توسعه با هدف اقتصاد چهرهای دیگر از شهر تاریخی و زیارتی مشهد تصویر کردهاست. بافت پیرامون حرم امام رضا(ع)، بیش از آنکه نمایانگر بافتی منسجم و همگون از آثار و بناهای تاریخی مرتبط با فضای شهری باشد، از ساختمانهای عظیمالجثه و برجهای غولآسا تشکیل شده است که بهندرت میتوان نمونه آن را در کلانشهرهای بزرگ حتی در تهران مشاهده کرد. غرش شبانهروزی بولدوزرها و جرثقیلها و تکاپوی همیشگی بالابرهای عظیم نصبشده بر بالاترین بخش برجهای مرتفع، بقایای همان تکدانههای مانده در بافت تاریخی مشهد و هویت ساکنان این شهر تاریخی را به خطر انداخته است.
توسعه نامتوازن در مشهد بهگونهای رخ داده است که از بافت تاریخی ٣٦٠ هکتاری پیرامون حرم امام رضا(ع) و از ٢٦٠اثر واجد ارزش تاریخی این بافت، تنها ٤٠ خانه تاریخی شناسایی شده که، آن هم با وضع نابسامان رها شده اند. تعداد زیادی از بناهای تاریخی قاجاری شهر مشهد نیز یا در آستانه تخریب است، یا زیر تیغ توسعه نابود شدهاند.
بافت تاریخی مشهد؛ الگوی نامناسب شهریهای زیارتی
ویرانههای برجای مانده از خانههای تاریخی سبزواری، امیری، پریشانی و خانههای قطاع ٣ و ٤ در هسته اصلی شهر مشهد، با تخریبهای اخیر در دیگر بافتهای تاریخی کشور قابلمقایسه نیست. تعدادی از اندک ساکنان باقی مانده در بافت تاریخی اطراف حرم مقدس امام رضا(ع) نیز که هنوز این محدوده تاریخی را ترک نگفتهاند، در گفتوگو با خبرنگاران، بر این ادعا صحه میگذارند که تخریب بافت تاریخی مشهد در چندسال اخیر، نسبت به دورههای گذشته وسعت بیشتری پیدا کرده است.
حتی «جواد خدایی» معاون پژوهشی پژوهشکده ثامن نیز سخن از ایجاد یکمیلیون مترمربع فضای تجاری جدید در اطراف حرم امامرضا(ع) گفته است. تخریب بافت تاریخی مشهد از نگاه خدایی، سوداگرانه بوده و با هدف دستیابی به منافع اقتصادی صورت گرفته است.
آنطور که خدایی گفته است، تخریبهای دو دهه اخیر در بافت تاریخی مشهد، حتی زنگخطر تخریب بافتهای تاریخی در شیراز و قم را نیز به صدا درآورد. شهر تاریخی شیراز با برخورداری از بافت ارزشمند ٣٦٠ هکتاری، با پیروی از الگوی شهرسازی در بافت تاریخی مشهد و نگاه توسعهگرایانه به فضای اطراف حرم شاهچراغ دچار تخریبهای گسترده شده است. تا جایی که حتی ارگانهای مرتبط با حفظ بافت تاریخی شیراز نیز توان مقابله با طرحهای توسعه حرم را ندارند. این جریان مخرب به اعتقاد خدایی، نهتنها در مشهد و شیراز که به بافت تاریخی قم و نجفاشرف نیز سرایت کرده است.
سلام زائران به آسمانخراشها
ساختوسازهای عظیم و توسعهناپایدار ایجاد شده در مشهد، بدون درنظر گرفتن سرنوشت زیست مردمانی بود که دهها سال در تعامل با زائران امام هشتم در مجاورت حرم امام رضا(ع) در بافت تاریخی این شهر زیستهاند. مناسبات درهم تنیده ساکنان بافت تاریخی مشهد با آداب زیارت و حرم امام رضا(ع) در ذهن طراحان توسعه شهر مشهد تا تخریب بیرحمانه بافت تاریخی مشهد پنهان ماند.
«وفا ثابتی» مسئول پایگاه میراثفرهنگی بافت پیرامون حرم امامرضا (ع) به اساس جریان زندگی مردم در بافت تاریخی مشهد اشاره میکند و میگوید: در گذشته جریان زندگی مردم، بر پایه جریان زیارت استوار بود. به این معنا که زائران و مجاوران حرم در تعامل با یکدیگر بهصورت مستمر و مداوم فعالیت منطقی داشتند.
بهگفته او، در سالهای اخیر این تعادل و توازن از بین رفته است و نتیجه طرحی که از دو دهه پیش در مشهد اجرایی شد، عدمتوازن و تعادل در تمام سطوح زندگی، فضای کالبدی و شرایط اجتماعی این محدوده است.
او معتقد است، طراحی شهری در این سالها بهگونهای پیش رفت که ساکنان بومی مجبور به مهاجرت از این منطقه شدند و جمعیت سیال جایگزین آنها شد، همین موضوع نیز سبب شد که امنیت عمومی منطقه کاهش یابد و حس تعلق به این مکان از بین برود.
«جواد عرفانیانجم» مشاور معاون مسکن و ساختمان وزارت راهوشهرسازی، یکی دیگر از منتقدان طرح تخریب بافت تاریخی مشهد به بهانه توسعه است. او به وجود تپه «سلام» در مسیر نیشابور به مشهد از گذشتههای دور اشاره میکند که گلدستههای حرم امامرضا(ع) در این منطقه پیدا بود و زائران با مشاهده گنبد و گلدستههایی از آن منطقه به امام رضا(ع) سلام میدادند و آداب زیارت بهجای میآوردند. او اما در تشریح انتقاد خود به آنچه در این سالها بر شهر مشهد و اطراف حرمرضوی گذشته است، میگوید: با ساختوسازهای انبوه و بیرویه در شهر مشهد که بهمنظور احداث هتل صورت میگیرد، دیگر حرم نهتنها از تپهسلام که از داخل شهر هم قابلرویت نیست و زائران بهجای مشاهده گنبد امامرضا باید به آسمانخراشها سلام بدهند.
بهگفته عرفانیانجم، اتفاقات ناخوشایندی که در شهر تاریخی مشهد درحال وقوع است، نتیجه تصمیمگیری در اتاقهای بسته و عدم مشارکت و نظرخواهی از مردم در اجرای طرحهاست.
او میگوید: حتی در طرح جامع و تفصیلی شهر مشهد از نظرات متخصصان و کارشناسان حوزههای مختلف استفاده نشده است. آنطور که مشاور معاون مسکن و ساختمان وزارت راهوشهرسازی بیان میکند، بلندمرتبهسازیهای اطراف و پیرامون حرم امامرضا(ع) براساس مدلهای کارشناسی برنامهریزی شهری انجامنگرفته و اگر شهرداری و مجریان طرح بخواهند همین مدل را ادامه بدهند بدونشک بزرگترین فاجعه اجتماعی ایران و بیشترین حجم بزهکاری ظرف ٣٠سال آینده در مشهد اتفاق خواهد افتاد.
هشدار شورایعالی شهرسازی به ساخت و سازهای مشهد
بهدنبال رسانهایشدن ماجرای تخریبها در بافت تاریخی شهر مشهد، پیروز حناچی، رئیس شورایعالی شهرسازی و معماری نخستین فردی بود که در نامهای اعتراضی به رسانهها انگشتاتهام را به سمت شهرداری مشهد نشانه گرفت و اعلام کرد: شهرداری مشهد در ساختوسازهای اطراف حرم امامرضا(ع) مرتکب تخلف شدهاست.
او همچنین در اعتراض خود به وقوع تخلفات در تخریب بافت تاریخی مشهد از شهردار مشهد خواست تا براساس قانون بهحاکمیت و دستگاههای نظارتی پاسخگو باشد.
پیروز حناچی، اعلام کرد: ساختوسازهای اطراف حرم با ٧٠درصد زائران مشهد نسبتی ندارد و تنها ٣٠درصد از زائران را دربرمیگیرد، آن هم زائرانی که از خارج کشور به ایران آمدهاند.
بهگفته معاون معماری وزیر مسکن و شهرسازی، بیتوجهی به بافت تاریخی و با ارزش مشهد، یکی از اشتباهات در طرح جامع شهر مشهد بود که باید اصلاح میشد.
او نیز همچون منتقدان طرح توسعه در شهر مشهد معتقد است که طرح توسعه مشهد تنها با انگیزه اقتصادی سرمایهگذاران تنظیم شده بود و همه جوانب را درنظر نگرفته بود.
پیروز حناچی هشدار داد که اگر طرح توسعه در شهر مشهد بهطور کامل اجرا شود، ٢٠درصد ظرفیت واحدهای تجاری این شهر در محدوده اطراف حرم شکل میگیرند، درحالیکه ظرفیت این بخش تنها ٨ تا ٩درصد است.
او البته درمورد تخلفات انجام شده در ماجرای بافت تاریخی مشهد گفت: حتی طرح توسعه اطراف حرم رضوی نیز مطابق آنچه طراحی شده بود، اجرا نشده و در مواردی نیز از مسیر خود خارج شدهاست.
معاون وزیر مسکن تأکید کرد: اگر مسئولان شهری مشهد ملی عمل میکردند، نمیتوانستند موضوع میراث فرهنگی و خانههای تاریخی و عناصر واجد ارزش آنرا نادیده بگیرند. نمیتوان ملی عمل کرد و بدون اخذ مجوز از مراجع قانونی مجوز برج یا فروشگاههای بزرگ خرید را با هدف کسب درآمد برای نظام مدیریت شهری ارایه کرد.
بیانیه شورای شهر مشهد در تقابل با اعتراضها
شورای شهر مشهد هم نسبت به تخریبهای گسترده در محیط پیرامونی حرم امامرضا(ع)، اعلام کرد که این شورا متناسب با جایگاه قانونی خود، برخورد قاطع با تخلف را از وظایف خود میداند و از نظر کارشناسان با پرهیز از بهحاشیهبردن مسائل حمایت میکند. این شورا همچنین از شورایعالی راهوشهرسازی خواست که درخصوص تخلفات شهرداری مشهد مستندات خود را ارایه کند تا شورایشهر مشهد با توجه به جایگاه قانونی و نظارتی خود به بررسی موضوع بپردازد. بیانیه شورایشهر مشهد که البته به مخالفت تلویحی با اعتراضها به اتفاقات اخیر در شهر مشهد پرداخته است. شورای شهر مشهد از شورایعالی معماری و شهرسازی خواسته بود تا نگاه منصفانه به وضعیت ساختوسازها در شهر مشهد داشته باشد. «باتوجه به شرایط کنونی اقتصادی و ضرورت خروج از رکود، اقداماتی که درحال شکلگیری بود، باعث دامنزدن به این رکود شد و شایسته است از اقدامات غیرضروری و غیرقانونی در این خصوص اجتناب شود. بهعنوان نمونه؛ تأکید دبیر شورایعالی شهرسازی و معماری مبنیبر توقف اقدامات اجرایی در بافت پیرامون حرم مطهر رضوی با وجود طرح تفصیلی مصوب وجهه قانونی ندارد.»
شورایشهر مشهد همچنین نسبت به اقدام فوری شورایعالی معماری و شهرسازی درخصوص توقف ساختوسازها در شهر مشهد تا بازنگری اساسی در طرحهای توسعه و عمرانی این شهر نیز واکنش نشان داد و این تصمیم را غیرقانونی خواند. «طرح آسیبشناسی(که از آن بهعنوان طرح بازنگری اطراف حرم مطهر یاد میشود) به هیچوجه نمیتواند جایگاه طرح تفصیلی جایگزین را داشته باشد و متوقفکردن روند اجرا برای مشخص شدن نتایج این طرح، از وجاهت قانونی برخوردار نیست.» شورای شهر مشهد همچنین شهردار کنونی مشهد را در بیانیه خود تبرئه کرده است: «با توجه به این که دوره طرحهای جامع پیشین سپری شده و عملا با شرایط کنونی شهر مشهد سازگاری ندارد، این موضوع زمینه پدیدارشدن برخی تخلفات از گذشته در شهرداری مشهد را بهوجود آورده است.»
این شورا همچنین خواستار ابلاغ و تصویب طرح جامع و تفصیلی شهر مشهد شده تا وضعیت کنونی این شهر بهبود یافته و زمینه هرگونه تخلف از بین برود. شورای شهر مشهد همچنین در دفاع از عملکرد مدیرانشهری شهر مشهد، دست شورایعالی معماری و شهرسازی از مستندات تخلفات صورتگرفته در این شهر را خالی خواند و در بند٥ بیانیه خود اعلام کرد: ابلاغ اخیر معاون محترم وزیر مسکن و شهرسازی به استانداری، مبنیبر جمعآوری مستندات ظرف مدت ۲ماه، نشاندهنده آن است که شورایعالی معماری و شهرسازی مستندات لازم را در اختیار نداشته و بدون مستندات کافی اقدام به اعلام تخلف نموده است.
شورای شهر مشهد همچنین اعتراضهای اخیر به اتفاقات رخ داده در شهر مشهد و تخریب بافت تاریخی اطراف حرم مطهر رضوی را «رویکرد تقابل» نامیده و تاکید کرده است: «ادامه رویکرد تقابل بهصلاح شهر مشهدمقدس است.»
انتهای پیام/
